“พื้นที่แบบนี้นี่แหละที่ต้องทำ ถ้าพวกเราไม่ทำ แล้วใครจะทำ ถ้าทำแล้วทำได้สำเร็จนี่แหละเขาจะหัวเราะ ถ้าไม่ทำแล้วชาวบ้านจะอยู่กันอย่างไร”
อาจารย์คณิต ธนูธรรมเจริญ ประธานกรรมการฟอรั่ม 21 ภาคเหนือ ซึ่งผ่านประสบการณ์ทำงานอนุรักษ์และพัฒนาป่าต้นน้ำมาอย่างยาวนาน และเคยได้มีโอกาสถวายงานพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ล้นเกล้ารัชกาลที่ 9 ในการบุกเบิกพลิกฟื้นผืนป่าห้วยฮ่องไคร้ จากป่าเสื่อมโทรม ให้กลับคืนสู่ความอุดมสมบูรณ์ ได้น้อมรำลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณและน้ำพระราชหฤทัยที่ทรงห่วงใยราษฏรอย่างหาที่สุดมิได้
“เมื่อครั้งที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 มีพระราชดำริให้จัดตั้งเป็นศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ ขึ้นในปี พ.ศ. 2525 พระองค์ท่านได้พระราชทานคำชี้แนะให้ทำการศึกษาหารูปแบบใหม่ๆ ในการฟื้นฟู อนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำโดยไม่ยึดติดตำรา”
อาจารย์คณิต หวนรำลึกถึงพระวิริยะอุตสาหะของในหลวงรัชกาลที่ 9 ว่าในการดำเนินงานศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้นั้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลทื่ 9 ได้ให้ความสนพระทัยติดตามงานอย่างใกล้ชิด ต่อเนื่อง จนคณะทำงานโดยท่านผู้อำนวยการศูนย์ในยุคเริ่มแรกบอกว่า บางครั้งพระองค์ท่านเสด็จมาทรงงานที่ศูนย์ห้วยฮ่องไคร้โดยไม่มีหมายกำหนดการ และมีอยู่ครั้งหนึ่งพระองค์ท่านทรงขับรถด้วยพระองค์เองนำนักข่าวต่างประเทศมาดูงาน ซึ่งเป็นเวลาค่ำหลังเวลาราชการแล้ว และทรงบรรยายสรุปงานด้วยพระองค์เอง ซึ่งทำให้คณะทำงานต่างต้องทำงานกันอย่างมุ่งมั่น

ภาพจาก village.rmutl.ac.th/royalcelebration
การดำเนินงานตามพระราชดำริศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ ปรากฏผลสัมฤทธิ์อย่างเป็นรูปธรรม ระบบนิเวศป่าต้นน้ำฟื้นตัวมีความอุดมสมบูรณ์ สภาพป่าเต็งรังเสื่อมโทรมกลายสภาพไปเป็นป่าเบญจพรรณ และมีแนวโน้มจะพัฒนาไปสู่สภาพป่าดิบ ดังพระราชดำริเมื่อปี พ.ศ. 2530 ว่า “อีก 50 ปี สภาพป่าห้วยฮ่องไคร้ อาจจะมีทาก ซึ่งเป็นตัวชี้วัดว่าสภาพป่าได้กลายเป็นป่าดงดิบ”
นอกจากนี้จากข้อมูลการเปลี่ยนแปลงอุณหภูมิเฉลี่ยในพื้นที่ลุ่มน้ำห้วยฮ่องไคร้หลังจากที่มีการฟื้นฟูระบบนิเวศ มีอุณหภูมิเฉลี่ยลดลง 1 องศาเซลเซียส ใน10 ปี นับว่ารูปแบบศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้ “เป็นศาสตร์พระราชา พลิกฟื้นความเสื่อมโทรมของพื้นที่ต้นน้ำ และพัฒนาแนวทางการใช้ประโยชน์พื้นที่ให้คนอยู่กับป่าได้อย่างเกื้อกูล เป็นศาสตร์การพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำอย่างยั่งยืน คือ การพัฒนาต้นทางเป็นป่าต้นน้ำลำธาร ปลายทางเป็นการพัฒนาการประมง และระหว่างทางเป็นการพัฒนาด้านการเกษตรและอื่นๆ ที่เกี่ยวข้อง” เป็นรูปแบบการพัฒนาที่เหมาะสมตามหลัก “ภูมิสังคม” คือสอดคล้องกับสภาพพื้นที่และวิถีการดำเนินชีวิต วัฒนธรรม ประเพณีของคนในพื้นที่นั้นๆ
จาก “ห้วยฮ่องไคร้” สู่ “ป่าขุนแม่กวง”
อาจารย์คณิต ถ่ายทอดพระปรีชาญาณของในหลวงรัชกาลที่ 9 ในการต่อยอดขยายผล เพื่ออำนวยประโยชน์สุขแก่ราษฏร โดยบอกว่าพระปรีชาชาญของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลที่ 9 จากพระราชดำริศึกษาหารูปแบบการพัฒนาที่เหมาะสมตามหลัก “ภูมิสังคม” แล้ว เมื่อมีองค์ความรู้ก็นำไปสู่การขยายผล โดยในปี พ.ศ. 2535 ได้มีพระราชดำริให้จัดตั้งโครงการพัฒนาพื้นที่ป่าขุนแม่กวงอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ให้นำองค์ความรู้ที่ได้จากการศึกษา ทดลอง วิจัยของศูนย์ศึกษาการพัฒนาห้วยฮ่องไคร้อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ไปสู่การปฏิบัติจริง เป็นการขยายผลทางความรู้ก่อนที่จะมีการขยายผลไปสู่การปฏิบัติในพื้นที่อื่นๆ อย่างกว้างขวางในเวลาต่อมา
การขยายผลนั้นก็ให้ดำเนินการอย่างค่อยเป็นค่อยไปทีละขั้น เริ่มจากระดับหมู่บ้านรอบศูนย์ ระดับพื้นที่ซึ่งหมู่บ้านป่าสักงาม ต.ลวงเหนือ อ.ดอยสะเก็ด จ.เชียงใหม่ เป็นหมู่บ้านเป้าหมายแรกๆ ของการนำศาสตร์พระราชาไปขยายผล เนื่องจากเป็นหมู่บ้านที่มีปัญหาระหว่างคนกับป่า

ภาพจาก www.chaoprayanews.com
“สิ่งสำคัญของการดำเนินงาน คือการทำให้ชุมชนเกิดการระเบิดขึ้นจากภายใน เกิดความรู้ความเข้าใจ และน้อมนำแนวพระราชดำริไปดำเนินการฟื้นฟูอนุรักษ์และพัฒนาวิถีชีวิตชาวบ้าน”
กระบวนการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำแม่กวง บนพื้นที่กว่า 350,000 ไร่ ในเขตท้องที่ 2 อำเภอ 6 ตำบล 55 หมู่บ้าน นอกจากการใช้แกนนำชุมชนเป็นเครื่องมือนำร่องทางความคิดแล้ว ยังใช้โครงการฝึกอบรมชาวบ้านให้เรียนรู้ศาสตร์พระราชาในการดำรงชีวิตอยู่ในพื้นที่ต้นน้ำลำธาร นอกจากรู้จักการใช้ประโยชน์ทรัพยากรอย่างยั่งยืนแล้ว ยังเกิดเป็นเครือข่ายอนุรักษ์ลุ่มน้ำแม่กวงมีกิจกรรมร่วมกันอย่างต่อเนื่องมากว่า ๑๕ ปี เช่น การประยุกต์ใช้ความเชื่อทางวัฒนธรรมประเพณี พิธีสืบชาตาป่าไม้และสายน้ำแม่กวง เป็นเครือข่ายที่มีความเข้มแข็งมาจนทุกวันนี้
สิ่งที่สะท้อนให้เห็นถึงองค์ความรู้ที่สามารถนำไปใช้ได้จริง คือผลสัมฤทธิ์ทั้งด้านกายภาพในการฟื้นฟูป่าต้นน้ำลำธารจากลำห้วยที่น้ำเหือดแห้งกลับมามีน้ำไหล สภาพป่ามีความอุดมสมบูรณ์เป็นแหล่งอาหารธรรมชาติ
ในปี พ.ศ. 2549 ชุมชนบ้านป่าสักงามได้รับโล่พระราชทานจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ชนะเลิศรางวัลชุมชนน้อมนำแนวพระราชดำริเพื่อการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สร้างความปราบปลื้ม และความภาคภูมิใจแก่ชุมชน
ป่าสักงามตระหง่านด้วยปราการมหาชน
จู่ๆ ในช่วงต้นปี พ.ศ. 2560 องค์การอุตสาหกรรมป่าไม้ (ออป.) ได้ทำการสำรวจไม้สักป้ายสีแดงหมายต้นไม้สัก บริเวณต้นน้ำแม่กวง
ชาวชุมชนเห็นผิดสังเกต และได้ใช้ความพยายามแสวงหาคำตอบ กระทั่งทราบแน่ชัดว่าจะมีการตัดไม้สักจำนวน 5,000 ต้นไปใช้ในการก่อสร้างอาคารรัฐสภาแห่งใหม่ จึงได้ระดมชาวงชุมชนและเครือข่ายชุมชนลุ่มน้ำแม่กวงแสดงสำนึกและเจตนารมณ์ที่จะอนุรักษ์ป่าต้นน้ำนี้ไว้ตามพระราชดำริให้ป่าขุนน้ำแม่กวงเป็นป่าต้นน้ำลำธารที่สมบูรณ์ ในที่สุดรัฐบาลได้ให้ยุติการตัดไม้ในบริเวณนี้ ซึ่งก็เป็นการสะท้อนให้เห็นถึงผลสัมฤทธิ์ด้านกระบวนการ “ปลูกป่าในใจคน” ตามแนวพระราชดำริ
อาจารย์คณิตยัง ได้เล่าว่ากระบวนปลูกป่าในใจคนนั้น ในระยะแรกๆ ไม่ได้รับการตอบรับจากแกนนำชุมชนสักเท่าใดนัก ซึ่งแกนนำชุมชนได้สารภาพในภายหลังว่าเป็นเพราะไม่มีความเชื่อมั่นในรูปแบบวิธีการที่เอาแต่ประชุม แต่ละครั้งก็เน้นย้ำเรื่องการอนุรักษ์และการพัฒนาตามพระราชดำริ พร้อมกับชวนให้ร่วมขบคิดหาทางแก้ปัญหา แล้วนำไปใช้เป็นแนวทางสำหรับไปแก้ไขปัญหาด้วยตัวเอง แต่ไม่เอาเงินงบประมาณไปให้ ไม่เข้าไปแก้ปัญหาให้
“มาถึงทุกวันนี้บรรดาแกนนำชุมชนต่างพูดเป็นเสียงเดียวว่า ถ้าไม่มีวันนั้นก็ไม่มีวันนี้ ถ้าไม่มุ่งมั่นตามแนวพระราชดำริพื้นที่ลุ่มน้ำแม่กวงก็คงไม่มีความอุดมสมบูรณ์ดังเช่นนี้”
ฟื้นชีวิตป่าน่าน…ความท้าทายที่น่าเป็นห่วง
ในทัศนะของนักอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรป่าต้นน้ำผู้มากประสบการณ์อย่างอาจารย์คณิต ซึ่งเข้าไปมีบทบาทในการน้อมนำกระบวนการอนุรักษ์และพัฒนาตามศาสตร์พระราชาไปประยุกต์ใช้ในการพลิกฟื้นผืนป่าต้นน้ำน่าน ได้ตระหนักถึงความท้าทายที่น่าห่วงใยหลายประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งปัญหาชุมชนกับเจ้าหน้าที่ป่าไม้ เจ้าหน้าที่อุทยานแห่งชาติซึ่งมักมีปัญหาถกเถียงกันจนถึงการเป็นคดีความเกี่ยวกับการแผ้วถางบุกรุกป่า การใช้ประโยชน์ที่ดินของชาวบ้านมีลักษณะเป็นไร่หมุนเวียนเมื่อใช้ประโยชน์แล้วก็จะปล่อยทิ้งให้ดินฟื้นตัว 5-8 ปี จนมีสภาพเป็นป่าฟื้นตัว
เมื่อชาวบ้านกลับมาแผ้วถางเพื่อใช้ประโยชน์ก็มักเป็นปัญหากับเจ้าหน้าที่เพราะชาวบ้านไม่มีเอกสารกรรมสิทธิ์ที่ดิน เจ้าหน้าที่ตีความว่าบริเวณนั้นเป็นป่า ชาวบ้านยืนยันว่าเป็นพื้นที่ทำกิน นอกจากนั้นยังมีการเผาไร่ เผาเศษไม้ปลายไม้ในการเตรียมพื้นที่เพาะปลูกก็เป็นปัญหากับนโยบายการคุ้มครองป้องกันปัญหาหมอกควัน มลพิษทางอากาศ เจ้าหน้าที่ก็สรุปว่าปัญหาไฟไหม้ป่านั้นมาจากฝีมือชาวบ้าน ชาวบ้านก็บอกว่าไฟป่ารุกรามเข้ามาในพื้นที่ทำกินของชุมชน เป็นปัญหาซ้ำซาก
ยิ่งไปกว่านั้นกระแสความตื่นตัวในการมีส่วนร่วมฟื้นฟูป่าน่าน ที่เหนี่ยวนำให้ผู้คนต่างเข้าไปให้ความช่วยเหลือฟื้นฟูพื้นที่ต้นน้ำน่านตามวิธีการ วิธีคิดตามประสบการณ์ของแต่ละคน จนชาวบ้านเกิดความงงงันกับการมะรุมมะตุ้ม ไม่รู้ว่าจะเอาอย่างไรดี ซึ่งเป็นบทสะท้อนให้เห็นอย่างเป็นรูปธรรมว่า กระบวนการต่อยอดการอนุรักษ์และพัฒนามีการขับเคลื่อนไปด้วยความเร็วคนละอัตรา ที่สำคัญคือองค์ความรู้ในการอนุรักษ์และพัฒนาให้คนอยู่ร่วมกับป่าได้อย่างเกื้อกูลนั้น ไม่มีกระบวนการในการบริหารจัดการองค์ความรู้ซึ่งมีอยู่อย่างกระจัดกระจายเต็มไปหมด ยังไม่เกิดการประสานความร่วมมืออย่างเข้าถึงชาวบ้านได้อย่างแท้จริง

ภาพจาก royal.dnp.go.th
กระบวนการมีส่วนร่วมที่ควรจะเป็น น่าจะต้องเริ่มจากการประชุมสร้างความเข้าใจร่วมกันของทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง น้อมนำเอาแนวพระราชดำริการอนุรักษ์และพัฒนามาเป็นกรอบการทำงาน ส่งเสริมสนับสนุนบทบาทชุมชน ท้องที่ ท้องถิ่นเข้ามามีส่วนร่วมในการวางแผนและร่วมตั้งคณะกรรมการรับผิดชอบดำเนินงาน งานจะสำเร็จได้ต้องเกิดจาก “การระเบิดจากภายใน”
การดำเนินงานนั้นต้องทำอย่างเป็นขั้นเป็นตอน ปลูกป่าในใจคน ให้รู้เข้าใจ แล้วจึงเกิดการระเบิดจากภายใน เกิดเป็นแนวคิด เกิดการมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์และพัฒนา การทำงานไม่สามารถเดินทางลัดได้ หากเดินทางลัดพอเดินได้แต่ความยั่งยืนจะไม่เกิด จะเห็นว่าองค์ความรู้นั้นมีอยู่ แต่กระบวนการ กลไก การใช้เครื่องมือต่างๆ นั้น จำเป็นต้องมีองค์กรที่มีความรู้มีความสามารถมีทักษะและมีประสบการณ์ เพื่อทำหน้าที่ในการขับเคลื่อนจัดการความรู้การน้อมนำศาสตร์พระราชา สร้างสรรค์สังคมให้เกิดการเรียนรู้จึงจะนำพาสังคมชุมชนไปสู่เป้าหมายของการพัฒนาให้เกิดการพึ่งตนเอง คนอยู่กับป่าได้อย่างเกื้อกูล
กุญแจทองของการอนุรักษ์และพัฒนาที่ยั่งยืน
อาจารย์คณิต ในฐานะประธานกรรมการฟอรั่ม 21 ภาคเหนือ เห็นว่ากลไกที่มีอยู่ในปัจจุบันยังไม่สามารถตอบโจทย์การอนุรักษ์และพัฒนาไปสู่ความยั่งยืนได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น ความหวังดีในบางครั้งขององค์กรท้องถิ่นจัดสรรงบประมาณไปขุดลอกคูคลองเพื่อทำให้น้ำระบายได้คล่องขึ้น แต่กลับทำให้ระบบนิเวศร่องน้ำธรรมชาติเกิดการเปลี่ยนแปลงสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพ หรือน้ำที่ไหลเร็วเกินไปก็ทำให้เกิดการชะล้างกัดเซาะทำลายตลิ่ง
การดำเนินการ CSR ก็เป็นการสนับสนุนทุนที่มุ่งเน้นการประชาสัมพันธ์มากกว่าผลสัมฤทธิ์ทางการอนุรักษ์ การทำอีไอเอ อีเอชไอเอ วิเคราะห์ผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมและสังคม ในหลายๆ กรณีที่เคยเกิดขึ้นก็เป็นเพียงเครื่องมือเพื่อความชอบธรรมตามระเบียบทางราชการมากกว่าการคำนึงถึงผลกระทบที่แท้จริงการทำงานอนุรักษ์เชิงพื้นที่ลุ่มน้ำซึ่งครอบคลุมหลายพื้นที่หมู่บ้าน หลายพื้นที่ตำบล หลายอำเภอ หรืออาจจะหลายจังหวัด ก็มีปัญหาในการใช้งบประมาณข้ามพื้นที่ไม่ได้ การทำงานหลายหน่วยงานในพื้นที่เดียวกันก็ทำให้เกิดความซ้ำซ้อน เป็นต้น
แนวทางการอนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรป่าไม้และแหล่งน้ำอย่างยืน ควรต้องประสานความร่วมมือนักวิชาการ องค์กรรัฐ เอกชน สถาบันการศึกษา องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เครือข่ายนักอนุรักษ์และพัฒนา รวมถึงบรรษัทอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม ร่วมกันแล้วสร้างกลไกพัฒนา “สถาบันทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และวิถีชีวิตเพื่ออนาคต” ขึ้นทำหน้าที่ในการขับเคลื่อนประสิทธิภาพสังคมแห่งการเรียนรู้อนุรักษ์และพัฒนาทรัพยากรลุ่มน้ำ ในลักษณะสอดประสานกลมกลืนกับสภาพภูมิสังคมในแต่ละพื้นที่










