เมื่อกล่าวถึง อาเซียน ASEAN น้อยคนนักที่จะรู้ว่า อาเซียน คือ องค์กร ที่หมายถึง ประชาคมอาเซียน หรือ สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (Association of South East Asian Nations : ASEAN) ทั้งๆ ที่ ASEAN ได้ก่อตั้งมานาน และในปีนี้กำลังเดินเข้าสู่ปีที่ 52 แล้ว ตลอดเส้นทางที่เดินมาองค์กรนี้ได้เผชิญกับ ความท้าทาย มากมายหลายอย่าง ทว่า ประเด็นที่น่าสนใจในตอนนี้ เพื่อขับเคลื่อนอาเซียนให้เดินไปต่อได้อย่างยั่งยืนน่าจะเป็น ความท้าทายของ อาเซียน ปัจจุบันและอนาคตอีก 5 ปี ข้างหน้า มากกว่า
ด้วยตระหนักว่าประเด็นเรื่อง ความท้าทายของ อาเซียน ทั้งในปัจจุบันไปจนถึงอนาคต เป็นเรื่องที่คนในสังคมควรให้ความสนใจ ศูนย์แม่โขงศึกษา สถาบันเอเซียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ร่วมกับ สมาคมอาเซียน-ประเทศไทย จัดเสวนาวิชาการหัวข้อ อาเซียนในพลวัตใหม่และท่าทีของไทย โดยแบ่งการเสวนาเป็น 2 หัวข้อ และหัวข้อแรกที่น่าสนใจ คือ สิ่งท้าทายอาเซียน : ปัจจุบันและอนาคตอีก 5 ปีข้างหน้า
โดยสาระสำคัญและองค์ความรู้ ที่ได้รับจากวิทยากรที่ร่วมงานเสวนาครั้งนี้ ควรค่าแก่การนำมาเผยแพร่ต่ออย่างยิ่ง

ความแตกต่าง คือ ความท้าทายของ อาเซียน
ก่อนที่จะเปิดเวทีให้ วิทยากรผู้ทรงคุณวุฒิ แต่ละท่าน เสวนาในประเด็นที่กำหนด คุณอุกฤษฏ์ ปัทมานันท์ ผู้อำนวยการศูนย์แม่โขงศึกษา สถาบันเอเซียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ผู้ดำเนินการเสวนา ได้เกริ่นถึงประเด็นการใช้เลนส์เพื่อมอง อาเซียน ต่อจากนี้ไปว่า อยากให้มองอาเซียนในฐานะองค์กรที่มีพลวัต ไม่หยุดนิ่ง และมีความเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา
จากนั้น คุณอุกฤษฏ์ ได้ส่งไม้ต่อให้ รศ.ดร.นวลน้อย ตรีรัตน์ ผู้อำนวยการสถาบันเอเซียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ที่อภิปรายต่อในประเด็นเรื่องการทำงานของ อาเซียน ที่ผ่านมา โดย รศ.ดร.นวลน้อย ชี้ให้เห็นว่า
“ที่ผ่านมาตลอด 51 ปี อาเซียน เติบโตท่ามกลางกระแสข่าวทั้งในแง่ลบ ในรูปแบบของการโจมตีการทำงานของอาเซียนที่ผ่านมาว่าขาดเป้าหมายที่ชัดเจน อาเซียนไม่ได้ take action ในนามของอาเซียนมากนัก ขณะเดียวกัน ก็มีคนจำนวนไม่น้อยเห็นว่า การวางตัวของอาเซียนมีความเป็นกลาง และเป็นตัวจักรผลักดันให้กลุ่มประเทศอาเซียนเติบโตไปได้อย่างก้าวหน้า”
“ดังนั้น ในมุมมองของดิฉัน หากถามว่า ณ ตอนนี้และต่อไปในอนาคตอีก 5 ปี อะไรคือสิ่งท้าทายที่เกิดขึ้นและรออาเซียนอยู่ ที่เห็นได้ชัดที่สุด น่าจะเป็นการบริหารจัดการเรื่องความแตกต่าง เพราะถ้าพิจารณาประเทศสมาชิกอาเซียนทั้ง 10 ประเทศ ที่มารวมกลุ่มกันนี้ ล้วนมีความหลากหลายแตกต่าง ไม่ว่าจะเป็นเชื้อชาติ ชาติพันธุ์ ศาสนา ระบอบการเมือง การปกครอง วิถีการดำรงชีวิต มุมมอง แนวคิดในการใช้ชีวิต ที่กล่าวมานี้ ค้นหาข้อแตกต่างได้ไม่ยากเลย”

แต่อย่างไรก็ตาม รศ.ดร.นวลน้อย ไม่ได้มอง ความแตกต่างนี้ ในมุมของ ความท้าทายของ อาเซียน เท่านั้น เพราะความท้าทายนี้นับเป็นจุดเด่น ที่ส่งให้ อาเซียนเป็นประชาคมโลกหนึ่ง ที่สามารถบริหารความต่างนี้ได้อย่างลงตัว ประนีประนอมที่สุด เพราะตลอดเวลา 51 ปี นั้น แม้ว่าจะมีประเด็นความขัดแย้งเกิดขึ้นยกตัวอย่าง ปัญหาเรื่องผู้ลี้ภัยโรฮิงญา บางกลุ่มมองว่าอาเซียนไม่ได้มีบทบาทในการแก้ไขปัญหานี้เท่าที่ควร แต่ถ้ามองถึงจุดยืนของอาเซียน ก็มองว่า ปัญหาเรื่องนี้ เป็นปัญหาความขัดแย้งภายในประเทศ ที่อาเซียนวางตัวเป็นคนกลาง ไม่เข้าไปยุ่ง แต่พร้อมที่จะให้ความช่วยเหลือในแง่ของการอำนวยความสะดวกในการจัดการกับปัญหานี้ตลอดเวลา
นอกจากนั้น ในอนาคตต่อไปจากนี้ ให้จับตาดูกลุ่มประเทศที่รายได้ต่ำ อย่าง ลาว กัมพูชา เมียนมาร์ ที่ต่อจากนี้ จะพลิกมาครองแชมป์ประเทศที่มีอัตราการเจริญเติบโตทางธุรกิจสูงที่สุดในภูมิภาคนี้ ซึ่งเป็นผลมาจากนโยบายส่งเสริม เขตการค้าเสรีอาเซียน หรือ AEC ที่กระตุ้นให้ประเทศที่เอ่ยนามมานี้ให้ความสำคัญกับการวางยุทธศาสตร์เดินหน้าพัฒนาเศรษฐกิจเต็มสูบ กระทั่งตอนนี้อัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศอย่างลาวแซงหน้าประเทศในกลุ่มอาเซียนที่ถูกจัดอยู่ในระดับรายได้ปานกลางไปแบบไม่รู้เนื้อรู้ตัวแล้ว
และในประเด็นที่ รศ.ดร.นวลน้อย ได้แสดงความเป็นห่วงทิ้งท้ายไว้ นั่นคือ ตอนนี้เป็นอย่างที่หลายคนรู้สึกว่ากระแสอาเซียน หรือการพัฒนาเขตการค้าเสรีอาเซียนนั้น ดูจะเงียบลงไปอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งผู้เชี่ยวชาญท่านนี้วิเคราะห์ว่าต้นเหตุสำคัญคือ ที่ผ่านมา นโยบายเกี่ยวกับอาเซียนหรือการร่วมมือกันในฐานะประชาคมอาเซียนนั้น ไม่เคยถูกบรรจุอยู่ในนโยบายหาเสียงของนักการเมือง หัวหน้าพรรคคนใด ทั้งในประเทศไทยเองและในกลุ่มประเทศสมาชิกอาเซียน
ส่งผลให้เรื่องราวของ การพัฒนาร่วมกันในนามอาเซียน ไม่เคยอยู่ในความสนใจในระดับปากท้องของประชาชนประชาคมอาเซียนเลย ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจว่าทำไมประเด็นเรื่องอาเซียน หรือ AEC จึงไม่อยู่ในความสนใจระดับชาวบ้าน หรือประชาชนรากหญ้า ที่ล้วนเป็นพลังในการขับเคลื่อนความเป็นหนึ่งอันเดียวกันของอาเซียน นั่นเพราะคนกลุ่มนี้ไม่ได้เห็นประโยชน์หรือความสำคัญของการรวมตัวกันเป็นอาเซียน นั่นเอง
รู้ทัน สิ่งท้าทายภายนอก – ภายใน ที่รุมเร้า อาเซียนอยู่
วิทยากรท่านต่อมาที่จะมาฉายภาพ ความท้าทายของ อาเซียน ให้กว้างขึ้นอีก คือ ผศ.ดร.ธีระ นุชเปี่ยม อาจารย์ประจำหลักสูตรเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (นานาชาติ) จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งเกริ่นว่า ขณะนี้อาเซียนกำลังเผชิญหน้ากับความท้าทายทั้งจากปัจจัยภายนอกและภายใน แต่ที่สุดแล้ว ปัจจัยภายใน ดูจะเป็นเรื่องที่น่าห่วงและท้าทายมากกว่า
“ทั้งในบริบทของประเทศไทยเองและประเทศในกลุ่มสมาชิกอาเซียนกำลังอยู่ในช่วงเปลี่ยนผ่าน มีระเบียบ กฎเกณฑ์ใหม่ๆ ในระดับภูมิภาคที่กำลังจะเกิดขึ้น ทำให้เกิดบรรยากาศความไม่แน่นอนขึ้นในกลุ่มประชาคมอาเซียน ขณะเดียวกัน บทบาทของมหาอำนาจอย่างจีนและสหรัฐอเมริกาก็ยังคงมีบทบาทมากในอาเซียน อย่าง สหรัฐอเมริกา ที่ในสมัย บารัค โอบามา อดีตประธานาธิบดี ได้ดำเนินยุทธศาสตร์ทางการทูตที่สานสัมพันธไมตรีกับทางฝากฝั่งเอเชียและอาเซียนไว้ แต่ทันทีที่เปลี่ยนมาเป็น สมัยของ โดนัลด์ ทรัมป์ มาเป็นประธานาธิบดี ทรัมป์ ก็ถอนหมุดที่ โอบามาได้ปักไว้ไปหมดทันที”
“แต่ถ้ามามองเรื่องปัจจัยภายในที่รุมเร้าอาเซียนอยู่ ผมว่าน่าห่วงกว่า เพราะหากพิจารณาบริบทของผู้นำชาติอาเซียนทั้งหมดในห้วงเวลานี้ ไม่มีผู้นำประเทศไหน ที่สามารถมาเป็นผู้นำอาเซียนได้เลย ยิ่งมามองในมุมของประเทศไทย ต้องยอมรับว่า เราหมกมุ่นในเรื่องการบ้านการเมืองในบ้านของเราเองจนละเลยโอกาสในการมีบทบาทในประชาคมอาเซียน ไม่ว่าจะในฐานะสมาชิกประชาคมอาเซียนหรือโอกาสในการเป็นผู้นำในหมู่ชาติอาเซียนไปอย่างน่าเสียดาย”
“แต่อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงและความท้าทายที่เกิดขึ้นภายในประชาคมอาเซียน สิ่งที่ยังยึดเหนี่ยวให้ อาเซียน ยังรวมกลุ่มกันได้ก็ยังคงเป็นไปตามสโลแกนของประชาคมอาเซียน Unity in Diversity ที่แปลตรงตัวว่า ความแตกต่างคือหนึ่งเดียว”
จัดการ ปัญหาโรฮิงญา ด้วย วิถีอาเซียน บนความแตกต่างที่เป็นหนึ่งเดียว
นอกจากนั้น อาจารย์ธีระ ยังชี้ให้เห็นประเด็นในเรื่อง “วิถีอาเซียน” ที่อาจารย์มองว่าเป็นโอกาสที่จะนำทางให้อาเซียนมีบทบาทเด่นชัดในโลกได้ ท่ามกลางกระแสการวิพากษ์วิจารณ์จากสื่อตะวันตกที่มักจะตีข่าวในแง่ว่า ประชาคมอาเซียนมีบทบาทน้อยเกินไปหรือไม่ชัดเจนในหลากหลายเหตุการณ์ความขัดแย้งที่เกิดขึ้นในพื้นที่อาเซียน
“อย่างเรื่องของผู้ลี้ภัยโรฮิงญา ซึ่งตลอดเวลาที่ผ่านมา อาเซียนได้วางจุดยืนต่อปัญหานี้ในฐานะผู้ที่จะไม่เข้าไปแทรกแซง เพราะมองว่าเป็นเรื่องราวภายในประเทศสมาชิกอาเซียน ผมมองว่า ถ้าอาเซียนวางตัวในทางตรงข้าม หรือในรูปแบบอื่น อาเซียนอาจแตกกลุ่มกันไปแล้ว และในกรณีของโรฮิงญา ปัญหานี้ผู้ที่ควรเข้ามามีบทบาทมากที่สุดคือสหประชาชาติมากกว่า เพราะเป็นปัญหาผู้ลี้ภัยระดับโลก ถ้า UN ยังแก้ปัญหานี้ไม่ได้ ก็ไม่ควรมาด่าการทำงานของอาเซียน”
เพราะอาจารย์ธีระมองว่า ปัญหาเรื่องโรฮิงญาเป็นเรื่องราวที่ละเอียดอ่อน และการจะเข้าไปมีบทบาทในฐานะผู้ไกล่เกลี่ยหรือผู้จัดการปัญหานี้ จะบุ่มบ่ามไม่ได้ เนื่องจากเป็นเรื่องภายในของประเทศเมียนมา การจะเข้าไปมีส่วนร่วมจัดการปัญหา ต้องอาศัยความไว้เนื้อเชื่อใจเป็นสิ่งสำคัญ ดังนั้น อาจารย์ธีระ ได้แนะนำแนวทางการวางท่าทีของอาเซียนต่อปัญหานี้ รวมถึงความขัดแย้งอื่นๆ ในอนาคต ว่า
“อาเซียนควรวางตัวในฐานะ ตัวเดินเรื่อง ยิ่งในปีหน้า ประเทศไทย จะรับตำแหน่งประธานอาเซียน ด้วยเหตุนี้จึงควรมีการวางจุดยืนของอาเซียนที่ชัดเจน ซึ่งการวางตัวในฐานะ ตัวเดินเรื่อง อำนวยความสะดวก และเป็นสื่อกลางเปิดโอกาสให้กลุ่มประเทศมุสลิมเข้ามามีบทบาทในการเสนอความคิดเห็น ไกล่เกลี่ย ปัญหาผู้ลี้ภัยโรฮิงญามากขึ้น”
อัพเดต เรื่องราวน่ารู้ เกี่ยวกับ อาเซียน ต่อ กับบทความนี้
มณฑลเสฉวน เล็งเชื่อมระเบียงเศรษฐกิจตอนใต้ ผุด ‘นิคมอุตสาหกรรมอาเซียน’










