จากรายงานข่าวในเว็บไซต์ของ World Economic Forum เผยแพร่ข้อมูลงานวิจัยล่าสุด Worldwide decline of the entomofauna: A review of its drivers ซึ่งตีพิมพ์ในวารสาร Biological Conservation โดย ดร.ฟรานซิสโก ซานเชส-บาโย นำทีมศึกษาข้อมูลจากงานวิจัยอีก 73 ชิ้นทั่วโลก ในช่วงเวลา 13 ปี และระบุว่า กว่าร้อยละ 40 ของสายพันธุ์แมลงกำลังลดจำนวนลงอย่างน่าใจหาย โดย 1 ใน 3 ส่วนของจำนวนดังกล่าวใกล้สูญพันธุ์ และหากยังเป็นเช่นนี้ต่อไป พวกแมลงเหล่านี้อาจลาลับไปภายในศตวรรษเดียว จากนั้นยังเผยต่อว่า หาก ‘แมลงหายไปจากโลก’ อะไรจะเกิดขึ้นกับมนุษย์บ้าง
‘แมลงหายไปจากโลก’ กระทบความอยู่รอดของมวลมนุษยชาติ เกินคาดคิด
“ผลการวิจัยที่ได้ค้นพบ คือ สายพันธุ์แมลงบนโลกจะหายไป มีผลกระทบอย่างมหาศาลต่อระบบนิเวศของโลก และการอยู่รอดของมนุษย์” นี่เป็นถ้อยความที่ ดร.ฟรานซิสโก ซานเชส-บาโย ยืนยันตอนให้สัมภาษณ์กับ The Guardian
จากนั้นจึงขยายความต่อว่า วิกฤตที่พบคือ
“อัตราที่แมลงหายไปร้อยละ 2.5 ต่อปี เพียงแค่ในช่วง 25-30 ปีที่ผ่านมานั้น นับเป็นอัตราที่เร็วและน่าเป็นห่วงมาก เพราะนั่นหมายความว่าในอีก 10 ปีจากนี้ แมลงจะลดลงไปอีก 1 ใน 4 ภายใน 50 ปี จะเหลือจำนวนเพียงครึ่งหนึ่ง และภายใน 100 ปีจากนี้ไป โลกเราจะไม่เหลือแมลงเลย”
ฟังถึงตรงนี้แล้ว เชื่อว่าหลายคนคงเกิดคำถามต่อว่า แล้วถ้าเป็นอย่างที่ ดร.ซานเชส-บาโย กล่าวไว้จริง โลกและมนุษยชาติจะได้รับผลกระทบอย่างไรจากการที่สัตว์ตัวเล็กๆ อย่าง ‘แมลงหายไป’
คำถามนี้ตอบได้ด้วยคำกล่าวของ อี.โอ.วิลสัน นักนิเวศวิทยา นักชีววิทยา และนักสิ่งแวดล้อมระดับโลก ที่เขาเรียกขานแมลงว่าเป็น “สิ่งเล็กๆ ที่ทำให้โลกหมุนไป” และบรรดาแมลงก็น่ามหัศจรรย์เช่นนั้นจริงๆ เพราะหากโลกเราขาดแมลงไป นั่นหมายถึง
- ห่วงโซ่อาหารจะล่มสลาย
ผลกระทบแรกที่ชัดเจน หาก ‘แมลงหายไปจากโลก’ ก็คือ แมลงเป็นสัตว์ในห่วงโซ่อาหารที่บรรดานก สัตว์เลื้อยคลาน สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำ และปลา กินเป็นอาหาร หากแหล่งอาหารอย่างแมลงหายไป สัตว์เหล่านี้จะขาดอาหาร สัตว์ใหญ่ที่อาศัยกินสัตว์ในห่วงโซ่อาหารลำดับต่อมาก็ต้องล้มตายเป็นทอดๆ ซึ่งผลกระทบที่อธิบายมานี้เกิดขึ้นจริงแล้ว อ้างอิงได้จากการศึกษาเรื่องการหายไปของแมลงและสัตว์ต่างๆ ที่เปอร์โตริโก โดยพบว่าเมื่อแมลงหายไป ปริมาณนกและกบก็หายไปร้อยละ 50-65 ส่วนนกท้องถิ่นเปอร์โตริกัน โทดี (Puerto Rican tody) ที่กินแต่แมลงก็ลดจำนวนลงอย่างน่าใจหายถึงร้อยละ 90 จนกลายเป็นนกที่เสี่ยงจะสูญพันธุ์เต็มที

- ผู้ผลิตอาหารให้มนุษย์ที่แท้จริง จะจากไป
หลายคนเข้าใจว่าผู้ผลิตอาหารให้เราคือ อุตสาหกรรมอาหารยักษ์ใหญ่ แต่แท้จริงแล้ว เจ้าผึ้งตัวน้อยต่างหากที่คอยผสมเกสรให้กับพืชผักผลไม้จนพืชพันธุ์นั้นผลิดอกออกผลให้มนุษย์อย่างเรากิน เพราะผลิตผลทางการเกษตรทั่วโลกมากถึงร้อยละ 80 เป็นผลงานการผสมเกสรของเจ้าผึ้งทั้งนั้น
มีเพียงร้อยละ 20 ที่เหลือเท่านั้น ที่อาจเป็นพืชจำพวกธัญญาหารซึ่งมักจะได้รับการผสมเกสรด้วยลม แต่พืชประเภทอื่นที่เหลือ เช่น ผลไม้ ถั่ว ผักต่างๆ รวมถึงโกโก้ กาแฟ ต่างเป็นผลงานชิ้นเอกของผึ้ง ซึ่งจะว่าไปแล้ว พวกเขาทำงานผลิตอาหารให้เราโดยไม่คิดค่าตัว แต่สถานการณ์ล่าสุด แหล่งหากินซึ่งเป็นเหมือนถิ่นที่อยู่อันปลอดภัยของผึ้งกำลังค่อยๆ เปลี่ยนไป จากการฉีดพ่นยาฆ่าแมลงอย่างหนักหน่วงของเกษตรกร
นอกจากนี้แมลงจำพวกที่ทำหน้าที่รักษาและสร้างความอุดมสมบูรณ์ให้กับดินด้วยการย่อยสลายเศษซากพืช ซากสัตว์ และของเสียในสิ่งแวดล้อม เปลี่ยนเป็นธาตุอาหารอินทรียวัตถุทำให้ผืนดินอุดมสมบูรณ์ ก็กำลังอยู่ในอันตราย เพราะกระบวนการผลิตอาหารยุคใหม่ที่พึ่งพาการใช้สารเคมีเป็นหลัก ส่งผลให้แมลงซึ่งเป็นผู้ขับเคลื่อนระบบนิเวศตามธรรมชาติไม่สามารถฟื้นตัวได้ทันในสภาวะเช่นนี้
รู้ทันสาเหตุหลักที่ทำให้แมลงหายไป
เมื่อถามต่อว่า แล้วเพราะอะไรแมลงจึงหายไป กลุ่มนักกีฏวิทยาผู้เชี่ยวชาญเรื่องแมลงมีคำตอบให้เรื่องนี้ ด้วยการเปรียบเทียบให้เห็นภาพว่า
“ปัจจุบันเราไม่ค่อยพบเจอซากแมลงติดอยู่ที่หน้ากระจกรถยนต์เมื่อต้องขับรถนอกตัวเมืองเท่าไรนัก เมื่อเทียบกันกับหลายสิบปีก่อน ซึ่งสาเหตุที่แมลงหายไปจากโลกอย่างรวดเร็ว คือ การทำเกษตรเชิงอุตสาหกรรมที่เน้นหนักในการใช้ยาฆ่าแมลง ซึ่งการใช้สารเคมีนั้นทำให้มีสารพิษปนเปื้อนในดิน แหล่งน้ำ และสิ่งแวดล้อม โดยการขยายตัวของการเกษตรเชิงอุตสาหกรรมอย่างรวดเร็วส่งผลถึงการตัดไม้ทำลายป่า ส่งผลให้แมลงและสัตว์ชนิดอื่น อาทิ นก สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม เข้าใกล้คำว่าสูญพันธุ์ เนื่องจากการสูญเสียถิ่นที่อยู่อาศัย”
นอกจากนี้ ยังมีปัจจัยเสริมเรื่องการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศที่ส่งผลให้แมลงบางสายพันธุ์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งแมลงในเขตร้อนไม่สามารถปรับตัวได้ เช่นที่เปอร์โตริโก (ที่กล่าวถึงในตอนต้น) แต่ก็ยังมีแมลงบางสายพันธุ์ที่ปรับตัวได้กับอุณหภูมิที่สูงขึ้น ทนต่อสารเคมี อย่างแมลงวัน แมลงสาบ แต่ไม่ได้ทำประโยชน์ให้โลกอย่างแมลง
ดังข้อมูลต่อมาที่ชี้แจงว่า ในอนาคตอันใกล้ เราจะรู้สึกได้เลยว่าแมลงที่เป็นสัตว์รบกวนและพาหะนำเชื้อโรคกำลังเพิ่มจำนวนขึ้น ในขณะที่แมลงที่เป็นผู้ช่วยผสมเกสรและย่อยซากพืชซากสัตว์ กำลังหมดไป โดยกลุ่มแมลงผู้เคราะห์ร้าย คือ ผึ้งและผีเสื้อ ทั้งนี้มีการวิเคราะห์ข้อมูลจากฟาร์มในประเทศอังกฤษว่า ผีเสื้อสายพันธุ์ต่างๆ หายไปมากถึงร้อยละ 58 ในช่วงปี พ.ศ. 2543 – 2552
ได้เวลาช่วยชีวิต ‘แมลง’ ก่อนสายเกินไป
เมื่อแมลงตัวเล็กๆ มีประโยชน์ต่อชีวิตมนุษยชาติขนาดนี้ คงถึงเวลาแล้วที่มนุษย์เราจะช่วยชีวิตสัตว์ตัวเล็กๆ นี้เพื่อให้พวกเขายังคงช่วยรักษาระบบนิเวศของโลกใบนี้ต่อไป ด้วยวิธีการดังนี้
- ลดการบริโภคเนื้อสัตว์เชิงอุตสาหกรรม เพราะกระบวนการผลิตเนื้อสัตว์เหล่านี้เกี่ยวข้องกับกระบวนการทำลายป่าไม้ รวมถึงการปลูกพืชเชิงเดี่ยวขนาดใหญ่เพื่อเป็นอาหารสัตว์ เช่น ข้าวโพด ถั่วเหลือง ซึ่งเป็นการทำลายถิ่นที่อยู่ของแมลงด้วยการใช้สารเคมีมหาศาล ก่อให้เกิดมลพิษทางน้ำและทางอากาศตามมา (จากการเผาวัสดุการเกษตรในที่โล่ง)
- อุดหนุนและสนับสนุนอาหารที่ผลิตขึ้นด้วยวิถีเกษตรอินทรีย์ ที่จริงแล้วเกษตรกรรมเชิงนิเวศไม่ใช่วิธีการทำเกษตรแบบใหม่แต่อย่างใด แต่เป็นวิถีเกษตรแบบดั้งเดิมที่บรรพบุรุษของไทยทำกันมา โดยไม่ใช้สารเคมีและอิงวิถีธรรมชาติ ไม่เน้นการผลิตเพื่อปริมาณและอุตสาหกรรม โดยเกษตรกรรมเชิงนิเวศจะเลี่ยงการปลูกพืชเชิงเดี่ยวและมุ่งส่งเสริมความหลากหลายเพื่อรักษาความอุดมสมบูรณ์ของน้ำและดิน ซึ่งเอื้อต่อการผสมเกสรของแมลง และมีกระบวนการควบคุมโรคและศัตรูพืชตามธรรมชาติ สุขภาพของคนปลูกและคนกินก็จะดีตามไปด้วย
อ้างอิง :
- Article from ‘World Economic Forum’ “Insects are dying at an alarming rate – and this is terrible news for life on Earth” (11 Feb 2019 David Meyer : Writer for Fortune.)
- บทความเรื่อง อยากให้โลกนี้ยังมีแมลง โดย รัตนศิริ กิตติก้องนภางค์ 25 กุมภาพันธ์ 2019 เผยแพร่บนเว็บไซต์ Greenpeace













