ปฏิเสธไม่ได้เลยว่า ตั้งแต่ลืมตาตื่นขึ้นมา ชีวิตเราเกี่ยวข้องกับ ‘พลาสติก’ หลากหลายประเภทมาก เพราะสินค้าอุปโภคบริโภคทั้งหลายล้วนมีพลาสติกเป็นส่วนประกอบในการห่อหุ้ม ทว่า สารพัดประโยชน์ใช้สอยของวัสดุชนิดนี้นั้น ได้ซ่อนความจริงด้านมืดไว้ด้วย นั่นคือ ทันทีที่พลาสติกเหล่านี้เปลี่ยนสถานะเป็น ขยะพลาสติก ก็จะกลายเป็นตัวการของปัญหาสิ่งแวดล้อม เพราะกว่าขยะพลาสติกจะย่อยสลายได้ต้องใช้เวลานานหลายร้อยปี ซึ่งกว่ามนุษย์โลกจะรู้ตัว ขยะพลาสติกที่ถูกสะสมมานานก็เพิ่มจำนวนมหาศาลก่อปัญหาสิ่งแวดล้อมที่รอการจัดการ โดยหนึ่งในไอเดียลดปริมาณการใช้พลาสติกแบบเดิม คือ การนำเอาเทคโนโลยีมาปรับใช้ในการผลิตพลาสติกแบบใหม่ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม คือ พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ ที่คาดกันว่า จะไม่ก่อให้เกิดภาระต่อโลกเหมือนที่เคยเป็นมา
ดังนั้น การค้นพบพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพนี้ นับเป็นชัยชนะขั้นแรกของมนุษย์ ในการหาวัสดุทดแทนการใช้พลาสติกจากอุตสาหกรรมปิโตรเคมีแบบเดิม (Commodity Plastics) ซึ่ง พลาสติกย่อยสลายทางชีวภาพ ก็มีคุณสมบัติในการใช้งานได้เทียบเคียงกับพลาสติกแบบเดิม ด้วยเหตุนี้เราจึงควรมาทำความรู้จัก พลาสติกเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมนี้กันให้มากขึ้น เพื่อรู้ถึงคุณประโยชน์และอัปเดตการนำไปปรับใช้ในหลากหลายอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับชีวิตมนุษย์
รู้จากชื่อ ‘พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ’ ย่อยสลายอย่างไร จึงดีต่อโลก ดีต่อเรา
นอกเหนือจากการย่อยสลายตามธรรมชาติ ตามที่เกริ่นมาแล้วว่า พลาสติกทั่วไปใช้เวลาย่อยสลายตามธรรมชาติยาวนานเป็นหลายร้อยปี ทว่า สำหรับ ‘พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ’ นั้น มีกระบวนการย่อยสลายที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากกว่าหลายเท่า

จากเอกสารให้ความรู้เรื่อง พลาสติกย่อยสลายได้ ในเว็บไซต์อุทยานวิทยาศาสตร์ประเทศไทย อธิบายว่า
“การย่อยสลายทางชีวภาพ (Biodegradation) เป็นการย่อยสลายของพอลิเมอร์จากการทำงานของจุลินทรีย์ โดยทั่วไปมีกระบวนการ 2 ขั้นตอน เนื่องจากขนาดของสายพอลิเมอร์ยังมีขนาดใหญ่และไม่ละลายน้ำ ในขั้นตอนแรกของการย่อยสลายจึงเกิดขึ้นภายนอกเซลล์โดยการปลดปล่อยเอ็นไซม์ของจุลินทรีย์ซึ่งเกิดได้ทั้งแบบใช้ endo-enzyme หรือ เอนไซม์ที่ทำให้เกิดการแตกตัวของพันธะภายในสายโซ่พอลิเมอร์อย่างไม่เป็นระเบียบ และแบบ exo-enzyme หรือเอนไซม์ที่ทำให้เกิดการแตกหักของพันธะทีละหน่วยจากหน่วยซ้ำที่เล็กที่สุดซึ่งอยู่ด้านปลายของสายโซ่พอลิเมอร์ เมื่อพอลิเมอร์แตกตัวจนมีขนาดเล็กพอจะแพร่ผ่านผนังเซลล์เข้าไปในเซลล์ จากนั้นจึงเกิดการย่อยสลายต่อในขั้นตอนที่ 2 จนได้ผลิตภัณฑ์ในขั้นตอนสุดท้าย (ultimate biodegradation) คือ พลังงาน และสารประกอบขนาดเล็กที่เสถียรในธรรมชาติ (Mineralization) เช่น แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์ แก๊สมีเทน น้ำ เกลือ แร่ธาตุต่างๆ และมวลชีวภาพ (biomass)”
และจากเอกสารฉบับเดียวกันนี้ ยังระบุถึงแนวโน้มในอนาคตว่า การใช้งานพลาสติกย่อยสลายได้จะเพิ่มขึ้นเนื่องจากหลายสาเหตุ เช่น มีการค้นพบและพัฒนากระบวนการผลิตใหม่ ทำให้พลาสติกมีราคาที่ต่ำลงและมีสมบัติดีขึ้น บวกกับมีกฎข้อบังคับ รวมถึงค่าใช้จ่ายในการกำจัดขยะที่สูงขึ้น ทำให้บริษัทต่างๆ ต้องใช้หรือผลิตพลาสติกย่อยสลายได้ซึ่งมีสมบัติที่หลากหลายแตกต่างกัน
แต่อย่างไรก็ตาม บางครั้งผลิตภัณฑ์เหล่านี้ไม่ได้ย่อยสลายผ่านกระบวนการทางชีวภาพอย่างแท้จริง ดังนั้น เพื่อควบคุมคุณภาพของผลิตภัณฑ์ดังกล่าว ปัจจุบันจึงมีหลายองค์กรทั่วโลกดำเนินการจัดทำมาตรฐานผลิตภัณฑ์ย่อยสลายได้ทางชีวภาพ (Biodegradable Plastics) ขึ้น และให้คำจำกัดความของพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ ซึ่งมีความแตกต่างกันเล็กน้อย เช่น
- พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ คือ พลาสติกที่ย่อยสลายได้เนื่องมาจากการทำงานของจุลินทรีย์ที่มีอยู่ในธรรมชาติ เช่น แบคทีเรีย รา สาหร่าย
- พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ คือ วัสดุพอลิเมอร์ที่สามารถเกิดการเปลี่ยนแปลงเป็นสารประกอบที่มีน้ำหนักโมเลกุลลดต่ำลงได้ โดยมีอย่างน้อย 1 ขั้นตอนในกระบวนการย่อยสลายนี้ เกิดผ่านกระบวนการเมทาบอลิซึมของจุลินทรีย์ที่มีอยู่ในธรรมชาติ
- วัสดุพลาสติกจะได้ชื่อว่าเป็น พลาสติกที่ย่อยสลายได้ทางชีวภาพ ก็ต่อเมื่อสารประกอบอินทรีย์ทั้งหมดถูกย่อยสลายอย่างสมบูรณ์โดยจุลินทรีย์ที่มีอยู่ในสภาพแวดล้อม และมีอัตราการย่อยสลายอยู่ภายใต้ข้อกำหนดในการทดสอบตามมาตรฐาน
อัปเดตผลิตภัณฑ์ที่ใช้ พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ นวัตกรรมทางเลือกใหม่ของผู้บริโภคและผู้ผลิต
ด้วยความตระหนักของทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภคส่งผลให้เทรนด์การใช้ พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ มาแรงขึ้นเรื่อยๆ โดยพลาสติกชนิดนี้ได้นำไปใช้ในอุตสาหกรรมหลากหลายแล้ว อาทิ
- การใช้งานทางการแพทย์
พลาสติกย่อยสลายได้ที่ได้รับการพัฒนาขึ้นเพื่อใช้ผลิตวัสดุทางการแพทย์ เช่น ผิวหนังเทียม ยาที่ถูกออกแบบมาให้สามารถควบคุมการปลดปล่อยตัวยาอย่างช้าๆ ภายในร่างกาย ณ ช่วงระยะเวลาหนึ่ง หรือไหมละลาย อุปกรณ์ประเภทสกรู และแผ่นดามกระดูกที่ได้รับการผ่าตัดและฝังอยู่ในร่างกายซึ่งสามารถย่อยสลายได้เองหลังจากการทำหน้าที่ตามที่ได้รับการออกแบบไว้แล้วเสร็จสิ้น ทำให้ไม่ต้องผ่าตัดซ้ำเพื่อนำวัสดุที่ใช้รักษาเสร็จแล้วออกจากร่างกายผู้ป่วย
- สารเคลือบกระดาษ หรือโฟม
ปัจจุบันมีการนำพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพมาใช้เป็นสารเคลือบกระดาษสำหรับห่อแฮมเบอร์เกอร์ หรือถ้วยน้ำชนิดใช้แล้วทิ้ง เพื่อทำให้วัสดุเดิมมีความเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมมากขึ้น
- ฟิล์มคลุมดิน และวัสดุสำหรับการเกษตร
ฟิล์มคลุมดินสำหรับการเกษตร เป็นอุปกรณ์ทางการเกษตรที่สำคัญในการเพาะปลูกพืชบางชนิด เช่น มะเขือเทศ ซึ่งแผ่นฟิล์มจะช่วยป้องกันการเติบโตของวัชพืช และรักษาความชื้นในดิน ดังนั้น เมื่อฟิล์มคลุมดินสามารถผลิตจากพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ ย่อมช่วยลดขั้นตอนการเก็บและกำจัดฟิล์มภายหลังการใช้งานเสร็จสิ้น เนื่องจากสามารถกำจัดโดยการไถพรวนลงดินได้โดยตรง ช่วยป้องกันการสูญเสียแร่ธาตุและสารอาหารบริเวณหน้าดิน ซึ่งมักเกิดขึ้นในขั้นตอนการเก็บและกำจัดฟิล์ม
นอกจากนี้ยังมีการนำพลาสติกย่อยสลายได้มาใช้เป็นวัสดุควบคุมการปล่อยสารสำคัญ เช่น ตัวยา ปุ๋ย สารเคมีสำหรับการเกษตร วัสดุกักเก็บน้ำสำหรับการเพาะปลูกพืชในทะเลทราย รวมถึงถุงหรือกระถางสำหรับเพาะต้นกล้าแล้วด้วย

- ถุงสำหรับใส่ของ (shopping bag)
ถุงพลาสติกและฟิล์มพลาสติกสำหรับใช้งานด้านบรรจุภัณฑ์ แพ็กเกจจิง ได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อยๆ ในปัจจุบัน จึงไม่น่าแปลกใจที่ขยะประเภทนี้ก็เพิ่มปริมาณสูงขึ้นด้วย กอปรกับยังไม่ได้นำขยะชนิดนี้กลับมารีไซเคิลมากนัก เนื่องจากมีความยุ่งยากในขั้นตอนการคัดแยกและทำความสะอาด รวมถึงมีค่าใช้จ่ายในการขนส่งสูง ไม่คุ้มค่าทางเศรษฐกิจ พลาสติกย่อยสลายได้จึงเป็นพลาสติกที่มีศักยภาพและมีแนวโน้มว่าจะนำมาใช้แทนพลาสติกทั่วไปผ่านการผลิตเป็นถุงและฟิล์มเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ
- ฟิล์มและถุงสำหรับใส่ขยะเศษอาหาร (Food Waste Film and Bags)
ฟิล์มและถุงพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพสำหรับใช้ใส่ขยะเศษอาหาร เหมาะสำหรับสถานที่ที่มีระบบการกำจัดขยะอินทรีย์ เนื่องจากสามารถกำจัดโดยการนำมาทำคอมโพสท์พร้อมขยะอินทรีย์อื่นๆ ทำให้เกิดความสะดวก ไม่ต้องแยกทิ้ง
ปัจจุบันมีความต้องการใช้ถุงพลาสติกย่อยสลายได้สูงขึ้นอย่างมาก อย่างหลายเมืองของประเทศอิตาลี ใช้พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพสำหรับใส่ขยะเศษอาหารมาตั้งแต่ปี ค.ศ. 1998 โดยมีบริษัท Novamont ซึ่งเป็นผู้ผลิตหลักให้แก่ประเทศในสหภาพยุโรป ผลิตถุงย่อยสลายได้ในสภาวะคอมโพสท์ 10,000 ตันต่อปี และถุงที่ผลิตขึ้นนี้สามารถย่อยสลายได้อย่างสมบูรณ์ภายใน 8-10 สัปดาห์ ภายใต้สภาวะการหมักในโรงงานคอมโพสท์เชิงอุตสาหกรรม
- บรรจุภัณฑ์เพื่อการบริโภค (Consumer Packaging Materials)
ศักยภาพหนึ่งในการใช้งานพลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพ คือ การใช้งานด้านบรรจุภัณฑ์ ซึ่งตามปกติการใช้บรรจุภัณฑ์อาหารที่ผลิตจากพลาสติกทั่วไปมักไม่ได้รับความนิยมในการนำกลับมารีไซเคิลมากนัก เนื่องจากมีการปนเปื้อนสูง ทำให้ไม่สะดวกต่อการเก็บและทำความสะอาด ดังนั้น การนำพลาสติกย่อยสลายได้มาผลิตเป็นบรรจุภัณฑ์สำหรับอาหาร เช่น ถาดย่อยสลายได้สำหรับอาหารสำเร็จรูปและอาหารจานด่วน จึงเป็นแนวทางหนึ่งในการลดปัญหาด้านการจัดการขยะบรรจุภัณฑ์ลงได้

- โฟมเม็ดกันกระแทก (Loose fill)
โฟมเม็ดกันกระแทก (loose fill) โดยทั่วไปผลิตจากพอลิสไตรีน (PS) เพื่อใช้ประโยชน์ในด้านการขนส่งสินค้า ข้อดีคือ มีความยืดหยุ่น สามารถป้องกันสินค้าจากแรงกระแทกระหว่างการเคลื่อนย้ายและขนส่งได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้ยังมีน้ำหนักเบาทำให้การขนส่งสินค้าเป็นไปได้อย่างสะดวกและประหยัดเชื้อเพลิง
แต่ปัญหาคือ พอลิสไตรีน เป็นพลาสติกที่ย่อยสลายได้ยากและใช้เนื้อที่ในการจัดเก็บเพื่อการกำจัดสูง ในกรณีที่ต้องกำจัดด้วยการฝังกลบต้องใช้เนื้อที่ในบ่อฝังกลบมาก แม้ว่าจะนำมารีไซเคิลใช้ใหม่ได้แต่ยังไม่เป็นที่นิยมแพร่หลายมากนัก ปัจจุบันมีการพัฒนาการผลิตโฟมเม็ดกันกระแทกจากแป้งและพอลิเมอร์ชนิดอื่นที่ละลายน้ำและย่อยสลายได้ทางชีวภาพมากขึ้น จึงใช้งานง่ายและกำจัดสะดวกเมื่อเสร็จสิ้นการใช้งานแล้ว
นอกจากผลิตภัณฑ์และอุตสาหกรรมที่กล่าวมาแล้ว ล่าสุด บทความ “โค่นบัลลังก์ ‘พลาสติก’ ด้วย ‘พลาสติกชีวภาพ’” เผยแพร่ในเว็บไซต์ TCDC (2 ก.ค. 2562) อัปเดตว่า พลาสติกย่อยสลายได้ทางชีวภาพถูกนำไปใช้กับของเล่นยอดนิยมระดับโลกอย่าง Lego ตัวต่อพลาสติก โดยได้ออกสินค้าใหม่ Lego Plants ผลิตด้วยสินค้าพลาสติกชีวภาพจากพืชที่ได้จากต้นอ้อย ซึ่งบริษัท Lego พัฒนาขึ้นเพื่อทดแทนพลาสติกแบบเดิมที่ใช้น้ำมันในกระบวนการผลิต ซึ่งนอกจากจะเป็นวัสดุที่ยั่งยืนและเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมแล้ว ยังปลูกฝังเรื่องการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมผ่านตัวต่อรูปทรงต้นไม้และใบไม้ให้แก่ผู้เล่นได้ด้วย
โดยในครั้งนี้ Lego เชิญชวนเด็กๆ ให้นำเลโก้จากพืชนี้ไปต่อร่วมกับเลโก้พลาสติกปกติ สร้างเป็นซูเปอร์ฮีโร่ Plantus Maximus ที่มีภารกิจหลักในการปกป้องโลก โดย Lego ตั้งเป้าหมายไว้ว่า ภายในปี 2030 สินค้าและบรรจุภัณฑ์ทั้งหมดของบริษัทจะต้องทำมาจากวัสดุที่ยั่งยืนเท่านั้น
นับเป็นสัญญาณที่บ่งชี้ว่า ต่อไปนี้ บทเรียนจากพลาสติกที่เคยเป็นวัสดุหลักของโลกอุตสาหกรรมกำลังถูกแทนที่ด้วยวัสดุทางเลือกใหม่ ซึ่งช่วยเยียวยาและปรับสมดุลให้กับสภาวะแวดล้อมของโลกด้วยการพัฒนาอย่างยั่งยืน
ที่มา :
- เอกสารให้ความรู้เรื่อง พลาสติกย่อยสลายได้ ในเว็บไซต์อุทยานวิทยาศาสตร์ประเทศไทย
- บทความ “โค่นบัลลังก์ ‘พลาสติก’ ด้วย ‘พลาสติกชีวภาพ’” เผยแพร่ในเว็บไซต์ TCDC (2 ก.ค. 2562)
มีอีกหลากหลายไอเดีย นวัตกรรมเพื่อสิ่งแวดล้อม ที่ไม่ใช่แค่ดีต่อเรา แต่ดีต่อโลกด้วย
รวมพลังลดขยะให้เหลือศูนย์ แบบ ‘Chula zero waste’ ต้นแบบการบริหารจัดการขยะครบวงจร
อัปเดต 4+1 ประเทศต้นแบบ แปลง ‘พลังงานแสงอาทิตย์’ เป็นเงิน อย่างชาญฉลาด











