จาก Refugee ถึง Seasteading และ Human Flow “คนไร้บ้าน” ถูกบังคับ หรือสมัครใจ

“…เวิ้งฟ้ากว้างกลางน้ำ เรือลำน้อยล่องมา
มาล่องมา เข้ามาเข้ามา หาแผ่นดิน
ดิน…ถิ่นนี้มีน้ำตา
มีเหลือวันเวลา ถ้ามาเพื่อดับไฟ…แผดเผา
ฟืน…สุมเตา เจ้าคงเจ้าเคยยัดใส่เตา

คราว…ผู้คนบนพื้นดินเดิม…ปากหมอง
ไย…ไม่มองไม่เคยเหลียวแล เห็นแก่ตัว
กิน…มีเหลือ เผื่อแผ่กันวันนั้น
วัน…นี้คงไม่ต้องล่องเรือ…”

บทเพลง “เรฟูจี” ผลงานการประพันธ์ร่วมกันระหว่าง “ยืนยง โอภากุล” กับ “ปรีชา ชนะภัย” บรรจุอยู่ในอัลบั้ม “เมด อิน ไทยแลนด์” ปี พ.ศ. 2527
“ปรีชา ชนะภัย” หรือ “เล็ก คาราบาว” เล่าถึงแรงบันดาลใจในการแต่งเพลง “เรฟูจี” ว่าเกิดจากความประทับใจจากการดูหนังสารคดีผู้อพยพหนีภัยสงครามมาทางเรือ
“…เมื่อชมภาพยนตร์จบลง รู้สึกเศร้าใจและหดหู่ยิ่งนัก ที่เห็นผู้คนต้องกระเสือกกระสนหนีตาย อีกทั้งยังถูกย่ำยีศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์…”
“…หลังจากนั้นผมก็หยิบกีตาร์ขึ้นมา และเขียน เวิ้งฟ้ากว้างกลางน้ำเรือลำน้อยล่องไป…”
ในยุคทศวรรษ 2510-2520 สงครามอินโดจีนและสงครามอื่นๆ ทั่วทุกมุมโลกกำลังคุกรุ่น ภาพ “เรฟูจี” หรือ Refugee จึงปรากฏทั่วไปในสนามข่าว
และไม่น่าเชื่อว่า เมื่อเข้าสู่ศตวรรษใหม่ เราจะพบเจอกับภาพข่าว Refugee อีกครั้ง
ช็อคโลกด้วยภาพเด็กชายวัย 3 ขวบที่ชื่อ Alan Kurdi นอนคว่ำหน้าเสียชีวิตที่ชายหาดเมดิเตอร์เรเนียน
ตั้งแต่กรีซจนถึงสเปน มี “เรฟูจี” ข้ามน้ำข้ามทะเลมากกว่า 200,000 คน!
ส่วนใหญ่เป็นผู้อพยพที่หนีภัยสงครามก่อการร้ายในซีเรีย มุ่งหน้าล่อง “เรือลำน้อย” สู่ “ยุโรปใต้”
ในเวลาไล่เลี่ยกัน จู่ๆ ก็มีข่าวสามีภรรยาคู่หนึ่งสร้างบ้านลอยน้ำ หรือ Seasteading บริเวณทะเลนอกชายฝั่ง จังหวัดภูเก็ต บริเวณที่อ้างว่าเป็นเขตน่านน้ำสากล
แนวคิด Seasteading คือ การตั้งถิ่นฐานถาวรนอกเขตอำนาจของรัฐในลักษณะ “บ้านลอยน้ำ” เหนืออาณาบริเวณ “ทะเลสากล” ที่อยู่ห่างจากพรมแดนประเทศใดๆ
จึงมิต้องอยู่ภายใต้บังคับของกฎหมายชาติใด เป็นรูปรอยความตั้งใจของผู้อยู่อาศัยที่ต้องการมีอิสรเสรี และทำทุกอย่างได้ตามใจต้องการ
จากประเด็น Refugee ถึงกรณี Seasteading ทำให้คิดถึงภาพยนตร์เรื่องหนึ่ง เป็นหนังสารคดีที่มีการตั้งคำถามว่า บรรดา “คนไร้บ้าน” หรือ Homeless นั้น พวกเขา “ถูกบังคับ” หรือ “สมัครใจ”
นั่นคือหนังเรื่อง Human Flow ครับ

Human Flow 1

Human Flow เป็นผลงานการกำกับของ “อ้าย เว่ยเว่ย” ศิลปินบันลือโลกชาวจีน
ภาพลักษณ์ของ “อ้าย เว่ยเว่ย” ที่ปรากฏสู่วงกว้างในห้วงที่ผ่านมาก็คือ เขาเป็นปฏิปักษ์กับรัฐบาลจีน ในฐานะศิลปินผู้สร้างสรรค์ผลงานศิลปะ พร้อมการรณรงค์เคลื่อนไหววิพากษ์วิจารณ์นโยบายของพรรคคอมมิวนิสต์
หลายท่านจึงแปลกใจ ที่จู่ๆ “อ้าย เว่ยเว่ย” มีผลงานภาพยนตร์ออกเผยแพร่อย่างต่อเนื่อง ไม่แพ้นิทรรศการศิลปะ
เพราะอาจไม่ค่อยทราบกันว่า “อ้าย เว่ยเว่ย” เคยเป็นนักศึกษาของ “สถาบันภาพยนตร์ปักกิ่ง” สำเร็จการศึกษารุ่นเดียวกับ “เฉิน ข่ายเกอ” และ “จาง อี้โหมว” ปลายทศวรรษ 1970
หลังออกจากรั้วมหาวิทยาลัย “อ้าย เว่ยเว่ย” เดินทางไปใช้ชีวิตที่นิวยอร์ก สหรัฐอเมริกา เพื่อเรียนต่อด้านการออกแบบ สถาปัตยกรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งศิลปะ และสื่อประสม ก่อนจะเหินฟ้ากลับมาสร้างชื่อเสียงที่บ้านเกิด

“อ้าย เว่ยเว่ย” ได้รับการขึ้นบัญชีดำจากรัฐบาลปักกิ่ง ถูกตั้งข้อหาอาชญากรรมทางเศรษฐกิจ เคยโดนกักบริเวณในบ้านพัก พร้อมคำสั่งห้ามเดินทางออกนอกประเทศ

สำหรับ Human Flow ผลงานในปี ค.ศ. 2017 ของ “อ้าย เว่ยเว่ย” ถือเป็นภาพยนตร์ลำดับที่ 13 ของเขา
Human Flow สะท้อนมุมมอง “คนไร้บ้าน” กับความต้องการพื้นฐานของมนุษย์ คือปัจจัย 4 และความปลอดภัย
ผ่านสายตา มุมมอง และวิสัยทัศน์ทางศิลปะที่เหนือชั้น เปี่ยมไปด้วยความปรารถนาอังแรงกล้าของ “อ้าย เว่ยเว่ย” ที่อยากสร้างโลกแบบเนื้อเพลง Imagine
ภาพยนตร์สารคดีเรื่องนี้ ถ่ายทอดชีวิตแสนรันทดของผู้ลี้ภัยใน 23 ประเทศจากทั่วทุกมุมโลก ไม่ว่าจะเป็น ตุรกี ซีเรีย เคนยา ไนจีเรีย เซเนกัล ซูดาน อิรัก บังกลาเทศ พม่า ฯลฯ
“…สิ่งที่ประทับใจผมมากที่สุดก็คือ แคมป์เรฟูจี พวกเขาไม่มีใครเหลียวแล ไม่มีอนาคต และไม่รู้เลยว่าวันนี้จะเกิดอะไรขึ้น ในแคมป์คุณอาจจะต้องต่อแถวยาว 3 ชั่วโมง เพื่อรับคุกกี้ 1 ชิ้น…” “อ้าย เว่ยเว่ย” กระชุ่น
 “…อย่าว่าแต่ไฟฟ้า บางแคมป์ไม่มีแม้แต่น้ำดื่ม และตอนกลางคืนก็หนาวเอามากๆ คุณต้องนอนกลางดินกินกลางทรายขณะถ่ายทำ เรฟูจีจำนวนมากต้องนอนหนาวท่ามกลางสายฝนพรำ หลายแคมป์สุขอนามัยแย่เอามากๆ  ไม่ต้องพูดถึงระบบบำบัดน้ำเสีย เอาแค่ท่อระบายน้ำก็ยังไม่มี…”

ชีวิตของพวกเขาลำบากมาก แต่ผมยังไม่เห็นแววตาย่อท้อเลยสักคู่เดียว เพราะพวกเขายังเชื่อเสมอ ว่าสักวันหนึ่ง โลกของเราจะพบความสงบสุขสักที
ตรงกับเนื้อเพลง Imagine ของ John Lennon “อ้าย เว่ยเว่ย” กล่าว
“…Imagine there’s no heaven
It’s easy if you try
No hell below us
Above us only sky
Imagine all the people
Living for today
Imagine there’s no countries
It isn’t hard to do
Nothing to kill or die for
And no religion, too
Imagine all the people
Living life in peace
You may say I’m a dreamer
But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us
And the world will be as one
Imagine no possessions
I wonder if you can
No need for greed or hunger
A brotherhood of man
Imagine all the people
Sharing all the world
You may say I’m a dreamer
But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us
And the world will live as one