ออเดรย์ ถัง (Audrey Tang) รัฐมนตรีดิจิทัลของไต้หวัน กล่าวไว้บนเวทีการประชุมที่กรุงเทพฯ ในปี 2562 ว่า “Blind trust is worse than no trust!” แปลว่า การเชื่ออะไรอย่างมืดบอดนั้น น่ากลัวกว่าการที่เราไม่เชื่อไว้ก่อน
ในความเป็นจริง ไม่ว่าจะเกิดหรือไม่เกิดโรคระบาด บรรดา ข่าวปลอม (Fake news) ก็แพร่กระจายอยู่ทั่วโลก แต่ในช่วงที่เชื้อ COVID-19 ระบาดหนัก การแชร์ข้อมูลผิดๆ ข่าวลวง หรือปั่นกระแสให้คนสับสน อาจยิ่งเพิ่มความตื่นตระหนก เกิดเป็นความเข้าใจผิด อาจส่งผลเสียต่อสุขภาพทั้งกายและใจของผู้รับสาร ตลอดจนสังคมไทยได้
ยิ่งเป็นข่าวลวง ยิ่งแพร่กระจายไวกว่าโรคระบาด (เพราะไม่ต้องมีระยะฟักตัว) จึงมีคนไทยจากภาคส่วนต่างๆ รวมตัวกันเป็นภาคประชาสังคม พัฒนาแพลตฟอร์ม Cofact ขึ้น เพื่อให้คนไทยช่วยกันตรวจสอบข้อมูลข่าวสารว่าจริงหรือไม่ ใช่หรือหลอก และหากสงสัยอะไรก็สามารถฝากข้อความหรือประเด็นที่สงสัยให้ตรวจสอบได้ ไม่ใช่แค่เรื่อง COVID-19 เท่านั้น แต่ทุกเรื่องที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพชีวิตของคนไทย
จาก Infodemic โรคระบาดของข้อมูลข่าวสาร สู่การตรวจสอบผ่าน Cofact
ผู้เขียนรู้จัก Cofact จากการร่วมฟังเสวนานักคิดดิจิทัล Digital Thinker Forum#8 เรื่อง Cofact vs. Covid19: “เราควรรับมือโรคระบาดข้อมูลข่าวสาร (Infodemic) อย่างไรให้สมดุล” เมื่อวันที่ 14 เมษายน พ.ศ. 2563 ผ่านแพลตฟอร์มออนไลน์ และในงานเสวนานั้นเอง ก็มีการเปิดตัวเว็บไซต์ Cofact.org กับ LINE Chatbot : @Cofact
สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโครงการ Cofact รับหน้าที่เป็น Moderator ผ่านจอ กล่าวถึงโครงการ Cofact หรือ Collaborative Fact Checking ว่าเป็นแนวคิดเพื่อสร้างความร่วมมือของภาคส่วนต่างๆ เพื่อให้ทุกคนเป็นผู้ร่วมตรวจสอบข่าวลวงร่วมกัน โดยให้คุณค่ากับความรับผิดชอบของพลเมืองตามแนวคิดของไต้หวัน ซึ่งแปลงออกมาเป็นรูปธรรมผ่านกิจกรรมต่างๆ อาทิ การจัดทำเว็บไซต์ การพัฒนา Chatbot ร่วมกับภาคีทั้งที่เป็นสื่อมวลชน องค์กรพัฒนาเอกสาร องค์กรอิสระ
“เราเชื่อว่าการแก้ปัญหาข่าวลวงในยุคดิจิทัลคือการทำให้ทุกคนกลายเป็นคนตรวจสอบข่าวหรือ Fact checker และสร้างพื้นที่ในการแสวงหาข้อเท็จจริงร่วมกัน โดยเปิดเวทีให้มีตลาดทางความคิดเห็นที่หลากหลาย (Marketplace of Ideas) แยกแยะได้ระหว่างข้อเท็จจริง (Facts) และความคิดเห็น (Opinion) โดยเชื่อมั่นในวิจารณญาณของสังคม ท้ายที่สุดแล้วถ้าเราไม่สามารถเชื่ออะไรได้เลย ก็ไม่เชื่อไว้ก่อนจนกว่าจะมีการสืบค้นข้อเท็จจริงจนประจักษ์ร่วมกัน ย่อมดีกว่าการเชื่อไปโดยไม่ไตร่ตรอง หรือเชื่ออย่างมืดบอด”

หัวใจสำคัญของการตรวจสอบ ‘ความจริง’ จาก 6 มุมมอง
มุมมองที่ 1 : สุนิตย์ เชรษฐา Change Fusion
สุนิตย์ได้เจอกับ ออเดรย์ ถัง จึงเข้าไปขอคำปรึกษาว่า “อยากมีแพลตฟอร์มตรวจสอบแบบไต้หวันบ้าง” ออเดรย์แนะนำให้เข้ากลุ่มแชตและให้คุยกับทีมพัฒนาต้นแบบในไต้หวัน โดยมี OpenDream เป็นทีมพัฒนาต่อยอดระบบให้เหมาะกับบริบทของไทย และจากโมเดลต้นแบบที่เป็นภาษาจีน ก็ได้อาสาสมัครมาช่วยแปลและร่วมสร้างเว็บไซต์กับ LINE Chatbot ขึ้น
“ข่าวลวงอ่อนกำลังลงได้ หากบทบาทของการออกแบบระบบนิเวศของข่าวลวงได้รับความร่วมมือที่หลากหลาย เพื่อส่งต่อสู่การวิเคราะห์ข่าวจริงข่าวลวงได้ต่อไป โดยหัวใจสำคัญของ Cofact คือ มุ่งสร้างการมีส่วนร่วมโดยให้ทุกคนเข้ามาตรวจสอบข้อเท็จจริงได้” สุนิตย์กล่าว
ในขณะที่ต้นตอของข่าวลวงมาจากหลากหลายแหล่งและมีรูปแบบแตกต่างกัน แต่เมื่อมีกลุ่มของผู้ทำหน้าที่ช่วยตรวจสอบความถูกต้อง (corrector) จากความร่วมแรงร่วมใจนี้จะยิ่งช่วยเช็คข่าวว่าเป็นข่าวจริงหรือข่าวลวง และบอกต่อให้คนอื่นรับรู้ได้รวดเร็วขึ้น แต่เนื่องจากข้อมูลบางส่วนอาจเป็นเรื่องจริงที่แน่นอน บางส่วนถูกบิดเบือน หรือบางส่วนไม่สามารถตรวจสอบได้ จึงยิ่งต้องทำให้คนไทยมาร่วมมือกันตรวจสอบ ดังที่ ชัวร์ก่อนแชร์ ทำอยู่ก่อนแล้ว

มุมมองที่ 2 : ดร.นพ.ไพโรจน์ เสาน่วม ผู้อำนวยการสำนักส่งเสริมวิถีชีวิตสุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุน การสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)
โรคปอดอักเสบรุนแรงจากเชื้อไวรัสโคโรนาสายพันธุ์ใหม่ หรือ COVID-19 ทำให้คนไทยรู้คำศัพท์เกี่ยวกับระบาดวิทยามากขึ้น ค้นหาข้อมูล เข้าใจมาตรการและการป้องกันมากขึ้น
อย่างที่ทราบกันว่า ประเทศไทยได้อันดับ 6 ในด้านความพร้อมด้านสาธารณสุขในระดับโลก ที่เป็นเช่นนี้เพราะไทยมีต้นทุนที่พัฒนาอย่างต่อเนื่องมา 30 กว่าปี อาทิ มี อสม.ไปถึงประตูบ้าน เข้าถึงชุมชน มีการเทรนด์หมออย่างเป็นระบบ มีการตอบสนองต่อโรคอย่างรวดเร็ว และในสถานการณ์โรคระบาดครั้งนี้ ไทยตื่นตัวมากกว่าชาติอื่นๆ เริ่มจากคัดกรองผู้ติดเชื้อตั้งแต่ยังไม่เป็นข่าว และลดกราฟผู้ป่วยจนสามารถดูแลได้ทัน
อย่างไรก็ตาม บทบาทของข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับโรค เริ่มตั้งแต่การรายงานจากต้นทางไปจนถึงการจัดการในพื้นที่ ระหว่างทางนี้เองที่คนไทยจะเจอ Infodemic หรือ โรคระบาดข้อมูลข่าวสาร เช่น เรื่องเชื้อ COVID แพร่ทางอากาศหรือเปล่า แต่บางคนอ่านข้อมูลไม่หมด นำไปตีความผิด จึงเกิดความตื่นตระหนกกันไปว่า โรงเรียนนั้น ธนาคารนี้มีผู้ติดเชื้อ ทำให้คนแห่ไปกักตุนสินค้า
“สื่อมวลชน, Influencer มีอิทธิพลต่อความคิด นำข้อมูลไปวิเคราะห์ได้ แต่บางคนอาจทำให้ตื่นตระหนก ยิ่งขึ้น เราจึงต้องทำให้คนคิด วิเคราะห์ แยกแยะ ตอบสนองต่อข้อมูลได้อย่างรู้เท่าทัน” ผอ.ไพโรจน์ กล่าว
มุมมองที่ 3 : ฟูอาดี้ พิศสุวรรณ สถาบันนโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ และนักศึกษาปริญญาเอก สาขารัฐศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ มหาวิทยาลัยอ๊อกซฟอ ร์ด
1 เฟคนิวส์หรือข่าวปลอมไปเร็วกว่าความจริง เพราะมีการใส่อารมณ์ ฟูอาดี้ยกตัวอย่างว่า เฟคนิวส์นั้นมีมาตั้งแต่รุ่นพ่อ สุรินทร์ พิศสุวรรณ ที่ถูกแอบอ้างชื่อเพื่อเรียกร้องให้ประชาชนออกมาชุมนุมกับ กปปส. ส่วนที่เจอกับตัวเอง เช่น ปีที่ผ่านมาโพสต์ข้อความเกี่ยวกับหัวหน้าพรรคการเมืองหนึ่ง ซึ่งได้รับการปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรมจากหน่วยงานภาครัฐ ต่อมามีคนนำข้อความท่อนบนที่เขาโพสต์เฟซบุ๊กไปต่อกับข้อความที่มีถ้อยคำรุนแรงที่อีกคนพูด แล้วแชร์ต่อๆ กันไปอย่างรวดเร็ว ซึ่งเฟคนิวส์ที่กุขึ้น มักมีการใส่อารมณ์เพื่อสร้างการรับรู้ โดยเล่นกับอารมณ์ของมนุษย์ จึงถูกแชร์ไปไกลกว่าข่าวจริงมาก
2 ความรู้ชุดใหม่ต้องเข้ามากลบความรู้ชุดเก่าให้เร็วยิ่งขึ้น ความรู้ที่อัปเดตเป็นเรื่องสำคัญมาก เนื่องจากมีการค้นพบใหม่ๆ ทางวิทยาศาสตร์ นำมาสู่ ความจริงใหม่ ซึ่งจะต้องมากลบ ความจริงเก่า ผู้ที่สนใจและติดตามข้อมูลจึงควรตระหนักเรื่องข้อมูลอัปเดตอย่างยิ่ง
3 ทำอย่างไรเพื่อให้คนแยกแยะความจริง (Fact) กับความเห็น (Opinion) ได้ ประเด็นนี้เป็นเรื่องสำคัญมาก เช่น การทำงานของคนกลุ่มหนึ่ง ฝั่งหนึ่งบอกว่า เขาทำได้ดีแล้ว อีกฝั่งบอกว่า เขายังตอบโต้ปัญหาไม่ดี เมื่อมีเรื่องที่ไม่สามารถฟันธงให้แน่ชัดได้ จึงควรมีเครื่องมือที่จะช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้น
“หาก Cofact สามารถพัฒนาระบบเพิ่มขึ้น นอกจากการตรวจสอบข่าวลวงยังทำหน้าที่ช่วยนำเสนอข้อมูลข่าวประจำวัน โดยเชื่อมโยงข่าวจากแหล่งที่หลากหลาย หรือข่าวที่มีความเห็นแตกต่างในแง่มุมอื่นมาให้ผู้รับสารได้เลือกเพื่ออ่านประกอบ ก็จะเกิดประโยชน์สูงสุดแก่ประชาชน” ฟูอาดี้กล่าว
รู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับ Civic Tech
Civic Tech เป็นการนำเทคโนโลยีไปยกระดั
บหรือเชื่อมความสัมพันธ์ระห ว่างพลเมืองกับภาครัฐ โดยเน้นให้พลเมืองมีส่วนร่ว มในการตัดสินใจนโยบายของรัฐ บาลหรือปรับปรุงกระบวนการต่ างๆ ซึ่งเทคโนโลยีนั้นอาจพัฒนาจา กภาคเอกชน องค์กรที่ไม่แสวงหากำไร หรือจากภาครัฐเอง แต่ต้องเชื่อมโยงกับผลประโย ชน์ของพลเมือง ให้ พลเมืองมีส่วนร่วมในสังคม ได้แสดงออก เรียกร้อง และมีการรวมกลุ่มได้ง่ายขึ้ น หลายคนอาจนึกสงสัย GovTech คำคำนี้จะเน้นที่การนำเทคโนโลยีมาใช้ในหน่วยงานภาครัฐ ช่วยให้ประชาชนเข้าถึงการ
บริการของภาครัฐได้สะดวก ไม่จำกัดเวลาและสถานที่ อีกทั้งยังช่วยเ พิ่มประสิทธิภาพในการบริหาร ระบบราชการ ทั้งด้านการบริกา ร การเข้าถึงข้อมูล การพัฒนาทักษะ การฝึกอบรมของหน่ว ยงานภาครัฐ
มุมมองที่ 4 : สถาพร อารักษ์วทนะ มูลนิธิเพื่อผู้บริโภค
ในฐานะตัวแทนของมูลนิธิเพื่อผู้บริโภค สถาพรกล่าวถึงสิ่งที่น่าเป็นห่วงที่สุดในขณะนี้ นั่นคือ ปัญหาเรื่องผลิตภัณฑ์สุขภาพ
โดยเฉพาะการจำหน่าย หน้ากากอนามัยสีเขียว ทั้งทางออนไลน์และออฟไลน์ ซึ่งปกติราคาชิ้นละ 2.50 บาท แต่ในสถานการณ์โรคระบาด บางร้านขายหลักร้อย และ เจลแอลกอฮอล์ บางชนิดที่มีส่วนผสมของสารที่เป็นอันตรายต่อผู้บริโภค ผนวกกับข้อมูลที่ว่าเชื้อ COVID-19 สามารถอยู่กับสิ่งต่างๆ ได้นานหลายชั่วโมง ผู้บริโภคก็ยิ่ง panic จึงต้องการผลิตภัณฑ์มาฆ่าเชื้อโรค รวมถึงผลิตภัณฑ์เพื่อเสริมภูมิต้านทานให้แก่ร่างกาย และซื้อด้วยความรู้เท่าไม่ถึงการณ์
สถาพรเล่าต่อว่า ในสถานการณ์โรคระบาด กลยุทธ์ของผู้ค้าออนไลน์ก็เปลี่ยนไป ถึงแม้ว่าแพลตฟอร์ม shopee, lazada จะไม่ให้จำหน่ายหน้ากากอนามัยและเจลแอลกอฮอล์แล้วก็ตาม แต่ก็ยังมีพ่อค้าแม่ค้าหัวใส เปลี่ยนชื่อสินค้า เปลี่ยนคีย์เวิร์ด ลักลอบวางจำหน่ายบนแพลตฟอร์มแล้วก็มีผู้บริโภคไปสั่งซื้อเข้าจนได้
ความเดือดร้อนอื่นๆ ที่มีการร้องเรียนไปยังมูลนิธิเพื่อผู้บริโภคยังมีอีกหลายด้าน เช่น เรื่องถูกยกเลิกเที่ยวบิน ยกเลิกทริป ผู้บริโภคจึงต้องการเงินที่ซื้อตั๋วโดยสารคืน เรื่องอินเทอร์เน็ตฟรี ซึ่งส่งผลกระทบต่อผู้ที่ใช้อินเทอร์เน็ตบ้าน นอกเหนือจากนี้ มูลนิธิเพื่อผู้บริโภคยังทำอินโฟกราฟิก สถานการณ์ผู้บริโภค มกราคม – มีนาคม 2563 เพื่อให้เห็นประเด็นร้องเรียนชัดขึ้น

มุมมองที่ 5 : พีรพล อนุตรโสตถิ์ ศูนย์ชัวร์ก่อนแชร์ สำนักข่าวไทย อสมท.
ปี 2563 เป็นปีที่มีข่าวลวงออกมาระบาดอย่างหนัก และมีทั้งที่เป็นไฟล์เสียงอีกด้วย ซึ่งสร้างอิมแพ็คได้ไว ผู้ฟังฟังแล้วแชร์ต่อจำนวนมาก
ด้วยบทบาทหน้าที่ที่ ศูนย์ชัวร์ก่อนแชร์ จึงพยายามเก็บภาพและจัดแจงแบ่งหมวดหมู่ข่าวและที่มาในเดือนมีนาคมที่ผ่านมา โดยมองว่า COVID-19 เป็นเหมือน World Expo ที่ทั่วโลกเจอปัญหาเดียวกัน แต่บางอย่างก็เกิดขึ้นเฉพาะบางประเทศ
เรื่องที่ทำให้คนเข้าใจผิด เกิดการตอบสนองแบบผิดๆ ซึ่งอาจจะมากเกินไปหรือน้อยเกินไปนั้น สามารถจัดแบ่งที่มาของข่าวหรือข้อมูลที่อาจสร้างปัญหาได้ดังนี้
- สื่อทุกระดับ
- ผู้เชี่ยวชาญทั้งที่เป็นบุคลากรทางการแพทย์และไม่เกี่ยวกับการแพทย์
- คนขายของ ทำให้คนเชื่อและสั่งซื้อไปกินไปใช้
- ประชาชนที่รู้เท่าไม่ถึงการณ์ ตกใจ ทึกทักและไม่รู้
- ลวงข้ามชาติ แปลได้ แต่ตรวจสอบไม่เป็น
- หน่วยงาน/นักการเมือง สร้างความสับสนจากการทำงานไม่ลงรอยกัน
- เกรียน/ป่วน กุข่าวลวง หวังผลให้แตกตื่นตกใจ
- อุบัติเหตุ จากการสื่อสารที่ขาดความครบถ้วน
ความยากคือ มีข่าวเกิดขึ้นใหม่เรื่อยๆ และแต่ละจังหวัดยังมีมาตรการไม่เหมือนกัน ข้อมูลข่าวสารจากท้องถิ่นที่ส่งมายังกระทรวงสาธารณสุขจึงล่าช้าบ้าง และยากมากที่จะไปตามหาข้อมูลท้องถิ่น สื่อจึงเป็นที่พึ่งสำคัญของประชาชน แต่สื่อส่วนใหญ่จะได้ข้อมูลเมื่อท้องถิ่นนั้นๆ นำข้อมูลไปขึ้นเฟซบุ๊กของตัวเอง ซึ่งถ้าข้อมูลทั่วประเทศยังไหลเข้าระบบกลางล่าช้า การควบคุมการแพร่ระบาดก็จะยังเป็นปัญหาของประเทศต่อไป แต่หากมีเครื่องมือช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริงได้แบบเรียลไทม์ ก็จะช่วยให้การทำงานแบบบูรณาการจากทุกฝ่ายรวดเร็วและมีความถูกต้องแม่นยำมากขึ้น
มุมมองที่ 6 : กล้า ตั้งสุวรรณ Wisesight
กล่าวถึง ข่าวเกี่ยวกับ COVID-19 ว่า “เป็นการแพร่ระบาดในระดับโอลิมปิก” โดยข่าวจริงข่าวลวงต่างๆ เกิดจากโซเชียล มีเดีย แพลตฟอร์มที่ผู้ใช้งานเป็นพันล้านคน ซึ่งแสดงข้อมูลได้เร็วแบบเรียลไทม์ ขณะที่รัฐปรับตัวไม่ทัน จึงควรที่จะนำข้อมูลบนโซเชียลมาใช้ให้เป็นประโยชน์
กล้าเป็นซีอีโอของ Wisesight ผู้ให้บริการวิเคราะห์ข้อมูลโซเชียล โดยสร้างโปรแกรมขึ้นมาวิเคราะห์ว่า คนนิยมพูดเรื่องอะไรกันบนโซเชียลในช่วงเวลาต่างๆ และสร้าง trend.wisesight.com ขึ้น เพื่อช่วยให้เห็น Big Data แบบ Social Listening ที่ในขณะนี้มีข้อมูลล้นโลกออนไลน์อย่างมาก จึงร่วมงานกับ Cofact เพื่อเสาะหาและคัดกรองข้อมูลที่แท้จริง
“เราทำงานร่วมกับ Cofact เพื่อคัดกรองข้อมูลข่าวสารแล้วประมวลผลโดยใช้ระบบและเทคโนโลยีช่วยจัดการข้อมูลมหาศาลเหล่านั้น เช่น ระหว่างวันที่ 13-16 มีนาคม เป็นช่วงที่ข่าวสารกระจายมาก เพราะรัฐบาลประกาศไม่หยุดสงกรานต์ การสื่อสารส่งต่อข้อมูลออนไลน์มากถึง 760 ล้านครั้ง เกินกว่ามนุษย์จะประมวลได้ก็ต้องใช้ระบบและเทคโนโลยีเข้ามาช่วยจัดการ ทำให้เราเห็นรายละเอียดถึงพื้นที่กระจายข่าวสารได้ เช่น ภาคตะวันออกจะใช้โซเชียลมีเดียเยอะ”
และจากที่เคยเชื่อ สื่อหลัก แต่ปัจจุบันมีสื่อหลักหลายสิบช่องและต่างก็ใช้โซเชียล มีเดีย แชร์ข้อมูล เช่น เฟซบุ๊ก ที่นิยมสื่อสารกันแบบเพื่อนต่อเพื่อน ทำให้เกิดความไม่แน่ใจในบางเรื่องว่า เป็นเรื่องจริงหรือความคิดเห็น กล้าจึงให้ความเห็นเกี่ยวกับแนวทางการกำกับดูแลของหน่วยงานภาครัฐปิดท้ายว่า ภารกิจสำคัญของรัฐคือ การควบคุมให้น้อย และสนับสนุนให้ประชาชนได้สื่อสารกันมากขึ้น โดยมีระบบรองรับที่เหมาะสมและเพียงพอ
รู้เพิ่มเกี่ยวกับ Cofact : Collaborative Fact Checking
โครงการโคแฟค เกิดขึ้นจากแรงบันดาลใจที่มาจากการรวมตัวของภาคประชาสังคมในไต้หวัน ซึ่งเชื่อในเรื่องพลังของภาคพลเมืองในการรับมือกับด้านมืดของข้อมูลข่าวสาร ด้วยการมี ‘พื้นที่กลาง’ ให้ทุกฝ่ายมาช่วยกันค้นหาข้อเท็จจริง เพราะบางครั้งข้อเท็จจริงอาจเปลี่ยนแปลงไปได้ตามกาลเวลาและเหตุปัจจัย
โดยช่วงกลางปี พ.ศ. 2562 ภาคประชาสังคมในประเทศไทยได้จัดงานสัมมนาว่าด้วยเรื่องการแก้ปัญหาข่าวลวง หรือ International Conference on Fake News นำโดย
- สำนักงานกองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์
- สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)
- Friedrich Naumann Foundation for Freedom (FNF)
- องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย
- สภาการหนังสือพิมพ์แห่งชาติ
- สมาคมผู้ผลิตข่าวออนไลน์ คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
- คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์
ภายในงานสัมมนามีการลงนามประกาศปฏิญญารวมพลังขับเคลื่อนต่อต้านข่าวลวงข่าวปลอมร่วมกันด้วย อีกทั้งได้รับเกียรติจาก ออเดรย์ ถัง รัฐมนตรีดิจิทัลของไต้หวัน มาเป็นวิทยากรคนสำคัญที่ได้แลกเปลี่ยนประสบการณ์งานของโคแฟคต้นแบบในไต้หวัน จากนั้นจึงมีการประสานงานเพื่อสร้างความร่วมมือจนนำมาสู่โครงการโคแฟคในประเทศไทย
ที่มา
- เปิดตัว Cofact ปฏิบัติการตรวจสอบความจริง รับมือโรคระบาดข้อมูลข่าวสาร
- บันทึกการเสวนา Cofact vs Covid19 เราควรรับมือโรคระบาดข้อมูลข่าวสารอย่างไรให้สมดุล
- GOVTECH VS CIVIC TECH
- pol.is in Taiwan

















