ปอดอุดกั้นเรื้อรัง (Chronic obstructive pulmonary disease หรือ COPD) หมายถึงโรคที่เกี่ยวกับระบบหายใจ 2 โรคคือ โรคหลอดลมอักเสบเรื้อรัง และ โรคถุงลมปอดโป่งพอง เป็นโรคที่คุกคามชีวิตคนบนโลกใบนี้มาต่อเนื่องเนิ่นนานหลายปี
ลักษณะอาการคล้ายๆ กับไวรัสโควิด-19 คือเกี่ยวข้องกับระบบทางเดินหายใจ อาการที่พบบ่อยได้แก่ เหนื่อย ไอ และ มีเสมหะ สาเหตุพบบ่อยที่สุดของ COPD คือ การสูบบุหรี่
สาเหตุอื่นๆ ที่มีบทบาทรองลงมา ได้แก่ มลพิษทางอากาศ ทั้งจากฝุ่นพิษ PM10 PM2.5 ควันพิษจากไอเสียรถยนต์ สถานที่ก่อสร้าง หรือ โรงงานอุตสาหกรรม
ย้อนหลังกลับไปในปี 2012 หรือ เมื่อ 8 ปีที่ผ่านมาทั่วโลกมีผู้ที่ป่วยด้วย COPD จำนวน 329 ล้านคนหรือเกือบ 5% ของจำนวนประชากรในปีนั้น
คร่าชีวิตผู้คนจำนวนกว่า 3 ล้านคนต่อปี ถือเป็นโรคอันดับสามที่เป็นสาเหตุของการเสียชีวิต ประมาณการความเสียหายทางเศรษฐกิจราว 2.1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐต่อปี
แม้มูลค่าความวิกฤตทางเศรษฐกิจจะยังเทียบไม่ได้กับความสูญเสียจากโควิดที่นักเศรษฐศาสตร์จากกองทุนการเงินระหว่างประเทศหรือไอเอ็มเอฟ คาดว่าโควิด-19 อาจสร้างความเสียหายต่อผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (จีดีพี) ของประเทศต่างๆ ทั่วโลก ในช่วง 2 ปีข้างหน้าเป็นมูลค่าราว 9 ล้านล้านดอลลาร์สหรัฐ

แต่ในส่วนของตัวเลขผู้ป่วยด้วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังและจำนวนผู้เสียชีวิตยังอยู่ในระดับสูงกว่าโควิดหลายเท่าตัว (รายงานสถานการณ์โควิด-19 วันที่ 22 เม.ย. 63 ป่วย 2.55 ล้านราย เสียชีวิต 1.77 แสนราย)
สำหรับเมืองไทย ปี 2541 (21 ปีที่ผ่านมา) ค่าใช้จ่ายที่ผู้ป่วยสูญเสียไปจากการรักษาโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังทั่วประเทศคิดเป็นเงิน 4,114 ล้านบาทต่อปี เมื่อรวมกับค่าใช้จ่ายในส่วนที่รัฐต้องเสียไปในการรักษาพยาบาลผู้ป่วยอีก 8,297 ล้านบาทต่อปี คิดเป็นความสูญเสียทางเศรษฐกิจของประเทศทั้งสิ้น 12,411 ล้านบาทต่อปี
น่าเสียดายอย่างยิ่งตรงที่โรคปอดอุดกั้นเรื้อรังเป็นโรคที่เราสามารถหยุดยั้งได้ทั้งการเจ็บป่วยและการเสียชีวิต ทว่า! เรากลับไม่สามารถลดความรุนแรงได้จนถึงทุกวันนี้
เมืองไทยป่วยนาทีละ 6 คน
ปัจจุบันโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังเป็นสาเหตุการเสียชีวิตอันดับที่ 6 ของประเทศไทย

รองศาสตราจารย์แพทย์หญิงนฤชา จิรกาลวสาน ผู้ช่วยคณบดีฝ่ายวิรัชกิจ คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคปอด โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์สภากาชาดไทย กล่าวว่า สถิติในปี 2561 มีคนไทยป่วยด้วยโรคถุงลมโป่งพองซึ่งเป็นกลุ่มหลักของโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังกว่า 3 ล้านคน
หรือเฉลี่ยนาทีละ 6 คน
มีผู้ป่วยเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลเพราะอาการของโรคมากกว่า 1 ล้านคน ส่วนใหญ่อยู่ในกลุ่มคนอายุ 40 ปีขึ้นไปที่มีพฤติกรรมการสูบบุรี่หรืออยู่ในสภาพแวดล้อมที่มีมลพิษทางอากาศสูง
‘ฝุ่นพิษ’ เพิ่มความรุนแรงของโรค
แม้ว่าสาเหตุอันดับหนึ่งของโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังจะเกิดจากการสูบบุหรี่ แต่แรงผลักดันที่ทำให้อาการของโรครุนแรงมากขึ้นคือการรับมลพิษทางอากาศ อาทิ ฝุ่น PM2.5 PM10 หรือควันพิษจากท่อไอเสียรถยนต์ ฯลฯ
แม้กระทั่งการสูดดมควันจากการทำอาหาร โดยเฉพาะเตาถ่านก็สามารถกระตุ้นให้โรคกำเริบได้เช่นกัน ที่สำคัญเมื่อเป็นโรคนี้แล้ว ปอดจะไม่สามารถรักษาให้กลับมาอยู่ในสภาพปกติเหมือนเดิมได้ การรักษาจึงเป็นแบบประคับประคองตามอาการ คือที่มาของคำว่า ‘ปอดอุดกั้นเรื้อรัง’ ความรุนแรงของโรคอาจพัฒนากลายเป็นมะเร็งปอดได้ในอนาคต
ผศ.ดร.กลิ่นเทียน วรรณภักตร์ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ หัวหน้าโครงการการศึกษาการแตกหักของดีเอ็นเอในผู้ป่วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังในจังหวัดเชียงใหม่ในช่วงที่มีมลพิษทางอากาศสูงและต่ำ ภายใต้การสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) กล่าวถึงการศึกษาความรุนแรงของโรคในช่วงที่มีมลพิษทางอากาศสูงค่า PM10 สูงเกิน 50 ไมโครกรัม/ลูกบาศก์เมตร ในกลุ่มผู้ป่วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังจำนวน 58 คน และอาสาสมัครสุขภาพดีจำนวน 26 คนที่อาศัยในอำเภอเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่ พบว่าในช่วงเดือนมีนาคมซึ่งเป็นช่วงที่มีระดับฝุ่นสูงเกินมาตรฐานจะมีอัตราการแตกหักของดีเอ็นเอสูงกว่าช่วงเดือนสิงหาคม คนไข้ที่ป่วยเป็นโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังจะมีความไวต่อพิษฝุ่นมากกว่ากลุ่มอาสาสมัครที่มีสุขภาพแข็งแรง โดยอัตราการแตกหักของดีเอ็นเอในคนไข้กลุ่มนี้จะสูงกว่าคนปกติถึง 200 เท่า
ถึงแม้การแตกหักของดีเอ็นเอจะสามารถซ่อมแซมได้ แต่กระบวนการซ่อมแซมต้องอาศัยเวลา หากสัมผัสฝุ่นพิษซ้ำๆ ร่างกายทำการซ่อมแซมไม่ทัน อาจส่งผลให้มีการทำลายเนื้อเยื่อในระบบทางเดินหายใจเพิ่มมากขึ้น เพิ่มความรุนแรงของโรคและเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดมะเร็งในอนาคต
‘ฝุ่นพิษ’ แรงกระตุ้นชั้นดี
เพจ CCDC : Climate Change Data Center รายงานอัตราการเสียชีวิตจากโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD) ตลอดระยะเวลา 14 ปีที่ผ่านมาพบว่าภาคเหนือติดอันดับสูงสุด
ทั้งนี้เกิดมาจากอัตราการสูบบุหรี่หรือไม่?

จากข้อมูลที่ถูกนำเสนอโดย รศ.นพ.เฉลิม ลิ่วศรีสกุล คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ พบว่าจำนวนของอัตราการบริโภคบุหรี่รายภาค ภาคเหนือมีอัตราการบริโภคลดลงอย่างต่อเนื่อง จากปี 2550 มาถึงปี 2560 และน้อยกว่าภาคอื่นๆ คือจังหวัดเชียงใหม่มีอัตราการสูบบุหรี่เพียง 16.1%
งานวิจัยของ ศ.นพ.ชายชาญ โพธิรัตน์ ยังพบอีกว่า มีคนไข้เป็นโรคปอดอักเสบ แต่ไม่ได้เกิดจากเชื้อโรค อีกจำนวนหนึ่ง
ดังนั้นอัตราการเสียชีวิตจากโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง มีความเสี่ยงสอดคล้องกับข้อมูลของวิกฤตฝุ่นควันที่เกิดในพื้นที่ภาคเหนือซ้ำซากมากว่าสิบปี ซึ่งรัฐดูเหมือนยังคลำทางแก้ไขไม่เจอ และไม่เข้าใจความรุนแรงของปัญหาอย่างแท้จริง
ในขณะที่สมาชิกผู้หนึ่งเข้าไปตอบกระทู้ในเพจดังกล่าวว่าจากการเป็นผู้ติดตามงานวิจัยชุดเล็กๆ พบว่าตัวกระตุ้นให้เกิดโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังสูงขึ้นมาจากการเผาขยะและการเผาต่างๆ ในพื้นที่ดังนั้นจึงยืนยันได้ชัดเจนว่าปัญหาฝุ่นจากการเผาไหม้เป็นปัจจัยที่ทำให้โรค COPD มีอาการเป็นหนักมากขึ้นและกระจายความเจ็บป่วยมากขึ้นด้วย
อาชีพเสี่ยงโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง
เว็บไซต์สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ หรือ สสส. เปิดเผยอาชีพที่เสี่ยงเป็นปอดอุดกั้นเรื้อรังคือ อาชีพที่ทำงานเกี่ยวกับเครื่องจักรดีเซล เพิ่มความเสี่ยงสาเหตุการเสียชีวิตจากโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังถึงร้อยละ 2.5 ซึ่งมากกว่าอาชีพอื่น
ส่วนอาชีพที่เสี่ยงต่อการเกิดโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง ได้แก่ อาชีพเหมืองถ่านหิน โรงงานทอฝ้าย โรงงานทำซิลิกา (ซึ่งพบว่ามีผู้เสียชีวิตจากซิลิการ้อยละ 5 และร้อยละ 59 เสียชีวิตจากซิลิการ่วมกับการสูบบุหรี่ อีกร้อยละ 34 เสียชีวิตจากการสูบบุหรี่เพียงอย่างเดียว) และ โรงสีข้าว เนื่องจากฝุ่นผงจากโรงสีข้าวอาจก่อให้เกิดอาการหอบหืดได้ด้วยหลายสาเหตุ เช่น เชื้อโรคที่แฝงอยู่ ยาฆ่าแมลง เชื้อรา โปรตีนในปัสสาวะของหนูที่ปนเปื้อนมาหรือเป็นสารภูมิแพ้ในเมล็ดธัญพืช
นอกจากนี้แล้ว ยังมีอาชีพอื่นๆ อีกที่เสี่ยงต่อการเกิดโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง โรงโม่แป้ง, โรงหลอมโลหะ, อาชีพที่สัมผัสสารไอโซไซยาไนด์ ยางลาเท็กซ์ สารแพลทินัม สารเวเนเดียม หรือสารโพลีไซ คลิค อโรมาติค ไฮโดรคาร์บอน, อาชีพที่สัมผัสสารแคดเมียม ซึ่งก่อให้เกิดโรคถุงลมปอดโป่งพองได้, อาชีพในโรงเลื่อยไม้, งานที่เกี่ยวกับสีย้อมต่างๆ, ช่างก่อสร้างหรือผสมปูนซีเมนต์, ชาวนา รวมไปถึงพนักงานดับเพลิง
นอกจากนี้ รายงานหลายฉบับยังพบว่า ควัน แก๊ส และฝุ่น อาจก่อให้เกิดโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังได้แม้ว่าผู้นั้นจะไม่ได้สูบบุหรี่
วิธีการป้องกันคือสวมเครื่องป้องกันตนเอง เช่น หน้ากาก หรือเครื่องช่วยหายใจ ก่อนเข้าทำงาน
3 แนวทางป้องกันเห็นผล
ดังได้กล่าวแล้วว่าโรคนี้มีทางป้องกันได้หากทุกคนตระหนักและร่วมแรงร่วมใจกันจริง
เริ่มต้นจากตัวเองคือการหยุดสูบบุหรี่ ซึ่งที่ผ่านมานโยบายของรัฐบาลหน่วยงานสาธารณสุข และองค์กรต่อต้านการสูบบุหรี่ สามารถลดอัตราการสูบบุหรี่โดยการกีดกันมิให้ผู้คนริเริ่มการสูบบุหรี่และส่งเสริมการหยุดสูบบุหรี่ การห้ามสูบบุหรี่ในพื้นที่สาธารณะและสถานที่ทำงานเพื่อเป็นมาตรการที่สำคัญในการลดการสัมผัสของบุหรี่จากการอยู่ใกล้ชิดผู้ที่สูบบุหรี่และขณะเดียวกันก็ขอแนะนำให้หลายๆ สถานที่จัดตั้งการห้ามให้มากขึ้น
อาชีวอนามัย ได้มีการใช้มาตรการลดแนวโน้มความเสี่ยงในอุตสาหกรรมที่มีความเสี่ยงสูง เช่น การทำเหมืองถ่านหิน การก่อสร้าง ด้วยการควบคุมฝุ่น การปรับปรุงระบบระบายอากาศ การสับเปลี่ยนหน้าที่ของพนักงาน เป็นต้น
มลพิษทางอากาศ คุณภาพของอากาศทั้งภายในและภายนอกสามารถปรับปรุงให้ดีขึ้นได้ ซึ่งสิ่งนี้อาจป้องกัน COPD หรือชะลอการทรุดลงของโรคที่เป็นอยู่ได้ อาทิ การรณรงค์หยุดใช้เตาถ่าน หยุดเผาในที่โล่ง เปลี่ยนระบบเครื่องจักรในโรงงานอุตสาหกรรม และการแก้ปัญหาไฟป่า เป็นต้น
ถึงนาทีนี้คงต้องบอกว่าโรคปอดอุดกั้นเรื้อรังเป็นมหันตภัยเงียบที่น่ากลัวไม่แพ้ ‘โควิด-19’ เลยทีเดียว














