รื้อสร้าง ‘ระบบการศึกษา’ ให้พ้นจากหลุมพรางหายนะ

ไม่มีใครปฏิเสธว่า ‘ระบบการศึกษา’ นั้นเป็นกิจกรรมที่ส่งผลต่อผู้คนทั้งผลบวกและลบ มีอิทธิพลต่อสังคมประเทศและสังคมโลกระดับต่างๆ โดยพัฒนาการของการศึกษาได้กลายกลืนเป็นมิติหนึ่งของกระแสโลกาภิวัตน์ไปโดยปริยาย!

โลกในศตวรรษที่ผ่านมา โลกาภิวัตน์เป็นเหมือนกระแสยิ่งใหญ่ที่ไม่อาจหยุดยั้งได้ โดยเฉพาะจากมุมมองของนักคิดนักเขียนหลายคน ไม่ว่าในงานเรื่อง “จุดจบของรัฐชาติ” (The End of the Nation state) ของเคนอิจิ โอมาเอะ “รถเล็กซัสและต้นมะกอก” (The Lexus and the Olive Tree) งานคลาสสิกของโธมัส ฟรีดแมน ที่รวมภาพปรากฏของโลกาภิวัตน์ซึ่งได้แพร่กระจายวิธีคิดแบบทุนนิยมและคุณค่าแบบตะวันตก ไหลบ่าเข้าทำลายคุณค่าท้องถิ่น วัฒนธรรมความเชื่อ ตลอดจนความคิดในทุกมุมโลกอย่างต่อเนื่องรุนแรง ซึ่งการศึกษาก็เป็นหนึ่งในมิติที่สยบยอมให้กระแสนั้นด้วย!

ถ้าเราจะพิจารณาถึงวิธีคิดทางการศึกษาโดยเฉพาะการศึกษาไทย สามารถเข้าใจผ่านมิติมุมมองต่างๆ ได้หลายมิติ ไม่ว่าจะเป็นมิติของการศึกษาผ่านแต่ละยุคสมัย  ผ่านความคิดของแต่ละกลุ่มสังคม หรือในกระแสความเปลี่ยนแปลงที่สัมพันธ์กับโลกที่ก้าวผ่านยุคอุตสาหกรรม ยุคหลังอุตสาหกรรมหรือยุคหลังทันสมัย (Post Modern) ฯลฯ ซึ่งแต่ละกลุ่มสังคมที่มีส่วนได้ส่วนเสียทางการศึกษา ก็จะมีมุมคิด-มุมมองต่างกัน นิยามต่างกัน และสร้างเป้าหมายต่างกันให้กับระบบการศึกษา

ส่วนแต่ละวิธีคิด-มุมมองด้านการศึกษา จะส่งอิทธิพลต่อระบบการศึกษามากน้อยเพียงใด ขึ้นอยู่กับว่ากลุ่มนั้นๆ มีอำนาจหรืออิทธิพลเพียงใดต่อการกำหนดทิศทาง-เป้าหมายปลายทางของการศึกษา เช่น มุมมองและความเชื่อของกลุ่มขุนนาง-ข้าราชการ ก็จะวางเป้าหมายให้การศึกษามีความหมายกับตัวเอง จะกำหนดให้การจัดการศึกษาเป็นไปตามกับดักความคิดการรับใช้อำนาจและตำแหน่งแห่งที่ของตัวเอง หรือกลุ่มการศึกษาตามอุดมการณ์ต่างๆ ก็จะมุ่งสร้างพื้นที่การยอมรับให้แนวคิดนั้นๆ เพื่อยกตัวเองให้มีตำแหน่งแห่งที่ทัดเทียมกับกลุ่มสังคมอื่นๆ รวมทั้งกลุ่มการเมืองและกลุ่มพ่อค้าที่ทำกินกับการศึกษา ก็จะนิยาม-วาทกรรมและปฏิบัติการทางวาทกรรมให้เป็นไปตามผลประโยชน์ที่ต้องการ!
แต่เมื่อโลกข้ามผ่านกาลเวลาสู่ยุคใหม่ กระแสความสับสนและความชุลมุนของอำนาจในระบบการศึกษาได้ฉายภาพของระบบการศึกษาเอง การเมือง ระบบราชการ การแสวงประโยชน์ ที่ทำให้เห็นถึงความไม่สอดคล้องกับความต้องการของโลกยุคใหม่ และแปลกแยกจากความเข้าใจของคนรุ่นใหม่ที่มีต่อการศึกษา

ระบบการศึกษา ยุคใหม่

ความเคลื่อนไหวที่ปะทะสังสรรค์กันในทุกบริบทของการศึกษากับความเคลื่อนไหวของสังคมโลกทุกวันนี้ ทำให้เราเห็น ผลรวมด้านความตกต่ำของการบริหารจัดการการศึกษาของรัฐ กับ การอยู่อย่างลำบาก ต้องดิ้นรนของสถาบันการศึกษาในกระแสการเปลี่ยนแปลงของโลก
ซึ่งหากวิเคราะห์ให้ลุ่มลึกและพิจารณาให้กระจ่างชัด จะพบว่าระบบการศึกษาตกอยู่ในกับดักหลุมพรางของ ‘ระบบตัวเอง’ หลายประการ ที่สร้างความวิบัติถดถอยอย่างน่าวิตก กล่าวคือ
ส่วนแรก
การตกอยู่ในกับดักความคิดการบริหารจัดการการศึกษาที่จมอยู่กับอำนาจ ระบบ กฎระเบียบ ฯลฯ
ปัจจัยทั้งมวลมีอิทธิพลต่อการกำกับการศึกษาและบุคลากรทางการศึกษา ตั้งแต่ผู้บริหารจนถึงครู นักการภารโรง ฯ ซึ่งระบบความคิดในกับดักอำนาจที่เป็นอยู่ คือผลิตผลของความคิดของศตวรรษก่อนโน้น ที่วันนี้โลกเปลี่ยนไปมาก!
การศึกษาปัจจุบันได้เติบโตเคลื่อนไหวอยู่บนโลกไซเบอร์แล้ว แต่วิธีคิดของการบริหารการศึกษายังเหมือนกับนั่งเกวียน หาบน้ำ หาอยู่หากิน เหมือน 3-4 ศตวรรษที่ผ่านมา
นี่คือกับดักสำคัญที่เป็นอุปสรรคทำลายความก้าวหน้าของระบบการศึกษา สร้างความสูญเปล่ามหาศาล  เพราะกับดักความคิดที่จมอยู่ในอำนาจ ระบบ และกฎระเบียบกติกาเก่าๆ เหล่านี้มีอิทธิพลในการกำกับระบบระเบียบ การบริหารจัดการการศึกษาและบุคลากรทางการศึกษา
รวมไปถึงการให้บริการการศึกษาในสังคม ซึ่งทำให้อำนาจในการศึกษามากไปด้วยพิธีกรรม ขาดพลังสร้างสรรค์ ต้องขับเคลื่อนตามความคร่ำครึที่มีแต่ความความสูญเปล่า-เจ้ายศเจ้าอย่าง ก่อความเสียหายอย่างประมาณค่ามิได้ รวมทั้งทำให้เกิดสภาวะสับสนหลงทิศทางของผู้คนในการดำรงชีพยุคใหม่ด้วย!

ระบบการศึกษา ยุคใหม่


ส่วนที่สอง

กับดักความรู้ความเชื่อแบบเก่า ความคิดในระบบการเรียน-การสอนและการประเมินยุคเก่าที่สร้างความคิดความเชื่อผิดๆ ว่ายวนอยู่กับความหลงตัวเอง ที่มักจะผลิตซ้ำวาทกรรมให้ดูดีมีราคา ทำให้สิ่งที่กำลังคิดและทำอยู่ดูเหมือนทันสมัย

แต่เอาเข้าจริงเป็นแค่ ดีแต่พูด-ไร้การปฏิบัติ ทำไม่เป็น-มีแต่วาทกรรมไพเราะ ทำหน้าตาฉลาดดูดี-แต่ปฏิบัติไม่ได้ มากมายไปด้วยเป้าหมาย มาตรการ และการประชุม ที่ไม่ให้ความสำคัญกับภาคปฏิบัติ แถมยังเป็นตัวแทนอำนาจถืออาญาสิทธิ์คอยประเมินผลอีกต่างหาก!
ความคิด-ความรู้ชุดเก่านี้ เมื่อผนวกเข้ากับระบบราชการ มันได้ชี้ให้เห็นถึงแต่การใช้อำนาจ ตำแหน่งแห่งที่และตัวตนของผู้มีอำนาจทางการศึกษา มากกว่าจะมุ่งสร้างพัฒนาการศึกษาด้วยสติปัญญาและการคำนึงถึงผลลัพธ์ ที่เป็นเรื่องของคุณภาพความก้าวหน้าที่พึงเกิดกับสังคมอย่างเป็นจริง
ในแวดวงการศึกษาจึงมีศัพท์แสงวาทกรรมที่ผลิตขึ้นมากมายอย่างไร้การปฏิบัติหรือปฏิบัติประเดี๋ยวประด๋าวช่วงสั้นๆ แต่มากด้วยวาทกรรม อาทิ ความเป็นเลิศทางการศึกษา การปฏิรูปทั้งระบบ ผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง การสร้างความก้าวหน้าครั้งใหญ่ สหกิจ ทวิภาคี การศึกษาผสมผสาน WIL ฯ แต่ผลลัพธ์กลับไม่เป็นไปตามทิศทางความเจริญก้าวหน้าของประเทศ!

ข้อเท็จจริงของระบบการศึกษาวันนี้คือ การที่ประเทศกำลังเผชิญกับบัณฑิตตกงานมากมายนับครึ่งล้าน! ส่วนกลุ่มที่มีทำงานอยู่เกือบครึ่ง ไม่ได้ทำงานตามสาขาวิชาที่เรียนจบมา! ผลลัพธ์อันเจ็บปวดนี้ปรากฏเห็นความพิกลพิการ-ความสูญเปล่าทางการศึกษาที่ชัดเจนยิ่ง!

นักวิเคราะห์ตัวเลขเศรษฐกิจชี้ว่า ความเสียหายของระบบการศึกษามีมูลค่าสูงหลายแสนล้านบาท! นี่คือการศึกษาที่มักผลิตซ้ำทางวาทกรรม-แต่ไร้ความรับผิดชอบ วิ่งวนอยู่ในกับดักของตัวเอง ซึ่งกับดักความรู้ความเชื่อเก่า ๆ นี้ มีผลต่อการจัดการเรียนการสอน การออกแบบ-จัดวางหลักสูตร และการผลิตคนที่สร้างความแปลกแยกจากการงานและการมีงานทำ จนการศึกษามีสภาพเสมือนเป็นปฏิปักษ์ต่อความก้าวหน้าในการพัฒนาประเทศ สร้างความสูญเปล่าขึ้นมหาศาล!

ระบบการศึกษา ยุคใหม่


ส่วนที่สาม
กับดักค่านิยมของสังคมไทย ซึ่งเป็นกับดักที่ติดยึดความรุ่มรวยในวุฒิบัตร ปริญญาบัตร มากกว่าการพัฒนาสติปัญญา ความรู้ และศักยภาพในการผลิตและบริการ
วันนี้โลกขับเคลื่อนไปในทิศทางใหม่ที่ผสานความก้าวหน้าทางกายภาพเข้ากับนวัตกรรมทางชีวภาพและพลังเทคโนโลยี ปรับสร้างความคิดและการดำเนินชีวิตใหม่ ที่ท้าทายบ่อนเซาะ-เบียดขับค่านิยมเก่าที่เน้นวุฒิบัตรและความต้องการปริญญามากกว่าความรู้ พ้นไปจากความคิดของคนรุ่นใหม่ที่เติบโตอย่างเชื่อมั่น สามารถเข้าถึงแหล่งความรู้ในปัจจุบันอย่างไร้ขีดจำกัด กระหายการพึ่งพาตัวเองจากความรู้ ทักษะ และการมีงานทำตามที่หลงใหลใฝฝัน เป็นแบบของคนในศตวรรษที่ 21!
ขณะที่ค่านิยมเก่ายังคงขึงพืดคนที่มีอำนาจตำแหน่งอย่างเหนียวแน่น! กับดักมิตินี้สร้างความชะงักงัน ถดถอย ด้อยพัฒนา ขาดนวัตกรรม และเป็นมูลเหตุของการบ่มเพาะอาชญากรรม-การคอร์รัปชันในระบบการศึกษา ทำให้ระบบการศึกษาพิกลพิการ และบทบาทหน้าที่ของสถาบันการศึกษาก็ผิดเพี้ยน สร้างคนไม่ตรงกับความต้องการ!
กับดักทั้ง 3 มิติที่กล่าวมานี้ มีความรุนแรงที่กระทบต่อระบบการศึกษาอย่างมาก ล้วนทำให้เกิดความเสียหาย-สูญเปล่าทางการศึกษาอย่างหนักตลอดมา ในกระแสอันสับสนของระบบการศึกษาวันนี้ จำเป็นยิ่งที่ต้องรื้อสร้างความคิด-มุมมองใหม่ ก้าวให้พ้นกับดักดังกล่าว
ไม่เช่นนั้นการเสนอความคิดที่จะพัฒนาการศึกษา การประชุมด้านการศึกษา หรือการออกระเบียบมาตรการด้านการศึกษา ไปจนถึงภาคปฏิบัติ จะกลายเป็นเพียงปาหี่ลวงโลกไปวันๆ ของผู้มีอำนาจทางการศึกษา ไม่ก็เป็นโศกนาฏกรรมอีกบทของบ้านเมืองเท่านั้น ไม่พัฒนาไปมากกว่านี้แน่นอน!
ในยามที่บ้านเมืองกำลังดิ้นรนหาทางสว่างสู่อนาคตนั้น มีทั้งวิกฤตและโอกาสอยู่ในมัน ขึ้นอยู่กับว่าจะเลือกมิติใดเท่านั้น!!!

 

 

 

 

เรื่อง : Apichartology