PNI ย่อมาจาก Priority Needs Index หมายถึง สูตรคำนวณหาดัชนีความต้องการจำเป็น คิดค้นขึ้นโดย ศาสตราจารย์ ดร.นงลักษณ์ วิรัชชัย และศาสตราจารย์ ดร.สุวิมล ว่องวาณิช
แนวคิดเกี่ยวกับการประเมินความต้องการจำเป็น
การประเมิน เป็นกระบวนการที่มีการเก็บรวบรวมข้อมูล และตัดสินคุณค่าของสิ่งต่าง ๆ โดยเทียบกับเกณฑ์ที่กำหนด ส่วนการวิจัยเชิงประเมิน เป็นกระบวนการวิจัยที่เหมือนกับการวิจัย จากการศึกษาพบว่า นักประเมินทางการศึกษาหรือทางสังคมให้นิยามและความหมายของคำว่า “ความต้องการจำเป็น” ไว้หลากหลาย สุวิมล ว่องวาณิช (2548) ได้สังเคราะห์ไว้ ซึ่งสามารถสรุปได้ดังนี้ Kaufman และ English (1981 อ้างถึงใน สุวิมล ว่องวาณิช, 2548: 36) กล่าวว่า “ความต้องการจำเป็น เป็นความขัดแย้งระหว่างสิ่งที่เป็นอยู่ในปัจจุบันและสิ่งที่ปรารถนาจะให้เกิดหรือ ต้องการให้เกิดขึ้น” Witkin (1984 อ้างถึงใน สุวิมล วองวาณิช, 2548: 36) ได้ให้คำนิยามของความต้องการ จำเป็นไว้ว่าเป็น “ความแตกต่างหรือช่องว่าง (gap) ระหวางสิ่งที่เป็นอยู่ / สภาพที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน (what is) กับสิ่งที่ควรจะเป็น / สภาพที่พึงปรารถนา (what should be)” Roth (สุวิมล ว่องวาณิช, 2548: 37) กล่าวว่า ความต้องการจำเป็น หมายถึง ความแตกต่างระหว่างสภาพที่เป็นเป้าหมายที่ต้องการให้เกิด กับสภาพจริงที่เป็นอยู่
สอดคล้องกับ สุพักตร์ พิบูลย์ (2544) ที่ได้กล่าวว่า เป็นกระบวนการศึกษา ค้นคว้าอย่างเป็นระบบ สอดคล้องกับกระบวนการวิจัย หรือวิธีการเชิงวิทยาศาสตร์ และเน้นในเรื่องการได้มาซึ่งองค์ความรู้ หรือแนวคิด แนวปฏิบัติใหม่ๆ ควบคู่ไปด้วย รวมทั้งมีการผนวกกับการกำหนดเกณฑ์ที่เป็นปรนัย มุ่งเน้นตัดสินคุณค่าของการปฏิบัติการใดๆ ที่มีจุดมุ่งหมายเฉพาะ สอดคล้องกับ ธเนศ ขำเกิด (2545) ที่กล่าวถึงความสำคัญของการประเมิน ว่าเป็นกิจกรรมที่บทบาทสำคัญในกระบวนการตัดสินใจเพื่อพัฒนางานต่างๆ ที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่างๆ เช่น ทำให้ได้ข้อมูลและสารสนเทศที่เป็นประโยชน์ต่อการกำหนดนโยบาย หรือทิศทางการดำเนินงานขององค์กร ต่อการปรับปรุงสื่อ ชิ้นงาน แผนงาน หรือโครงการ ให้เหมาะสมก่อนนำไปปฏิบัติ นอกจากนี้ สมคิด พรมจุ้ย (2544) ได้กล่าวถึงการประเมินว่า การประเมินทำให้ผู้รับผิดชอบโครงการทราบจุดเด่น จุดด้อยของงาน ซึ่งสามารถปรับปรุงงานให้มีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น รวมทั้งเป็นการลดโอกาสความสูญเปล่าในการปฏิบัติงานอีกด้วย ตลอดจนทำให้ทราบว่าปฏิบัติการใดๆ ที่ได้ลงทุนไปแล้วเกิดประโยชน์คุ้มค่าหรือไม่ หรือควรจะดำเนินการต่อไปหรือไม่ เป็นต้น

โดยการประเมินทางการศึกษา เป็นการรวบรวมข้อมูลและการวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อตัดสินคุณค่าต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับการจัดการศึกษา เช่น สื่อ วิธีการ หรือปฏิบัติการทางการศึกษา เพื่อประโยชน์ในการตัดสินใจทางการศึกษาในลักษณะใดลักษณะหนึ่ง ทั้งในระยะก่อนวางแผนจัดการศึกษา ก่อนนำแผนไปสู่การปฏิบัติ ขณะดำเนินการตามแผน และเมื่อดำเนินงานแล้วเสร็จ หากการประเมินใดมีความครบถ้วนสมบูรณ์ในด้านการวัดและด้านเกณฑ์การตัดสินคุณค่า จะส่งผลให้การประเมินมีความถูกต้องและน่าเชื่อถือมากขึ้น
การประเมินความต้องการจำเป็น (Need) เป็นผลผลิตที่เกิดจากกระบวนการที่เรียกว่าการประเมินความต้องการจำเป็น (Need Assessment) ซึ่งหมายถึงกระบวนการวิเคราะห์ช่องว่าง หรือความแตกต่างระหว่างผลของสภาพจริงที่เป็นอยู่ และผลของสภาพที่ปรารถนา แล้วนำมาจัดลำดับความสำคัญของความต้องการจำเป็น (Setting Priorities) เพื่อนำไปกำหนดเป็นแนวทางในการปฏิบัติ เพื่อช่วยในการตัดสินใจปรับปรุงองค์การ อนุชา กอนพ่วง (2539) ได้กล่าวถึงการประเมินความต้องการจำเป็นว่า คือ การหาความแตกต่างระหว่างสภาพจริงที่เป็นอยู่ และผลของสภาพที่ปรารถนา ว่าเป็นการแสดงให้เห็นถึงสภาวะที่ไม่น่าพอใจ อันเป็นจุดเริ่มต้นของการหาแนวทางแก้ไขปัญหาให้หมดไป สอดคล้องกับ สุวิมล ว่องวาณิช (2531) ที่กล่าวถึงการประเมินความต้องการจำเป็นว่าสามารถจำแนกได้เป็นสองกลุ่ม คือ ความต้องการจำเป็นที่เป็นความแตกต่าง (Discrepancy) และความต้องการจำเป็นที่เป็นประโยชน์ที่ได้รับ (Benefits)
ความต้องการจำเป็นที่เป็นความแตกต่าง ให้ความสำคัญกับการศึกษาผลต่างของสภาพที่เกิดขึ้นจริงกับสภาพที่ควรจะเป็น การกำหนดความต้องการจำเป็นที่เป็นความแตกต่าง สามารถแบ่งได้เป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรกนิยามความต้องการจำเป็นตามมิติของความแตกต่างระหว่างสภาพที่เป็นจริงกับสภาพที่ควรจะเป็น กลุ่มที่สอง นิยามความต้องการจำเป็นตามมิติของความแตกต่างระหว่างสภาพที่เป็นจริงกับสภาพที่ควรจะเป็นเช่นกัน
ความต้องการจำเป็นที่เป็นประโยชน์ที่ได้รับ เป็นการกำหนดความต้องการจำเป็นสำหรับอะไรก็ตามที่ทำให้เกิดความพอใจ (Satisfaction) และระดับความพอใจนี้ก็ขึ้นอยู่กับบริบท (Context dependent) ความต้องการจำเป็นของคนกลุ่มหนึ่งอาจไม่ใช่สิ่งจำเป็นของคนอีกกลุ่มหนึ่งก็ได้
กล่าวโดยสรุป ความต้องการจำเป็นสามารถจำแนกปัญหาที่มีอยู่
สรุปได้ว่า ความต้องการจำเป็น หมายถึง สภาพปัญหาที่ตองการได้รับการแกไข้ปรับปรุง เพื่อให้เกิดประโยชน์ต่อบุคคล หน่วยงาน ซึ่งวัดได้จากการเปรียบเทียบสภาพที่เป็นจริงกับสภาพที่ควรจะเป็น
ขั้นตอนการวิจัยประเมินความต้องการจำเป็น
ขั้นตอนของการประเมินความต้องการจำเป็น ซึ่งนำมาใช้ในการวิจัยและพัฒนาหลักสูตรสรุปได้เป็น 3 ขั้นตอนดังนี้ (มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2546)
ขั้นที่ 1 ขั้นก่อนการประเมิน (Pre-assessment)
ในขั้นนี้เป็นขั้นตอนของการสำรวจ (exploration) ประกอบด้วยขั้นตอนย่อยๆ ดังนี้
วางแผนสำหรับการประเมินความต้องการจำเป็น
นิยามหรือกำหนดจุดประสงค์ทั่วไปสำหรับการประเมินความต้องการจำเป็น
กำหนดขอบเขตของการประเมินความต้องการจำเป็นหลักและ/หรือประเด็นที่ต้องการประเมิน
กำหนดรายละเอียดและข้อมูลความต้องการตามขอบเขตที่จะประเมิน ซึ่งรวมถึงกลุ่มเป้าหมายในการประเมิน
ตัดสินใจกำหนดเกี่ยวกับการเก็บรวบรวมข้อมูล แหล่งข้อมูล วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล และการใช้ประโยชน์จากข้อมูล
ผลที่ได้จากขั้นตอนนี้ คือ แผนเบื้องต้นสำหรับการประเมินความต้องการจำเป็นและการนำไปใช้ในขั้นที่ 2 และ 3
ขั้นที่ 2 ขั้นการประเมิน (Assessment) หลังจากการสำรวจความต้องการจำเป็นต่างๆ แล้วในขั้นนี้เป็นขั้นตอนของการเก็บรวบรวมข้อมูล (data gathering) ประกอบด้วยขั้นตอนย่อยๆ ดังนี้
สรุปตัดสินใจกำหนดเกี่ยวกับบริบท ขอบเขต และสิ่งที่เกี่ยวข้องในการประเมินความต้องการจำเป็น
เก็บรวบรวมข้อมูลของความต้องการ ซึ่งในขั้นตอนนี้ย่อมทำให้ทราบความต้องการของผู้รับบริการหรือกลุ่มเป้าหมาย
หลังจากเก็บรวบรวมข้อมูลแล้ว นำข้อมูลที่ได้มาจัดเรียงลำดับความสำคัญของความต้องการจำเป็นในเบื้องต้นระยะแรก
วิเคราะห์หาสาเหตุของความต้องการหรือประเด็นปัญหา
วิเคราะห์และสังเคราะห์ข้อมูลทั้งหมด
ผลที่ได้จากขั้นตอนนี้ คือ ความต้องการจำเป็นหรือปัญหาที่ต้องการการแก้ไขตามลำดับความสำคัญในระยะแรก

ขั้นที่ 3 ขั้นหลังการประเมิน (Post Assessment) เมื่อได้ผลการประเมินความต้องการจำเป็นแล้วในขั้นตอนนี้เป็นขั้นตอนสำคัญขั้นตอนหนึ่ง คือ การนำผลการประเมินไปใช้ (utilization) ประกอบด้วยขั้นตอนดังนี้
จัดเรียงลำดับ (Set priority) ความสำคัญของความต้องการจำเป็น เทคนิคที่ใช้ในการจัดเรียงลำดับ เช่น การวิเคราะห์ความแตกต่างของค่าเฉลี่ย (mean difference analysis) การวิเคราะห์ข้อมูลหลายมิติ (multi component data analysis) การกำหนดดัชนีความต้องการจำเป็นที่มีการถ่วงน้ำหนัก (weighted needs index)
พิจารณาหาทางเลือกสำหรับการแก้ไขปัญหาจากข้อที่ 1 การจัดเรียงลำดับทำให้ทราบปัญหาที่สำคัญเร่งด่วนที่สุด ถ้าหากไม่นำมาแก้ปัญหาก็จะสูญเปล่าในการทำการประเมิน ดังนั้นจึงต้องช่วยกันพิจารณาหาทางเลือกในการแก้ปัญหา
พัฒนาแผนการปฏิบัติเพื่อใช้ในการดำเนินการต่อไป
ประเมินผลของการประเมินความต้องการจำเป็น
รายงานผลการประเมินความต้องการจำเป็น
โดย สุวิมล ว่องวาณิช (2548) ได้กำหนดขั้นตอนการวิจัยประเมินความต้องการจำเป็นเอาไว้ดังนี้
การวิจัยประเมินความต้องการจำเป็น จะอยู่บนพื้นฐานหลักการ 2 ประการ คือ หลักความแตกต่าง (discrepancy) และหลักความสำคัญ (importance) เมื่ออิงหลักการทั้งสองหลักการ ในการวิจัยการประเมินความต้องการจำเป็นโดยทั่วไปจึงควรประกอบด้วยขั้นตอนการดำเนินงานที่จำแนกออกได้เป็น 5 ขั้นตอน ดังต่อไปนี้
การศึกษาสิ่งที่มุ่งหวัง (what should be)
การศึกษาสภาพจริงที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน (what is)
การวิเคราะห์ความแตกต่างระหว่างข้อมูลที่ได้จากข้อ (1) และข้อ (2) และจัดลำดับความสำคัญของผลที่เกิดขึ้น เพื่อกำหนดเป็นความต้องการจำเป็น
การวิเคราะห์สาเหตุที่ทำให้เกิดความแตกต่างในข้อ (3) และจัดลำดับความสำคัญของสาเหตุที่ทำให้เกิดความต้องการจำเป็น
การศึกษาและกำหนดแนวทางเพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดจากสาเหตุที่ทำให้เกิดความต้องการจำเป็นที่วิเคราะห์ได้จากข้อ 4.












