เทคโนโลยีพื้นฐาน ที่ควรต้องมี ใน ‘สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคต’ คืออะไร? คำตอบที่จะนำสู่การพัฒนาเมืองแบบไม่หลงทาง

ในยุคที่ไม่มีอะไรแน่นอน เพราะความเปลี่ยนไปในโลกที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ไม่ว่าจะเป็นด้านสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) หรือ สถานการณ์โรคระบาดร้ายแรงต่าง ๆ (Pandemic) ที่ยังคุกรุ่น ปัจจัยเหล่านี้ ล้วนส่งผลให้การพัฒนาเมืองใหญ่ให้เป็น ‘สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคต’ จำเป็นต้องเตรียมการในด้านต่างๆ เพื่อรับมือกับสถานการณ์เลวร้ายที่อาจเกิดขึ้นได้ในอนาคต โดยการเตรียมการณ์นั้น ก็ต้องครอบคลุม การบริหารสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน การบริหารจัดการด้านสิ่งแวดล้อมและที่พักอาศัย การบริการทางสังคม บริการด้านสาธารณสุข หรือแม้แต่การศึกษา

ความท้าทายเหล่านี้ แน่นอนว่าไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยเทคโนโลยีเดิมๆที่มีอยู่ จำเป็นต้องมีการปรับเอา เทคโนโลยีพื้นฐานใหม่ๆเข้ามาวางแนวทางการพัฒนา ‘สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคต’ ให้ตอบโจทย์ เทรนด์การเติบโตของมหานคร (Urbanization) และดิจิทัลไลเซชั่น (Digitalization) ให้ได้

เทคโนโลยี Smart Grid โครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ ปลดล็อคเมืองใหญ่ให้เป็นว่าที่ ‘สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคต’

ภายในปี 2050 สหประชาชาติ (United Nation) ได้ประมาณการว่าจะมีจำนวนประชากรบนโลกเพิ่มขึ้นอีก 2 พันล้านคน ส่งผลให้เมืองขนาดใหญ่แบบมหานคร Mega Urban City มีจำนวนมากขึ้นในอีก 15 ปีข้างหน้า
ขณะเดียวกัน จากสถิติเฉลี่ยในปัจจุบัน ที่มีผู้อาศัยอยู่ในเมืองใหญ่ราว 55% ในขณะที่ 45% อาศัยอยู่นอกเขตเมือง ตัวเลขนี้กำลังจะเปลี่ยนไปในอีก 30 ปีข้างหน้า ที่คาดว่าสัดส่วนผู้อาศัยอยู่ในเมืองใหญ่จะเพิ่มเป็น 68% สำหรับประเทศไทยในปัจจุบันมีอัตราการอยู่อาศัยในเมืองใหญ่อยู่ที่ประมาณ 50%

smart city

ด้วยเหตุนี้ การเตรียมการ เพื่อทำให้เมืองใหญ่พร้อมสำหรับความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นนี้ จึงจำเป็นต้องเอาแนวคิดของการสร้าง เมืองอัจฉริยะ หรือ สมาร์ทซิตี้ (Smart city)เข้ามาปรับใช้
โดย นิยามของ เมืองอัจฉริยะ ที่คู่ควรกับการวางโครงสร้างของ สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคต นั้น คือ การผสานรวมวิสัยทัศน์เกี่ยวกับการพัฒนาเมืองใหญ่ ด้วยการบริหารทรัพยากรของเมืองอย่างชาญฉลาด เพื่อสร้างการเติบโตที่ยั่งยืน และสร้างคุณภาพชีวิตที่ดีให้แก่ผู้คนที่อาศัยอยู่ในเมือง
ทั้งนี้ เทคโนโลยีพื้นฐานใหม่ๆ ย่อมต้องเข้ามามีบทบาทในการวางแผนจัดการ เพื่อการใช้ทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมอย่างมีคุณค่าและไม่ถูกทำลายไปโดยสูญเปล่า การสร้างเมืองอัจฉริยะให้เกิดขึ้นได้จริงนั้น จำเป็นต้องมีเทคโนโลยีสำคัญ คือ สมาร์ทกริด (Smart Grid) หรือ โครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะ ซึ่งก็คือ โครงข่ายไฟฟ้าที่นำเทคโนโลยีหลายประเภทเข้ามาทำงานร่วมกัน ไม่ว่าจะเป็นระบบเซ็นเซอร์และการควบคุมอัตโนมัติเพื่อให้ระบบไฟฟ้ากำลังสามารถรับรู้ข้อมูลสถานะต่าง ๆ ในระบบได้แบบ real time
รวมถึงระบบสารสนเทศ ระบบเก็บข้อมูล และระบบการวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อให้โครงข่ายไฟฟ้าสามารถตอบสนองต่อความต้องการของผู้ใช้ได้อย่างชาญฉลาดมากขึ้น มีความสามารถมากขึ้นโดยใช้ทรัพยากรน้อยลง มีประสิทธิภาพ มีความน่าเชื่อถือ มีความยั่งยืนปลอดภัยและที่สำคัญคือเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม
ทั้งนี้ ระบบโครงข่ายไฟฟ้าอัจฉริยะจะต้องครอบคลุมระบบไฟฟ้าทั้งหมด ซึ่งรวมถึงตั้งแต่ระบบการผลิต ระบบส่ง ระบบจำหน่าย จนถึงระบบของผู้ใช้ไฟฟ้าอาคารอัจฉริยะ (Smart Building)
เพราะภายในปี 2050 ประชากรโลกกว่า 70% จะพำนักอาศัยอยู่ภายในอาคาร และจะยิ่งเพิ่มจำนวนมากขึ้นในอนาคต ซึ่งหมายความว่า ความคาดหวังของผู้อยู่อาศัยจะสูงขึ้นตามไปด้วย

smart city

อาคารในอนาคต จึงต้องเป็นมากกว่าโครงสร้างผนังและหลังคา สามารถมอบความสะดวกสบายและความปลอดภัยให้แก่ผู้อยู่อาศัยได้มากขึ้น นอกจากนั้น อาคารยังควรต้องมีระบบอัจฉริยะที่ทำให้อาคารสามารถตอบสนองต่อความต้องการผู้อยู่อาศัยได้ และที่สำคัญ คือ เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม
และในปีนี้ คาดว่าจะมีอุปกรณ์ระบบไอซีทีอัจฉริยะ (Smart ICT – Smart Information and Communication Technology) มากกว่า 5 หมื่นล้านชิ้น ที่จะเชื่อมต่อกันได้ และ 1 ใน 5 ของอุปกรณ์เหล่านี้ก็จะถูกใช้อยู่ภายในอาคาร ซึ่งนี่หมายความว่า ข้อมูลจำนวนมากมายมหาศาลจะถูกสร้างขึ้น
ดังนั้น หัวใจสำคัญของการพัฒนาเทคโนโลยีด้านนี้ จึงเป็นการนำข้อมูลมาใช้และวิเคราะห์เพื่อทำให้เมืองมีความยืดหยุ่นในการบริหาร ในขณะเดียวกัน ยังสามารถตอบสนองความต้องการในระดับชุมชนและระดับบุคคลได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด เมืองอัจฉริยะจึงเกิดขึ้นได้ เมื่อทุกส่วนเหล่านี้มาทำงานผสานกัน

สมาร์ทกริด จุดเริ่มต้นของการเชื่อมต่อระหว่างระบบพลังงานอัจฉริยะกับผู้บริโภค

เมื่อในอนาคต ผู้ใช้ไฟฟ้าจะเป็นเป้าหมายของการทำดิจิทัลไลเซชัน (Digtialization) ของการใช้พลังงาน ระบบสมาร์ทกริดจึงเริ่มเข้ามาเปลี่ยนชีวิตผู้คนตั้งแต่ในบ้านเรือน
ด้วยการใช้เซ็นเซอร์อำนวยความสะดวกสบาย การนำเทคโนโลยี IoT (Internet of Thing) มาใช้ควบคุมอุปกรณ์ไฟฟ้า ที่จะทำให้เราสามารถควบคุมและเฝ้าติดตามการเปิดปิดอุปกรณ์เครื่องใช้ไฟฟ้าในบ้านผ่านโทรศัพท์มือถือได้
นอกจากนี้ระบบไฟฟ้าจะมีเสถียรภาพมากขึ้น ปัญหาไฟตกไฟดับ จะน้อยลงเรื่อยๆ จนแทบไม่มีเลย เนื่องจากมีระบบการจัดการที่ชาญฉลาด

เพราะเมื่อระบบสมาร์ทกริดได้ติดตั้งครบถ้วนแล้ว ระบบจะสามารถรู้ได้ว่ามีปัญหาไฟฟ้าเกิดขึ้นที่บริเวณใดหรือบ้านหลังไหนผ่านทางมิเตอร์ที่ติดหน้าบ้าน และจะส่งข้อมูลไปยังระบบควบคุมว่าสามารถจ่ายไฟจากวงจรข้างเคียงมาทดแทนได้หรือไม่ รวมถึงสามารถส่งข้อมูลไปยังทีมงานที่ดูแลการแก้ไขปัญหาให้เข้ามาดำเนินการแก้ไขได้อย่างรวดเร็ว
และอีกแนวทางหนึ่งคือการใช้ระบบแก้ไขแบบอัตโนมัติ โดยระบบนี้สามารถนำไปใช้ในอาคารที่ขนาดใหญ่ขึ้นได้ เช่นในอาคารอัจฉริยะ โดยหัวใจสำคัญของสมาร์ทกริด คือ การทำให้พลังงานสะอาด สามารถถูกนำมาใช้ได้อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด ประหยัดที่สุดและยั่งยืนที่สุด ภายใต้แนวคิดพลังงานไฟฟ้าแบบกระจายศูนย์ (Decentralization)

ไม่เพียงเท่านั้น ระบบการซื้อขายไฟฟ้าในอนาคตจะเปลี่ยนไปเช่นกัน ผู้ใช้ไฟจะมีทางเลือกมากขึ้น สามารถเลือกซื้อไฟฟ้าผ่าน Energy Trading Platform และสามารถเป็นผู้ขายไฟฟ้าได้หากมีการติดตั้งแผงโซล่าบนหลังคา (Solar Rooftop)
ปรากฎการณ์นี้ถูกจัดอยู่ในคำจำกัดความของพฤติกรรมของ โพรซูเมอร์ Prosumer ซึ่งมาจากคำว่า Professional Producer บวกกับ Consumer หมายถึงการเข้ามามีบทบาทในการผลิตไฟฟ้าเพื่อใช้เอง เปลี่ยนจากผู้บริโภค ให้กลายมาเป็นทั้งผู้ผลิตและผู้บริโภคในตัวเอง เป็นพื้นฐานสำคัญอย่างหนึ่งของเมืองอัจฉริยะ
ทั้งนี้ ผู้ใช้ไฟยังสามารถรวมตัวกันเป็นกลุ่มผู้ผลิตในหนึ่งหมู่บ้าน เพื่อขายไฟฟ้าในลักษณะของ Virtual Power Plant ซึ่งหากมีแหล่งผลิตไฟฟ้าอื่นๆ เพิ่มเติม ก็สามารถเพิ่มให้มีการจัดการไฟฟ้าภายในหมู่บ้านเองโดยการใช้ระบบไมโครกริด (Micro Grid) ทำให้การบริหารจัดการไฟฟ้าภายในหมู่บ้านมีประสิทธิภาพมากขึ้น ชาวบ้านมีไฟฟ้าใช้ตลอดเวลา แม้ว่าไฟจากการไฟฟ้าจะเกิดเหตุขัดข้องจากภัยธรรมชาติ
หรือแม้แต่โครงการโรงไฟฟ้าชุมชนเพื่อเศรษฐกิจฐานราก ของกระทรวงพลังงานที่มีเป้าหมายเปิดรับซื้อไฟฟ้า 700 เมกะวัตต์ในปี 2564 รวมถึงการเพิ่มขึ้นของรถยนต์ไฟฟ้า ก็นับเป็นตัวแปรสำคัญที่ต้องการระบบสมาร์ทกริดเพื่อการบริหารจัดการอย่างมีประสิทธิภาพ

อาคารอัจฉริยะ อาคารที่สื่อสารกับผู้คนได้ อีกหนึ่งองค์ประกอบที่สมาร์ทซิตี้แห่งอนาคตต้องมี

นอกจากเทคโนโลยีพื้นฐาน สมาร์ทกริด ที่เป็นตัวชี้วัดความสมาร์ทของเมืองในอนาคตแล้ว อาคารยุคใหม่ยังต้องปรับตัวให้เข้ากับพฤติกรรมของผู้อาศัยด้วย โจทย์ ที่ท้าทายที่สุดคือ การบริหารพลังงานที่สร้างขึ้น ด้วยค่าใช้จ่ายต่ำที่สุด แต่ยังใช้ประโยชน์สูงสุดได้
เพราะอาคารอัจฉริยะ ควรคำนวณค่าใช้จ่ายด้านพลังงานได้อย่างแม่นยำ แม้แต่ในสภาพอากาศแปรปรวนก็ยังไม่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพของพลังงาน และความสะดวกสบายของผู้พักอาศัย ระบบทำความเย็นจะยังสามารถทำงานได้ตามปกติ

พลังงานแสงอาทิตย์

ทั้งหมดนี้ที่กล่าวมา คือ ผลที่ได้รับจากการประมวลผลของเทคโนโลยีพยากรณ์อากาศ บวกกับการวิเคราะห์ข้อมูลพฤติกรรมของผู้พักอาศัย เพื่อวางแผนการนำพลังงานมา กระจาย ใช้ และจัดเก็บตามความเหมาะสม ซึ่งแน่นอนว่าเมื่ออาคารสามารถสร้างและบริหารพลังงานได้ด้วยตัวเอง อาคารก็จะกลายเป็นส่วนหนึ่งของระบบพลังงานในเมืองอัจฉริยะไปโดยปริยาย
ทั้งนี้ องค์ประกอบสำคัญที่จะช่วยเติมเต็มห้อาคารมีความอัจฉริยะ นั่น คือ สมาร์ทไอซีที ที่จะมาช่วยวิเคราะห์และนำเสนอจากข้อมูลที่มีอยู่ เพื่อตอบสนองความต้องการในการบริหารระบบได้อย่างรวดเร็ว ในขณะที่ยังสามารถช่วยคาดการณ์ปริมาณของโหลดพลังงานที่ต้องใช้ และแนวโน้มที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ทำให้ระบบบริหารพลังงานมีความยืดหยุ่นและตอบโจทย์ความต้องการของผู้อาศัยได้หลากหลายมิติยิ่งขึ้นด้วย
อย่างไรก็ดี บทความที่นำมาเรียบเรียงเพื่อให้ความรู้ประชาชนนี้ มาจาก ซีเมนส์ (เบอร์ลินและมิวนิค) เป็นบริษัทเทคโนโลยีด้านไฟฟ้าระดับโลกที่มีชื่อเสียงมายาวนาน ซึ่งได้ให้มุมมองที่น่าสนใจในฐานะบริษัทผู้ให้บริการเทคโนโลยี เกี่ยวกับนโยบายการผลักดันเมืองอัจฉริยะของไทยว่า

“สำหรับประเทศไทย นโยบายการผลักดันเมืองอัจฉริยะของรัฐบาล นับเป็นทิศทางที่ถูกต้องในการนำเทคโนโลยีเข้ามาใช้ในการแก้ปัญหา อย่างไรก็ตาม เรื่องนี้ใหญ่เกินกว่าจะเป็นภาระของฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ภาครัฐบาลมีบทบาทในการสนับสนุนเรื่องกฎหมายและการลงทุน ส่วนภาคเอกชนสามารถช่วยในเรื่อง Know-how เทคโนโลยี เพื่อนำมาช่วยในเรื่องการเพิ่มประสิทธิภาพทางพลังงานและการลดการเกิด CO2”
“ดังนั้น ทุกฝ่ายจำเป็นต้องทำงานประสานกัน เพื่อนำเทคโนโลยีต่าง ๆ เข้ามาปรับใช้ ในการรวบรวม วิเคราะห์ แยกแยะข้อมูลอย่างเหมาะสม อันนำไปสู่ความเข้าใจ วางแผน ปรับปรุง สร้างสรรค์ร่วมกัน ด้วยความร่วมมือของทุกฝ่าย เมืองอัจฉริยะสามารถเกิดขึ้นได้จริงแน่นอนในประเทศไทย”

เทคโนโลยี สร้างสมาร์ทซิตี้ ได้อย่างไร ในแง่มุมใดบ้าง หาคำตอบกันต่อ

‘รศ.วิรุฬห์ ศรีบริรักษ์’ มากกว่าภารกิจ อาจารย์มหาวิทยาลัย คือ การพัฒนา ธุรกิจนวัตกรรม ตอบโจทย์สังคม

‘ฉะเชิงเทรา’ สมาร์ทซิตี้คู่แฝดกรุงเทพฯ สู่ศูนย์ราชการระดับประเทศ

จากปฐมบท สมาร์ทซิตี้ สู่โปรเจกต์รู้ใช้พลังงานแสงอาทิตย์ พัฒนาขอนแก่นเป็นต้นแบบ ‘เมืองคาร์บอนต่ำ’ ได้จริง