กว่า 5 ปีที่ผู้สอนวิชาพลศึกษา ครูต้อ – สุดารัตน์ สังข์ฤทธิ์ โรงเรียนอนุบาลทับสะแก จ.ประจวบคีรีขันธ์ จริงจังกับโมเดลการจัดการขยะในโรงเรียนอนุบาลทับสะแก ด้วยการทำให้ดู แนะแนวครู บ่มเพาะและปลูกฝังให้เด็กๆ ตั้งแต่ชั้นอนุบาลถึง ป.6 แยกและจัดการขยะได้เป็นอย่างดี
ปัจจุบันครูต้อเป็น อาจารย์ชำนาญการพิเศษ โรงเรียนอนุบาลทับสะแก จากความมุ่งมั่นตั้งใจทำให้โมเดลการจัดการขยะในโรงเรียนอนุบาลทับสะแก ได้รับการสนับสนุนจนเป็นโครงการ “ต้นกล้าไร้ถัง” และประสบความสำเร็จอย่างสูง โดยสามารถลดปริมาณขยะในโรงเรียนอย่างต่อเนื่อง และในที่สุดก็สัมฤทธิผลเพราะปริมาณขยะเดือนละ 15 ตัน ลดเหลือเพียงเดือนละ 2 กิโลกรัมเท่านั้น!

ทีมสาลิกาลงพื้นที่ไปดูการจัดการขยะในโรงเรียนแห่งนี้ พบว่าเป็นโมเดลที่ดีและน่าทึ่ง
ประการแรก แนวคิดและรูปแบบการจัดการขยะของครูต้อที่ทำได้จริง โดยสามารถลดขยะในโรงเรียนจากเดือนละ 15 ตัน หรือเท่ากับ 15,000 กิโลกรัม เหลือเพียงเดือนละ 2 กิโลกรัม และบางเดือนก็เหลือไม่ถึง 2 กิโลกรัมด้วยซ้ำ
ประการที่สอง เด็กๆ ทั้งโรงเรียนปฏิบัติตามแนวทางลดการสร้างขยะอย่างเป็นธรรมชาติ ทุกพื้นที่ในโรงเรียนสะอาดมาก สะท้อนออกมาว่า ได้รับการปลูกฝังลงไปถึงจิตสำนึก

3R คิดผิด คิดใหม่
ครูต้อเกริ่นถึงสังคมในปัจจุบันว่า แนวทางการจัดการขยะที่นิยม คือ การจัดการขยะแบบแยกถัง เน้นมีถังขยะจำนวนมาก และแยกประเภทก่อนทิ้งให้เรียบร้อย แต่นั่นไม่ใช่แนวทางที่ดีที่สุด และแนะว่าควรเริ่มจาก
เปลี่ยนมายด์เซ็ต ลดขยะต้นทางด้วยการ ‘เลิกใช้’ ไม่ใช่แค่ลดการใช้ ทั้งหลอดพลาสติก, แก้วพลาสติกใส, ถุงพลาสติก จานหรือถ้วยกระดาษ โดยให้เด็กๆ นำจาน ชาม ช้อน รวมถึงแก้วน้ำส่วนตัวมาใช้ที่โรงเรียน
กิจกรรมใดๆ ที่จัดขึ้น เช่น กีฬาสี เลี้ยงอาหารในวันเด็ก ต้องไม่มีการสร้างขยะ ไม่ว่าจะเป็นพลาสติกที่ใช้ครั้งเดียวทิ้ง, โฟม, ขวดน้ำพลาสติก
ขอความร่วมมือจากครู ถ่ายทอดแนวคิดการจัดการ และให้ครูทำเป็นแบบอย่าง
ให้ครูนำไปสอนเด็กๆ ต่อ ตั้งแต่การแยกวัสดุที่ย่อยสลายได้-ไม่ได้ การดูแลรับผิดชอบสิ่งต่างๆ รอบๆ ตัว และจัดการขยะทุกชิ้นด้วยตัวเอง เช่น กินข้าวเสร็จ เด็กๆ ต้องล้างจานของตัวเอง กินนมแล้วต้องล้างกล่องนม ไม่สร้างขยะให้เป็นภาระแก่ผู้อื่น

เริ่มต้นแนวทางการจัดการขยะแบบไร้ถังโดยไม่มีต้นทุน ด้วยการบ่มเพาะนักเรียนในโรงเรียนกว่า 600 คน ให้มีส่วนร่วมเรื่องการจัดการขยะในชีวิตประจำวันตั้งแต่ต้น
ขอความร่วมมือจากพ่อค้าแม่ค้าในโรงเรียนให้ลดการใช้พลาสติกเพื่อลดการสร้างขยะ
วัสดุ อุปกรณ์เหลือใช้ หรืออะไรที่นำไปใช้ต่อได้ ให้นำไปรวมไว้ที่กองกลางหรือจุดรวบรวมวัสดุรีไซเคิล เมื่อเด็กคนไหนขาดอุปกรณ์อะไรก็มาหยิบไปใช้ประโยชน์ต่อได้
ถอดแนวคิด ‘ต้นกล้าไร้ถัง’ จาก ‘ครูต้อ’ คนจริงแห่งทับสะแก
Q : เหตุใดโมเดล 3R – Reduce, Reuse, Recycle จึงไม่ก่อให้เกิดประโยชน์ที่แท้จริงให้แก่สังคมและสิ่งแวดล้อมคะ
A : การจัดการขยะแบบ 3R 4 ถัง ไม่สำเร็จหรอกค่ะ เห็นไหมคะ เมื่อตั้งพังขยะก็มีคนมาทิ้ง ทิ้งมากขึ้นเรื่อยๆ ถังขยะเต็มก็ยังทิ้งเพิ่มจนล้นออกมาด้านข้าง และยังนำเศษวัสดุมาสร้างสิ่งประดิษฐ์มากมาย นั่นเราหลงทางนะคะ เพราะในอนาคต สิ่งประดิษฐ์นั้นก็คือขยะค่ะ
Q : ที่ครูต้อบอกว่า ปลูกฝังแนวคิดการจัดการขยะตั้งแต่เด็ก ระดับอนุบาลก็ต้องล้างจานเองหรือคะ
A : ใช่ค่ะ อย่างกล่องนม ครูให้ล้างเองตั้งแต่เด็กอนุบาลจนถึงเด็กชั้น ป.6 เพื่อปลูกฝังเด็กๆ ให้เป็นต้นกล้าที่สามารถนำแนวทางไปใช้ประโยชน์ในสังคมได้ต่อไป จาน ชาม ช้อน แก้วน้ำ เมื่อกินเสร็จ เขาก็ต้องล้างเองนะคะ
Q : อยากทราบรายละเอียดเกี่ยวกับการจัดการวัสดุหรือขยะในโรงเรียน
A : เริ่มจาก ถุงนม เด็กๆ ดื่มเสร็จแล้วจะตัด ล้าง ตาก ทำความสะอาดแล้วรวมไปใส่ จุดรวบรวมวัสดุรีไซเคิล เพื่อขายให้แก่ผู้รับซื้อ ซึ่งจะมารับตามที่เราโทรเรียก
กล่องนม – ก็ตัด ล้าง ตาก แล้วนำไปใช้ประโยชน์ต่อค่ะ เช่น ทำกระเบื้องหลังคาลอนคู่ ส่วน นมที่เหลือติดถุง/กล่อง ก็นำมาเทรวมกันล้วนำไปหมักกับ EM เพื่อทำเป็นปุ๋ย

ดินสอ ปากกา สมุด – ก็จะคัดเลือกส่วนที่ยังใช้ได้ไปทำความสะอาดและจัดเก็บเป็นวัสดุเหลือใช้ ส่วนที่ใช้ไม่ได้แล้วก็จะรวบรวมเป็นขยะที่จะมีผู้มารับซื้อไป
ถุงเท้า – ซัก ล้าง ตาก คัดเลือกและจับคู่สภาพที่ยังดี ใช้งานได้ ให้เด็กได้ใช้ต่อ ส่วนที่ใช้ไม่ได้นำมาเย็บเป็นเบาะสำหรับเล่นกีฬายิมนาสติก เบาะรองนั่ง
เศษอาหาร – เทรวมในถังที่ออกแบบมาให้ซ้อนกัน ถอดออกจากกันได้ แล้วฝังกลบให้จุลินทรีย์ในดินช่วยย่อย ทำเป็นปุ๋ยหรือวัสดุอินทรีย์สำหรับนำไปปลูกพืชผักต่อไป
ขยะอันตราย/ขยะที่ไม่สามารถจัดการเองได้ – เช่น หลอดไฟ หน้ากากอนามัยใช้แล้ว ขยะติดเชื้อ โดยเด็กๆ จะนำมาไว้ในจุดที่แยกไว้ให้ จากนั้นทางโรงเรียนจะส่งไปยังแหล่งกำจัดที่มิดชิด เช่น โรงพยาบาลทับสะแก หรือที่ที่มีเทคโนโลยีกำจัดอย่างเหมาะสม ทำให้ไม่มีขยะเหลือทิ้งในโรงเรียน


Q : หลังจากนั้น ต้นกล้าช่วยขยายผลหรือหว่านเมล็ดพันธุ์ต่ออย่างไร
A : เมื่อเด็กๆ หรือต้นกล้าช่วยกันดูแลสิ่งแวดล้อมในโรงเรียน จัดการขยะของตัวเองได้แล้วก็นำวิธีการจัดการขยะไปใช้ที่บ้าน ชวนคนในบ้านจัดการขยะ จากนั้นชวนเพื่อนบ้านทำด้วย และต้นกล้าจะออกไปให้ความรู้แก่ชุมชนค่ะ ไปทุกครั้งที่มีการประชุมหมู่บ้าน โดยมีนายอำเภอทับสะแกให้การสนับสนุน
Q : ทางโรงเรียนได้รับการสนับสนุนจากองค์กรหรือหน่วยงานใดบ้างคะ
A : เราได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากจังหวัดให้จัดตั้งเป็น ศูนย์การเรียนรู้ชุมชน โดยศิษย์เก่า ม.เกษตร มาช่วยดำเนินงาน แล้วก็มี ซีพี ออลล์ มาร่วมสนับสนุนทั้งด้านให้คำแนะนำและงบประมาณ เพื่อให้โครงการนี้ขยายผลไปได้อย่างรวดเร็วและสามารถดำเนินต่อไปได้อย่างยั่งยืน
ตอนนี้ก็มีหลายหน่วยงานเข้ามาเรียนรู้งานจากศูนย์การเรียนรู้ชุมชนของเรานะคะ ครูโรงเรียนอื่น ภาครัฐ ภาคเอกชน ผู้ประกอบธุรกิจโรงแรมก็มาค่ะ ซึ่งเป็นการสร้างรายได้กลับสู่โรงเรียนและชุมชนได้อย่างต่อเนื่องด้วย

Q : ครูต้อคิดว่า ปัจจัยหรือมายด์เซ็ตใดที่ทำให้โครงการนี้มีความยั่งยืน
A : เราทำโดยไม่ร้องขอ เริ่มต้นโดยไม่รับบริจาค ทำจากแรงระเบิดภายในจึงจะเกิดความยั่งยืน และให้เด็กๆ ส่งต่อความรู้สู่ผู้ใหญ่ ว่าต้องจัดการขยะอย่างไร ช่วยกันสร้างจิตสำนึก เรื่องเก็บขยะ ไม่สร้างขยะเพิ่ม ชุมชนไหนมีปัญหาเรื่องขยะ เราก็เข้าไปช่วยดูแล ให้ความรู้ ตลอดจนร่วมพัฒนาแหล่งท่องเที่ยวของชุมชนด้วย
Q : ถ้าอย่างนั้น ใครมีบทบาทสำคัญที่จะทำให้การลด-ละ-เลิกสร้างขยะเพิ่ม
A : ผู้นำค่ะ เพราะเมื่อผู้นำทำ ชุมชนก็จะทำตาม ดังนั้น ผู้นำจึงมีความสำคัญมากเมื่อต้องทำกิจกรรมแบบนี้ แต่อย่างไรก็ตาม ขยะเป็นเรื่องของทุกคน วัด โรงเรียน ชุมชนในทับสะแกทำ ทุกคนทำ แม้แต่ในวัด พระและแม่ชีก็จัดการขยะเอง โดยไม่ได้มองว่าต้องทำเฉพาะกิจของสงฆ์เท่านั้นนะคะ
Q : ครูต้อได้แรงบันดาลใจ ได้ไปดูงาน หรือมี Role Model ด้านการจัดการขยะไหมคะ
A : ครูได้รับความรู้แนวทางการจัดการขยะแบบไร้ถังมาจาก ดร.ไพบูลย์ โพธิ์สุวรรณ วิทยาลัยพัฒนาการปกครองท้องถิ่น สถาบันพระปกเกล้า ซึ่งเป็นแนวทางที่สวนทางกับกระแสหลัก เพราะมุ่งเน้นให้โรงเรียนจัดการขยะตั้งแต่ต้นทาง ลดและเลิกการใช้สิ่งที่กำลังจะกลายมาเป็นขยะ เช่น หลอด จานกระดาษ แก้วน้ำแบบใช้ครั้งเดียวทิ้ง การนำสิ่งที่คนมองว่าเป็นขยะมารียูส รีไซเคิล การจัดการวัสดุอินทรีย์ การสร้างความร่วมมือเพื่อลดขยะกับพ่อค้าแม่ค้าในโรงเรียน
Q : ฝากแนวคิด ‘ต้นกล้าไร้ถัง’ สูตรสำเร็จที่เปลี่ยนพฤติกรรมคนได้จริงและการขยายผล
A : เราจะโดดเด่นโดยที่รอบข้างเต็มไปด้วยขยะไม่ได้ ต้องออกโรงช่วยชุมชนโดยการสร้างต้นกล้าในโรงเรียน นั่นคือ เยาวชนต้องกล้าที่จะเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมคน กล้าที่จะสวนกระแส กล้าที่จะทำทุกอย่างที่เขาไม่ทำกันเพื่อลดขยะลงให้มากที่สุด
ต่อยอดโครงการ ‘ต้นกล้าไร้ถัง’ โดยนายอำเภอและภาคเอกชน
โรงเรียนอนุบาลทับสะแก เป็น 1 ใน 32 โรงเรียนที่ได้รับการยกย่องเป็นโรงเรียน Best Practice และถือเป็นเพียงหนึ่งในไม่กี่โรงเรียนที่จัดทำโครงการด้านสิ่งแวดล้อมได้อย่างโดดเด่น และในวันที่ลงพื้นที่ ปรีดา สุขใจ นายอำเภอทับสะแก จ.ประจวบคีรีขันธ์ ก็มาร่วมงาน โดยชี้ประโยชน์ 3 ข้อ จากการดำเนินงานในโครงการนี้ว่า
ช่วยสร้างสูตรสำเร็จในการบริหารจัดการขยะ ว่าต้องจัดการอย่างไร
ช่วยจัดการปัญหาขยะตั้งแต่ต้นทาง ซึ่งเป็นการแก้ปัญหาอย่างยั่งยืน
ช่วยปลูกฝังเยาวชนให้มีจิตสาธารณะและสร้างนิสัยที่ดีซึ่งจะติดตัวเด็กต่อไป

นายอำเภอเผยว่าทุกวันนี้ เทศบาลตำบลทับสะแกเก็บขยะวันละ 7 ตัน แล้วนำไปกำจัดที่อำเภอปราณบุรี ซึ่งต้องเดินทางไปกลับทุกวัน วันละ 240 กิโลเมตร จึงควรนำโครงการต้นกล้าไร้ถังไปบอกต่ออย่างยิ่ง เพื่อถ่ายทอดความรู้ด้านการจัดการขยะให้ชุมชนต่างๆ ปฏิบัติตาม
“ปี 2564 แหล่งกำจัดขยะที่ปราณบุรีจะปิด ซึ่งปกติพี่น้องประชาชนในเทศบาลเสียค่าธรรมเนียม 20 บาท แล้วยกขยะออกมาจากนอกรั้วบ้าน ที่เหลือเป็นหน้าที่ของเทศบาล ตอนนี้เราก็ต้องสื่อสารทำความเข้าใจกับเขาว่า จะ 20 บาท หรือ 200 บาท อนาคตมันก็จะมีปัญหาเรื่องแหล่งทิ้งขยะ ดังนั้น โครงการต้นกล้าไร้ถังจึงยิ่งมีความสำคัญ เพราะจะช่วยลดปริมาณขยะตั้งแต่ต้นทาง”
อย่างไรก็ตาม ถึงจะมีโมเดลต้นแบบ แต่การเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้ใหญ่ย่อมยากกว่าเปลี่ยนพฤติกรรมเด็ก นายอำเภอปรีดาจึงบอกสิ่งที่กำลังทำอยู่ว่า
“สำหรับผู้ใหญ่ โดยธรรมชาติก็ใช้ชีวิตแบบเดิมมานานจึงต้องใช้เวลาสื่อสารและบอกกล่าว อย่างแรก ผ่านทางลูกหรือเด็กนักเรียน ซึ่งมันจะเป็นปุจฉาสำหรับผู้ใหญ่ว่า ทำไมลูกไปเรียนหนังสือแล้วกลับมาจัดการขยะให้เห็น
อย่างที่สอง ผู้นำชุมชนต้องรับรู้ร่วมกันก่อนว่า ทำอะไร แล้วเกิดอะไรขึ้น และถ้าผู้นำชุมชนลงมือทำเป็นตัวอย่าง โอกาสขยายผลต่อก็เป็นไปได้ และอย่างที่สาม ชุมชนไหนอยากทำแต่ขาดการสนับสนุน เราจะเข้าไปสนับสนุนส่วนที่ต้องการมีส่วนร่วมก่อน แล้วค่อยขยับขยายออกไป ไม่ได้ทำทุกชุมชนพร้อมกันเป็นหน้ากระดาน”
ด้านการขยายผลโครงการต้นกล้าไร้ถัง ซีพี ออลล์ ตั้งเป้าไว้ว่า ปีการศึกษา 2563 จะขยายโครงการไปยัง 50 โรงเรียน ปีการศึกษา 2564 เพิ่มเป็น 100 โรงเรียน และปีการศึกษา 2565 ซึ่งเป็นปีสุดท้ายของโครงการ CONNEXT ED จะเพิ่มจนครบ 392 โรงเรียน
มูลนิธิสานอนาคตการศึกษา คอนเน็กซ์ อีดี (CONNEXT ED) เป็นความร่วมมือขององค์กรเอกชนที่ให้ความสำคัญและมีส่วนร่วมด้านการศึกษา โดยบริษัท ซีพี ออลล์ จำกัด (มหาชน) เป็น 1 ใน 41 พันธมิตรที่ร่วมก่อตั้ง และให้ผู้นำรุ่นใหม่ หรือ School Partner อาสาสมัครในองค์กรร่วมลงพื้นที่ในชุมชน ให้คำแนะนำ และสนับสนุนโรงเรียนให้สามารถดำเนินโครงการต่างๆ ได้ อาทิ โครงการที่ช่วยลดความเหลื่อมล้ำ โครงการพัฒนาคุณภาพคน โครงการเพิ่มขีดความสามารถการแข่งขัน โครงการส่งเสริมอาชีพ โครงการด้านสิ่งแวดล้อม
SALIKA ได้ยินว่า หลังจากนี้จะมีการจัดทำคู่มือการดำเนินงานตามโมเดลต้นกล้าไร้ถัง เพื่อส่งต่อแนวคิด องค์ความรู้ ตลอดจนคำแนะนำต่างๆ ให้แก่โรงเรียน ชุมชน องค์กร หรือผู้สนใจนำไปปรับใช้ต่อไป
สิ่งที่เกิดขึ้นนี้เริ่มต้นจากครูต้อ อาจารย์ชำนาญการพิเศษ แต่การจะทำให้โมเดลลดขยะผ่านต้นกล้าไร้ถังสำเร็จได้ ต้องอาศัยความร่วมมือจากคนกลุ่มเล็กๆ ขยายสู่ชุมชน ขายไปยังจังหวัด ซึ่ง SALIKA คาดหวังว่า แรงกระเพื่อมเพื่อปลูกจิตสำนึกรักษ์สิ่งแวดล้อมนี้จะส่งต่อไปยังระดับประเทศในเร็ววัน
สนใจเรื่องสิ่งแวดล้อมอยู่ใช่ไหม เรามีประเด็นน่ารู้มาบอกต่อ
รีไซเคิล ‘ป้ายไวนิล’ ขยะที่ทนทุกสภาพอากาศ แต่ร้านของเก่าไม่รับซื้อ













