“น้ำคือชีวิต” ส่องแนวทางการบริหารจัดการน้ำในภาคตะวันออก ตามแนวพระราชดำริ รองรับการเติบโตของ EEC

การบริหารจัดการ‘น้ำ’ ที่มีประสิทธิภาพในทุกฤดูกาล เป็นปัจจัยสำคัญในการบ่งชี้ถึงความสำเร็จของการขับเคลื่อนเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) เพราะอุตสาหกรรมต่างๆ ที่กำลังเดินหน้าต้องมีน้ำใช้เพียงพอ ขณะเดียวกันประชาชนก็ต้องมีน้ำสำหรับอุปโภค-บริโภค ไม่ขาดแคลน รวมถึงสิ่งแวดล้อมก็ต้องได้รับการดูแลรักษาอย่างเต็มที่ด้วยเช่นกัน เพื่อให้ทุกชีวิตอยู่ดีมีสุขอย่างแท้จริง น่ายินดีที่ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องได้น้อมนำพระราชดำริการบริหารจัดการน้ำ ‘อ่างพวง’ ตามแนวพระราชดำริของในหลวง รัชกาลที่ 9 มาสืบสานและปฏิบัติตามจนเห็นผลสัมฤทธิ์ที่น่าพึงพอใจ

การบริหารจัดการน้ำ 'อ่างพวง' ตามแนวพระราชดำริของในหลวง รัชกาลที่ 9

นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณแก่พสกนิกรชาวไทยเป็นล้นพ้น จากการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 ทรงเล็งเห็นถึงปัญหาในอนาคต โดยทรงคาดการณ์ถึงผลกระทบจากสภาวะโลกร้อนที่ก่อให้เกิดปัญหาความแห้งแล้ง ขาดแคลนน้ำ จึงทรงมีพระราชดำริให้จัดหาแหล่งน้ำและจัดทำระบบเครือข่ายอ่างเก็บน้ำ (อ่างพวง) เมื่อปี 2532 ทำให้หลายพื้นที่พ้นจากสภาพแห้งแล้ง และกลับพลิกฟื้นผืนดินที่แห้งผาก กลายเป็นความชุ่มฉ่ำ อุดมสมบูรณ์ในที่สุด

ระบบเครือข่ายอ่างเก็บน้ำตามแนวพระราชดำริ จากหัวหินสู่ทั่วแคว้นแดนสยาม

ทรงมีพระราชดำริระบบเครือข่ายอ่างเก็บน้ำเป็นครั้งแรก เพื่อการจัดหาน้ำในพื้นที่เพาะปลูก ในเขตอำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จากสาเหตุที่เกษตรกรในพื้นที่ประสบปัญหาการใช้น้ำเพื่อการเพาะปลูก เนื่องจากพื้นที่แห้งแล้ง แม้จะมีอ่างเก็บน้ำอยู่จำนวนมากก็ตาม แต่ก็ล้วนเป็นขนาดเล็ก ไม่เพียงพอกับความต้องการ ขณะที่อ่างเก็บน้ำที่มีความจุพอสมควรก็มีไม่เพียงพอ โดยพระราชดำริ ‘ระบบอ่างพวง’ ในเขตอำเภอหัวหิน เป็นการจัดทำระบบเครือข่ายอ่างเก็บน้ำ โดยเริ่มจากการสร้างอ่างเก็บน้ำขนาดความจุปริมาณมากในบริเวณที่เหมาะสม อาทิ ในเขตตำบลหนองพลับ ที่มีโครงการพัฒนาที่ดินหนองพลับอันเนื่องมาจากพระราชดำริ
จากนั้นระบบอ่างพวงก็มีการพัฒนาต่อเนื่องตามพระราชดำริ จากปี 2532 เสร็จสมบูรณ์ปี 2549 ไม่เพียงแต่ในพื้นที่ อำเภอหัวหินเท่านั้น แต่จังหวัดใกล้เคียง เช่น เพชรบุรี และอีกหลายพื้นที่ ต่างน้อมนำไปใช้เป็นแนวทางบริหารจัดการน้ำโดยนำน้ำจากอ่างเก็บน้ำที่มีปริมาณมาก สู่อ่างเก็บน้ำที่มีปริมาณน้อย จากอ่างหนึ่งไปยังอีกอ่างหนึ่ง เพื่อให้พื้นที่มีน้ำอย่างเพียงพอ ทั่วถึงและเท่าเทียมกัน จนเกิดเป็นเครือข่ายการใช้น้ำที่มีประสิทธิภาพและเกิดประโยชน์สูงสุด

อ่างเก็บน้ำ

โดยนิยามของ ‘อ่างพวง’ คือ ชุดอ่างเก็บน้ำ ซึ่งทำหน้าที่เก็บกักน้ำที่ไหลจากพื้นที่มาเก็บกัก และต่อเชื่อมกันเป็นระบบ ให้สามารถใช้น้ำจากที่ระบายลงสระได้อย่างมีประสิทธิภาพมากกว่าอ่างเก็บน้ำเดี่ยว เนื่องจากโดยปกติแล้วพื้นที่รับน้ำของแต่ละอ่างเก็บน้ำจะไม่เท่ากัน และพื้นที่ที่สามารถสร้างอ่างเก็บน้ำได้ก็อาจไม่อยู่ในพื้นที่ที่ตรงกับขนาดของพื้นที่รับน้ำได้ ทำให้เมื่อฝนตก ปริมาณน้ำฝนก็จะกระจุกตัวบางช่วง หากไม่มีพื้นที่เก็บกักเพียงพอก็จะล้นออกสู่ทางน้ำธรรมชาติ ทำให้ความสามารถในการเก็บกักจำกัดตามขนาดของอ่างเก็บน้ำแต่ละแห่งเท่านั้น แต่ถ้าสามารถเชื่อมโยงกับอ่างเก็บน้ำอื่น ก็สามารถระบายน้ำผ่านไปสู่อ่างที่ยังไม่เต็มหรือใช้น้ำวนจากอ่างเก็บน้ำลงสู่พื้นที่ชลประทาน และอาจปล่อยให้ไหลลงอ่างเก็บน้ำอื่นๆ ต่อไปได้

หลักการทำงานของอ่างพวง คือ การเป็นอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ที่อยู่ตอนบนสามารถปล่อยน้ำลงมาเติมอ่างเก็บน้ำที่มีขนาดเล็กได้ที่อยู่ตอนล่างได้ โดยการเชื่อมต่อท่อส่งน้ำในแต่ละอ่างเก็บน้ำเข้าหากัน ทำให้การบริหารจัดการน้ำเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้นราษฎรสามารถมีน้ำใช้เพื่อการอุปโภค-บริโภคตลอดจนการใช้น้ำเพื่อการเกษตรได้อย่างไม่ขัดสน โดยจะต้องมีแผนงานในการใช้จ่ายน้ำของแต่ละฤดูกาลเพาะปลูก เพื่อให้มีน้ำในการบริหารได้ตลอดทั้งปี
นายสุชาติ เจริญศรี
นายสุชาติ เจริญศรี รองอธิบดีกรมชลประทาน
นายสุชาติ เจริญศรี รองอธิบดีกรมชลประทาน ในฐานะประธานคณะกรรมการจัดการน้ำภาคตะวันออก กล่าวถึง การน้อมนำพระราชดำริ ‘อ่างพวง’ มาปรับใช้เพื่อบริหารจัดการน้ำในภาคตะวันออก ว่า พื้นที่ภาคตะวันออกถือเป็นพื้นที่แรกที่มีการเชื่อมโยงระบบน้ำอย่างสมบูรณ์ที่สุดในประเทศไทย ด้วยศาสตร์พระราชาที่เกี่ยวข้องกับระบบการกระจายน้ำที่มีความสอดคล้องเชื่อมโยง คือมีแหล่งเก็บน้ำ มีระบบกระจายน้ำ และโครงสร้างระบบท่อที่เป็นโครงข่าย ดังนั้นการน้อมนำแนวทางพระราชดำริ ‘อ่างพวง’ มาต่อยอด ขยายผล เพื่อแก้ปัญหาความเป็นอยู่ของพี่น้องประชาชน และภาคการเกษตรเป็นหลัก เมื่อสมบูรณ์แล้วก็จะช่วยเกื้อหนุนในส่วนของภาคอุตสาหกรรม
โดยในขณะนี้ สถานการณ์การใช้น้ำในภาคตะวันออก ยังต้องมีการเติมเต็มในแหล่งน้ำเพิ่มเติม โดยเฉพาะในพื้นที่จังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งขณะนี้มีเพียงอ่างเก็บน้ำสียัด ซึ่งปีนี้มีปริมาณน้ำน้อยมาก หรือมีเพียงประมาณ 20% ของปริมาณกักเก็บน้ำปกติที่ 300 ล้านลบ.ม. เท่านั้น ทำให้อาจส่งผลกระทบต่อพื้นที่เกษตรกรรม เพื่อรองรับปัญหาดังกล่าวในอนาคตในแผนงบประมาณปี 64 มีแผนสร้างอ่างเก็บน้ำอีกประมาณ 3 แห่งด้วยกันคือ อ่างเก็บน้ำห้วยกรอกเคียน อ่างเก็บน้ำหนองกระทิง และอ่างเก็บน้ำตะพง

อ่างเก็บน้ำ
ต้นแบบการบริหารจัดการน้ำอย่างยั่งยืน
ภาคตะวันออกมีอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่ใน 8 จังหวัด มีความต้องการใช้น้ำเป็นจำนวนมาก แม้มีปริมาณฝนตกเป็นจำนวนมากในแต่ละปี แต่น้ำจากแหล่งส่วนใหญ่ได้ไหลลงสู่ทะเลเป็นจำนวนมาก ทำให้เกิดการสูญเสียโดยเปล่าประโยชน์ และจากการที่พื้นที่ภาคตะวันออกเป็นพื้นที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศมาอย่างยาวนาน นับตั้งแต่อีสเทิร์นซีบอร์ดที่ได้รับการพลิกโฉมและต่อยอดมาสู่พื้นที่เขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) พื้นที่ท่องเที่ยว และพื้นที่ผลิตผลไม้สำคัญ ดังนั้นสิ่งที่กรมชลประทาน จะต้องคำนึงถึงเป็นอย่างมากก็คือ การบริหารจัดการระบบน้ำอย่างมั่นคงป้องกันผลกระทบต่อภาคส่วนใดภาคส่วนหนึ่ง ทั้งอุตสาหกรรม เกษตรกรรม และท่องเที่ยว จึงทำให้มีการน้อมนำแนวพระราชดำริดังกล่าวมาใช้ เพื่อบริหารจัดการน้ำให้สอดคล้องกันด้วยระบบเส้นท่อที่เชื่อมโยงกันอย่างมีประสิทธิภาพ
โดยเริ่มต้นที่จังหวัดระยอง จากอ่างเก็บน้ำประแสร์ ซึ่งขณะนี้มีปริมาณกักเก็บน้ำ 238 ล้านลบ.ม. เชื่อมโยงกับอ่างเก็บน้ำหนองปลาไหล อ่างเก็บน้ำคลองใหญ่ เพื่อใช้ในภาคอุตสาหกรรม และการผลิตน้ำประปา เพื่อการอุปโภค-บริโภค รวมถึงใช้ในภาคเกษตร ซึ่งมีพื้นที่ประมาณ 1 แสนไร่ และยังเชื่อมโยงน้ำไปยังจังหวัดชลบุรี และจังหวัดฉะเชิงเทรา ซึ่งด้วยความต้องการใช้น้ำจำนวนมหาศาล ถือว่าไม่มีเพียงพอ ดังนั้นจึงมีแนวคิดการนำน้ำจากจังหวัดจันทบุรีมาใช้ด้วย โดยการจัดสร้างอ่างเก็บน้ำ 4 แห่ง มาเสริมทัพ ซึ่งขณะนี้สร้างเสร็จแล้ว 1 แห่ง คือ อ่างเก็บน้ำคลองประแกต ปริมาณเก็บน้ำ 60 ล้าน ลบ.ม. ส่งน้ำช่วยพื้นที่ชลประทานในพื้นที่จังหวัดระยอง 50,000 ไร่ วันละประมาณ 0.18 ล้าน ลบ.ม.
ส่วนอ่างเก็บน้ำอีก 2 แห่ง ได้แก่ อ่างเก็บน้ำคลองหางแมว และอ่างเก็บน้ำคลองพะวาใหญ่ โดยสามารถเก็บน้ำรวมกันได้ประมาณ 140 ล้านลบ.ม. นอกจากนี้ยังอีกแห่งหนึ่งยังอยู่ในระหว่างการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม คือ อ่างเก็บน้ำคลองวังโตนด ที่จะช่วยกักเก็บน้ำได้ประมาณ 100 ล้าน ลบ.ม.

เมื่อพิจารณาศักยภาพของอ่างเก็บน้ำคลองหางแมวโดยละเอียด พบว่าเมื่อก่อสร้างแล้วเสร็จจะสามารถเก็บกักน้ำได้ 80.70 ล้าน ลบ.ม.มีพื้นที่รับประโยชน์ฤดูฝน 62,000ไร่ สามารถส่งน้ำให้กับประชาชนได้1,600 ครัวเรือน ช่วยเหลือพื้นที่เพาะปลูกฤดูฝนได้ 62,000 ไร่ และฤดูแล้ง 14,800 ไร่ ช่วยด้านการอุปโภคบริโภคเดือนละ 420,000 ลบ. ขณะเดียวกันยังเป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำจืดให้ราษฎรทำการประมงเพื่อเป็นรายได้เสริม เมื่อก่อสร้างแล้วเสร็จจะสามารถเพิ่มศักยภาพความมั่นคงด้านแหล่งน้ำในพื้นที่ภาคตะวันออก เพื่อรองรับเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) จำนวน 100 ล้าน ลบ.ม.ต่อปี

ด้านอ่างเก็บน้ำคลองพะวาใหญ่ เป็นโครงการชลประทานขนาดกลาง มีพื้นที่รับน้ำฝน100 ตารางกิโลเมตร ได้รับการพัฒนาเพื่อเป็นแหล่งน้ำต้นทุนสำหรับพื้นที่การเกษตร 54,000 ไร่ ในเขตจังหวัดจันทบุรี และเพื่อเป็นแหล่งน้ำสำหรับการอุปโภค–บริโภค และใช้งานภาคอุตสาหกรรม ในเขตจังหวัดจันทบุรีรวมถึงเพื่อเป็นแหล่งน้ำสำหรับการประมง การเพาะขยายพันธุ์สัตว์น้ำ และแหล่งท่องเที่ยวในท้องถิ่น และเพื่อบรรเทาอุทกภัยในช่วงฤดูน้ำหลาก

อ่างเก็บน้ำ

“ก่อนหน้าที่จะมีอ่างเก็บน้ำนั้นแหล่งต้นน้ำจากจังหวัดจันทบุรี น้ำส่วนใหญ่จะไหลลงทะเลโดยไม่ได้ใช้ประโยชน์ปีละกว่า 1,000 ล้านลบ.ม. ดังนั้นกรมชลประทานจึงได้จัดทำระบบท่อ เพื่อสูบน้ำดังกล่าวมาใช้ประโยชน์ผ่านสถานีสูบน้ำบ้านวังประดู่ ผ่านคลองวังโตนดมาเติมในอ่างเก็บน้ำประแสร์วันละ 4.5 แสนลบ.ม. โดยน้ำเหล่านี้นอกจากใช้ในจังหวัดระยองแล้ว ยังเชื่อมต่อไปยังจังหวัดชลบุรี โดยผ่านโครงการวางระบบเชื่อมโยงน้ำ จากอ่างเก็บน้ำประแสร์ไปยังอ่างเก็บน้ำหนองค้อ อำเภอศรีราชา แล้วผ่านไปสู่อ่างเก็บน้ำบางพระ จังหวัดชลบุรี ซึ่งถือเป็นฮับธนาคารน้ำ ที่สามารถกักเก็บน้ำได้ทั้งหมด 117 ล้านลบ.ม.เลยทีเดียว”

น้อมนำศาสตร์พระราชา สู่ความผาสุกของปวงประชา

ด้านกลุ่มเกษตรกร ที่ได้รับประโยชน์จากการน้อมนำพระราชดำริ ‘อ่างพวง’ มาใช้ อย่างกลุ่มผู้ใช้น้ำกระแสบน ปี 2551 (ปีก่อตั้งกลุ่มผู้ใช้น้ำกลุ่มนี้) ตำบลกระแสบน อำเภอแกลง จังหวัดระยอง ซึ่งได้รับความเดือดร้อนจากปัญหาน้ำไม่เพียงพอทำการเกษตรตั้งแต่ปี 2548 เรื่อยมาจนกระทั่งถึงปี 2563 ตั้งแต่ยังไม่มีอ่างเก็บน้ำจนกระทั่งปีนี้ที่น้ำในอ่างฯ น้อย
นายแอ๊ ผลศิริ ประธานกลุ่มผู้ใช้น้ำกระแสบน ปี 2551 กล่าวว่า สมาชิกจำนวน 32 คนที่รวมกลุ่มส่วนใหญ่จะปลูก ยางพารา ทุเรียน และขนุน โดยก่อนหน้านี้ก่อนปี 2548 ที่ยังไม่มีการก่อสร้างอ่างเก็บน้ำประแสร์ แม้ว่าจะมีสวนผลไม้ไม่มาก แต่ในบางปีเกษตรกรก็จำเป็นที่จะต้องซื้อน้ำมาเก็บไว้ เพื่อทำการเกษตร ในราคา 100 บาทต่อ 6,000 ลิตร กล่าวคือต้องดิ้นรนทุกอย่าง ทั้งการขุดบ่อน้ำบาดาล ขุดสระ เก็บน้ำของตัวเอง เพื่อให้สามารถทำการเพาะปลูกผลผลิตได้ แต่ในปัจจุบัน เกษตรกรในพื้นที่ได้ใช้น้ำจากคลองส่งน้ำฝั่งซ้าย ซึ่งอยู่ในโครงข่ายอ่างพวง ด้วยการสูบน้ำขึ้นมาเก็บไว้จากระบบคลองธรรมชาติ และหากเกิดกรณีน้ำไม่พอใช้แล้ว ทางกลุ่มฯก็จะร้องขอกับทางหน่วยงานชลประทานในพื้นที่ เพื่อสูบน้ำเข้ามาไว้ในคลอง ซึ่งจะช่วยให้มีน้ำใช้แต่ละครั้งได้นานประมาณ 3-4 สัปดาห์

กลุ่มผู้ใช้น้ำกระแสบน ปี 2551

กลุ่มผู้ใช้น้ำกระแสบน ปี 2551

ขณะเดียวกัน ทางกลุ่มฯ ก็ทำการเพาะปลูกที่แม่นยำมากขึ้น ด้วยการการวัดปริมาณน้ำฝนในแต่ละปี เพื่อเปรียบเทียบและบริหารจัดการใช้น้ำอย่างเป็นระบบ โดยเก็บข้อมูลทั้งปริมาณน้ำฝน อุณหภูมิในแต่ละวัน เพื่อนำมาใช้คำนวณคาดการณ์ปริมาณน้ำพอทำสวนหรือไม่ และจะต้องเพิ่มน้ำจากส่วนไหนมาเสริมเพิ่มเนติม พร้อมทั้งการใช้ระบบจ่ายน้ำแบบสปริงเกอร์ในแต่ละสวนของสมาชิกแต่ละราย
“สิ่งเหล่านี้เป็นประสบการณ์ ซึ่งเราจะดูจากดินในสวน ต้นไม้ สมาชิกในกลุ่มฯ แต่ละคนก็มีประสบการณ์ทำสวนตั้งแต่ 20-30 ปี ซึ่งผ่านวิกฤตมาด้วยกันหลายครั้ง ดังนั้นประสบการณ์ที่สั่งสมมาได้สอนให้เราต้องตรวจสอบปริมาณน้ำ และคาดการณ์การแก้ไขปัญหาน้ำไม่พอใช้ในทุกปี”
ที่่สำคัญการน้อมนำศาสตร์พระราชาของในหลวง รัชกาลที่ 9 ว่าด้วยเรื่องของ ‘อ่างพวง’ มาใช้นั้น ช่วยให้การบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ภาคตะวันออกมีประสิทธิภาพและยั่งยืนมากยิ่งขึ้น และจะเป็นมรดกตกทอดทางภูมิปัญญาจากพระเจ้าอยู่หัวสู่ประชาชนรุ่นลูกรุ่นหลานของเราสืบไป

ที่มา :