ชาวนา 4.0 เส้นทางแห่งขวากหนาม

นับเป็นข่าวดีที่ข้าวหอมมะลิ 105 ของไทยชนะเลิศการประกวดข้าวที่ดีที่สุดในโลก หรือ World’s Best Rice Award 2020 ที่จัดขึ้นระหว่างวันที่ 1-3 ธ.ค. 2563 ณ งานประชุมข้าวโลก หรือ World Rice Conference จัดโดย The Rice Trader สหรัฐอเมริกา


ถือว่าไทยกลับมาทวงแชมป์ได้อีกครั้ง และเป็นแชมป์ครั้งที่ 6 จากที่จัดมาทั้งหมด 12 ครั้ง นับตั้งแต่ปี 2552 โดยเวียดนามได้อันดับ 2 และกัมพูชาได้อันดับ 3
แต่การได้แชมป์โลกก็ไม่ได้การันตีว่าชีวิตของชาวนานับจากนี้จะดีกว่าที่ผ่านมา
เพราะอย่างที่กล่าวแล้วว่านี่ไม่ใช่ครั้งแรกที่ข้าวหอมมะลิ 105 ได้แชมป์ ก่อนหน้านี้เราเคยได้แชมป์มาแล้ว 5 ครั้ง เพียงแต่ว่าในช่วง 2 ปีเราเสียแชมป์ให้กับ “กัมพูชา” และ “เวียดนาม” ก่อนจะกลับมาทวงคืนได้ในปีนี้

ข้าว

หอมมะลิถือเป็นข้าวพันธุ์ดีและมีราคาสูง ราคาในตลาดโลกทะลุ 1,000 เหรียญสหรัฐต่อตันข้าวสาร หรือกว่า 30,000 บาทต่อตันข้าวสาร เก็บเกี่ยวปีละ 1 ครั้ง พื้นที่ที่ปลูกข้าวนาปีมากที่สุดคือภาคอีสาน แต่ไม่เชื่อก็ต้องเชื่อว่าชาวนาอีสานกลับยากจนกว่าชาวนาทุกภาคของประเทศ
อย่างไรก็ตาม ชีวิตชาวนาในภูมิภาคอื่นที่นิยมปลูกข้าวนาปรัง แม้ว่าจะมีรายได้มากกว่าชาวนาในภาคอีสาน แต่ก็ยังไม่ถือว่าดีมากนัก ราคาข้าวนาปรังก็ต่ำเตี้ยเรี่ยดินจนรัฐบาลต้องเข้าไปแทรกแซงสนับสนุนทั้งในรูปแบบการรับจำนำ หรือ ประกันราคา ผลผลิตเฉลี่ยเพียง 400-500 กิโลกรัมต่อไร่ ถือว่าค่อนข้างต่ำ ทำให้บรรดาลูกหลานชาวนากว่าร้อยละ 80 ไม่อยากสืบทอดอาชีพทำนาต่อจากบรรพบุรุษ เกิดความหวาดหวั่นว่าเมื่อวันนั้นมาถึงนอกจากจะไม่มีคนปลูกข้าวให้เรากินแล้ว เรายังอาจสูญเสียตลาดข้าวโลกให้กับเวียดนาม พม่า หรือแม้กระทั่งกัมพูชา

สูญเสียตลาดให้เวียดนาม

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา เวียดนามพยายามเบียดแย่งส่วนแบ่งข้าวไทยในตลาดโลกด้วยการขายข้าวสารในราคาที่ต่ำกว่าไทย จนเราเริ่มสูญเสียตลาด โดยเฉพาะตลาดข้าวขาว 5% ที่หดหายไปเรื่อยๆ โดยเฉพาะในตลาดที่ผู้ซื้อเลือกบริโภคข้าวราคาถูกมากกว่าข้าวคุณภาพ แม้ไทยจะพยายามหนีไปหาตลาดพรีเมียมที่เน้นข้าวคุณภาพดี แต่ด้านหนึ่งรัฐบาลเวียดนามได้ทุ่มงบประมาณปีละมากกว่า 4 พันล้านบาท วิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าวใหม่ๆ ที่ให้ผลผลิตต่อไร่สูง และคุณภาพเทียบเท่าข้าวไทย กระทั่งคว้าแชมป์ข้าวหอมอร่อยที่สุดไปครองในปีที่ผ่านมา นั่นหมายความว่าคุณภาพข้าวของเวียดนามในวันนี้ไม่เป็นรองไทยสักเท่าไหร่ หรือข้าวบางพันธุ์อาจล้ำหน้าไทยไปแล้วก็ได้

ข้าว

นอกจากนี้ยังมีข้อมูลสะท้อนว่าชาวนาเวียดนามปลูกข้าว 1 ตันมีกำไรประมาณ 5,000 บาท เนื่องจากผลผลิตต่อไร่สูงขณะที่ต้นทุนการผลิตต่ำ ด้วยรัฐบาลมีนโยบายส่งเสริมการลดต้นทุนอย่างจริงจัง ขณะที่ชาวนาไทยปลูกข้าว 1 ตันได้กำไรเพียง 500 บาท นอกจากต้นทุนการผลิตที่สูงแล้ว ชาวนาไทยส่วนใหญ่เกือบ 80% ยังไม่มีที่ดินของตัวเอง ราคาค่าเช่าที่ดินปรับพุ่งขึ้นอย่างต่อเนื่อง จากราคา 500 บาท/ไร่/ครั้ง เพิ่มเป็น 1,500 บาท/ไร่/ครั้ง แถมถูกเอาเปรียบน้ำหนักและความชื้นจากการข้าวในแต่ละครั้ง

“นโยบายดูแลราคาข้าว ไม่ว่าจะเป็นนโยบายรับประกันรายได้หรือรับจำนำข้าวไม่ใช่ปัจจัยสำคัญในการดูแลชาวนาและระบบค้าข้าวของไทย แต่รัฐบาลควรเน้นการทำให้ชาวนาเข้มแข็ง ธุรกิจค้าข้าวแข่งขันได้ ซึ่งเป็นความยั่งยืนมากกว่าที่พรรคการเมืองจะแข่งขันว่านโยบายแบบใดดีกว่ากัน” ปราโมทย์ วานิชานนท์ นายกกิตติมศักดิ์สมาคมโรงสีข้าวไทย สะท้อนปัญหา
หากวิเคราะห์คำพูดของนายกกิตติมศักดิ์โรงสีข้าวไทย ย่อมเห็นภาพชัดเจนว่าข้าวเปลือกนาปรังมากกว่า 3 ล้านตัน บนพื้นที่ทำกิน 7 ล้านไร่ ขายยังไงก็ขาดทุน เพราะต้นทุนการผลิตแพงกว่าราคาขาย จึงไม่มีทางที่ข้าวไทยจะใช้วิธีลดราคาสู้กับเวียดนามและอินเดีย ทางรอดที่เหลืออยู่คือการขายข้าวคุณภาพดีราคาแพง ซึ่งก็หมายความว่าหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจะต้อง “วิจัย” และ “พัฒนา” พันธุ์ข้าวใหม่ๆ ที่มีคุณภาพและสร้างมูลค่าเพิ่มเข้าสู่ตลาด
“เวียดนามทำเรื่องนี้เมื่อ 10 ปีที่แล้ว วันนี้เขาจึงมีข้าวหอมเวียดนามที่มีคุณภาพใกล้เคียงข้าวหอมมะลิของไทย จนแย่งตลาดในฮ่องกงไปได้ถึง 50%” คุณปราโมทย์ กล่าว แต่การมี “พันธุ์ข้าวดี” ไม่ใช่คำตอบสุดท้ายของความสำเร็จ รายได้ของชาวนาก็ต้องคุ้มค่าด้วย

กองทุนข้าว

ชง “กองทุนข้าวฯ” แบบ “กองทุนน้ำมัน”

ก่อนหน้านี้ ภาคเอกชนอย่างหอการค้าไทยเคยเสนอยุทธศาสตร์ตั้งกองทุนข้าวและชาวนา โดยเก็บค่าเซอร์ชาร์จจากผู้ส่งออกทุกราย 1% มาเป็นเงินกองทุน คาดว่าแต่ละปีได้เงินเข้ากองทุนมากกว่า 1 พันล้าน เอาไว้ใช้เพื่อการวิจัยและพัฒนา รักษาเสถียรภาพราคาและเพิ่มสวัสดิการเหมือนกองทุนน้ำมัน มองไกลไปถึง 20 ปีข้างหน้าว่าจะพัฒนาข้าวไทยให้คงความยิ่งใหญ่ในตลาดโลก ยุทธศาสตร์สำคัญ 3 เรื่อง คือ 1.ยุทธศาสตร์การลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิต 2.การจัดตั้งเครือข่ายกลุ่มผู้เกี่ยวข้องในวงการข้าว และ 3.การจัดตั้งกองทุนข้าวและชาวนา
โดยเฉพาะยุทธศาสตร์ที่ 3 นั้นถือว่าเป็นยุทธศาสตร์ที่น่าสนใจอย่างยิ่ง คือนำเงินค่าธรรมเนียมพิเศษในการส่งออกข้าว หรือเซอร์ชาร์จ มาเป็นเงินกองทุน ในอดีตทุกปีรัฐบาลจะเก็บเงินส่วนนี้จากผู้ส่งออกประมาณ 0.75% ซึ่งเก็บเป็นบางราย แต่ยุทธศาสตร์ใหม่ควรเก็บจากผู้ส่งออกข้าวทุกราย ทุกเม็ด ไม่เลือกว่าจะเป็นรายใหญ่รายเล็ก รายเก่ารายใหม่ และควรเพิ่มวงเงินการจัดเก็บจาก 0.75% เป็น 1% ถ้าประเทศไทยส่งออกข้าวปีละ 1 แสนล้านบาท ก็เท่ากับว่าจะมีรายได้จากส่วนนี้ประมาณ 1 พันล้านบาท รวมกับเงินค่าโควตาสำหรับผู้ส่งออกข้าวไปขายในสหภาพยุโรปอีกประมาณปีละ 500 ล้านบาทถือว่ามากพอสมควร โดยเงินในกองทุนควรใช้สำหรับการวิจัยและพัฒนา หรืองานวิชาการด้านต่างๆ เพื่อพัฒนาข้าวไทยให้เป็นหนึ่งในตลาดโลก

ข้าว

กองทุนข้าวและชาวนาจะมีลักษณะคล้ายกับกองทุนน้ำมันหรือกองทุนอ้อยและน้ำตาลทราย คือกองทุนน้ำมันเก็บภาษีสรรพสามิตจากผู้ซื้อน้ำมันเพื่อนำมาพยุงราคาน้ำมันไม่ให้แพงเกินไป โดยเฉพาะในช่วงวิกฤตพลังงานขาดแคลนหรือราคาตลาดโลกพุ่งสูงมากเกินไป รวมถึงการนำเงินภาษีดังกล่าวไปอุดหนุนราคาก๊าซแอลพีจีและก๊าซเอ็นจีวี เป็นต้น หากไม่นำเงินจากกองทุนน้ำมันไปตรึงราคาพลังงาน ก็สามารถนำไปใช้ประโยชน์อย่างอื่นได้ เช่น เอาไปลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานด้านการขนส่งมวลชนเพื่อลดการใช้พลังงาน หรือไปลงทุนในโครงการศึกษาและสาธารณสุขตลอดจนสวัสดิการสังคม ให้ประชาชนมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น
เช่นเดียวกับกองทุนอ้อยและน้ำตาลทราย ที่มีงบประมาณไว้ช่วยเหลือชาวไร่อ้อย ปีใดที่ราคาอ้อยตกต่ำไม่คุ้มค่าการผลิต เช่นราคาตันละ 800 บาท ในขณะที่ต้นทุนการผลิตของชาวไร่อยู่ที่ตันละ 900 บาท ก็จะใช้เงินจากกองทุนอ้อยฯชดเชยส่วนต่างให้กับชาวไร่อ้อยตันละ 100 บาท เป็นการรักษาเสถียรภาพของอุตสาหกรรมอ้อยและน้ำตาลทราย เพื่อผลประโยชน์ของชาวไร่อ้อยและโรงงาน ในขณะที่เงินอีกส่วนหนึ่งก็ใช้ศึกษา วิจัย พัฒนา และส่งเสริมการผลิตอุตสาหกรรมน้ำตาลไทย
พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี ก็เห็นชอบกับแนวคิดนี้ โดยได้สั่งการให้ตั้งคณะอนุกรรมการเพื่อศึกษาการจัดตั้งกองทุนข้าวและชาวนา เพราะนอกจากจะการแก้ปัญหาราคาข้าวอย่างตรงจุดแล้วยังเป็นเหมือนสวัสดิการหรือบำนาญของชาวนาในอนาคต รัฐบาลอาจประเดิมเงินกองทุนส่วนหนึ่ง แล้วมีรายได้จากค่าธรรมเนียมการส่งออกข้าวตัดมาเป็นสัดส่วนคอยเติม ตลอดจนเงินจากพระราชบัญญัติงบประมาณเข้ามาเสริม ซึ่งจะทำให้กองทุนนี้เติบโตและประโยชน์กลับคืนสู่ชาวนา

ข้าว

5 ยุทธศาสตร์พลิกรายได้

หอการค้าไทยยังสะท้อนหลักการสำคัญในการจัดทำยุทธศาสตร์ข้าว คือ ยึดชาวนาเป็นศูนย์กลาง เพื่อสร้างระบบการบริหารจัดการข้าวไทยให้มีประสิทธิภาพ ประสิทธิผล และพัฒนาข้าวไทยให้เป็นพืชเศรษฐกิจสำคัญ พร้อมทั้งการสร้างความอยู่ดีกินดีของชาวนาไทยให้สอดคล้องกับหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง จัดทำข้อเสนอเป็นยุทธศาสตร์ “อนาคตข้าวและชาวนาไทย” ในการลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความยั่งยืนให้กับชาวนาไทย ประกอบด้วย 5 ยุทธศาสตร์คือ
ยุทธศาสตร์ ที่ 1 : การพัฒนาข้าวและชาวนาไทย โดยยึดแนวทางปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง จัดสร้างศูนย์การเรียนรู้ชุมชนเพื่อพัฒนาข้าวและชาวนา เพื่อเสริมสร้างองค์ความรู้ให้ชาวนาและชุมชนชาวนา รวมทั้งเป็นศูนย์กลางในการพัฒนาและกลไกการขับเคลื่อนเศรษฐกิจการผลิตและการค้าข้าวภายในชุมชน สร้าง Smart Farmer ยกระดับมาตรฐานชาวนาให้เป็นเกษตรกรที่มีคุณภาพ มีผลงานดีเด่นในเรื่องการลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต การรักษาคุณภาพพันธุ์ข้าว การคิดค้นเทคโนโลยีภูมิปัญญาชาวบ้านในการผลิต รวมทั้งเชิดชูกลุ่มเกษตรกร หรือ วิสาหกิจชุมชน ที่มีความเข้มแข็ง หรือ ที่ประสบความสำเร็จ ปรับเปลี่ยนไปสู่การผลิตข้าวคุณภาพเพื่อสร้างความจำเพาะในตัวของสินค้า (Niche Product) เช่น การปลูกข้าวพันธุ์พิเศษ หรือ ข้าวอินทรีย์ปลอดสารพิษ มีการจัดแบ่งผลประโยชน์ในแต่ละฝ่ายที่เป็นธรรม (Fair Trade) เพื่อสร้างต้นแบบในการพัฒนาข้าวไทย
ยุทธศาสตร์ ที่ 2 : เกษตรสมัยใหม่ (Modern Farming) เพิ่มผลผลิตและลดต้นทุน ด้วยการส่งเสริมระบบวิสาหกิจชุมชน สหกรณ์การเกษตร หรือ กลุ่มเกษตรกร การรวมแปลงการผลิตเป็นพื้นที่เพาะปลูกขนาดใหญ่ขึ้น เพื่อสามารถใช้เครื่องจักรการเกษตร (Mechanization) ในการเพาะปลูก เก็บเกี่ยว และขนส่งอย่างมีประสิทธิภาพ เพื่อเพิ่มผลผลิตและลดต้นทุน ซึ่งจะทำให้เศรษฐกิจข้าวไทยมีความเข้มแข็งยั่งยืน

ข้าว

ยุทธศาสตร์ ที่ 3 : เปิดเขตเกษตรเศรษฐกิจทางเลือก (Alternative Crops Zoning) เป็นมาตรการทางเลือก ไม่ได้บังคับ และใช้หลักการตลาดนำ โดยภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วม มีการปรับเปลี่ยนพืชเศรษฐกิจอื่นที่มีความเหมาะสมกับพื้นที่ ประกอบด้วย อ้อย มันสำปะหลัง ข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ ยางพารา และ ปาล์มน้ำมัน รัฐบาลลงทุนโครงสร้างพื้นฐาน เช่น ระบบชลประทาน ระบบการขนส่ง ระบบโลจิสติกส์ การพัฒนาแหล่งน้ำ การปรับปรุงคุณภาพดิน และโครงสร้างพื้นฐานที่จำเป็นในการเกษตร
ยุทธศาสตร์ ที่ 4 : การวิจัยและพัฒนาพันธุ์ข้าว ส่งเสริมนวัตกรรมและเทคโนโลยีใหม่ในการผลิต การต่อยอดการวิจัยและพัฒนา (R&D) เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับข้าวไทย จัดตั้งคณะกรรมการ Rice Board โดยมี Stakeholders หรือผู้ที่มีส่วนได้เสียเข้ามาเป็นคณะกรรมการ อาทิ ผู้แทนชาวนา โรงสี ผู้ส่งออกข้าว ภาคราชการ นักวิชาการ และผู้ทรงคุณวุฒิ เป็นต้น ทำหน้าในการที่กำหนดทิศทางอนาคตของข้าวไทย
ยุทธศาสตร์ ที่ 5 : รัฐบาลต้องส่งเสริมกลไกการตลาดเสรี เปิดให้เอกชนได้มีการแข่งขันเสรีอย่างแท้จริง โดยรัฐบาลเป็นผู้รักษากฎ ระเบียบ ผ่านคณะกรรมการนโยบายและบริหารจัดการข้าว (นบข.) ปรับปรุงตลาดสินค้าเกษตรล่วงหน้าแห่งประเทศไทยให้สามารถเป็นตลาดที่สะท้อนราคาสินค้าเกษตรได้อย่างแท้จริง

พัฒนา 12 พันธุ์ใหม่ 10 เทคโนโลยี

การประชุมคณะกรรมการนโยบายและบริหารข้าวแห่งชาติ (นบข.) เมื่อต้นสัปดาห์ที่ผ่านมา มีความเคลื่อนไหวที่น่าจับตามองคือ พล.อ.ประยุทธ์ จันทร์โอชา นายกรัฐมนตรี สั่งให้เร่งสนับสนุนการพัฒนาพันธุ์ข้าวให้ตอบโจทย์ความต้องการของตลาด เพราะเป็นหัวใจหลักการสร้างจุดแข็งของข้าวไทย โดยได้กำหนดเป้าหมายไว้อย่างชัดเจนพัฒนาข้าวพันธุ์ใหม่ให้ตรงตามความต้องการของตลาดไม่น้อยกว่า 12 พันธุ์ภายในปี 2567 ผ่านการใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมในการเพิ่มประสิทธิภาพไม่น้อยกว่า 10 เทคโนโลยี ได้แก่
  • พันธุ์ข้าวเจ้าพื้นนุ่ม 4 พันธุ์ อายุสั้นไม่เกิน 100 วัน ผลผลิตต่อไร่ไม่ต่ำกว่า 1 ตัน
  • พันธุ์ข้าวเจ้าพื้นแข็ง 4 พันธุ์ อายุสั้นไม่เกิน 100 วัน ผลผลิตต่อไร่ไม่ต่ำกว่า 1.5 ตัน
  • พันธุ์ข้าวหอมไทย ผลผลิตไม่ต่ำกว่า 0.8 ตันต่อไร่ จำนวน 2 พันธุ์
  • พันธุ์ข้าวโภชนาการสูง 2 พันธุ์ ผลผลิตต่อไร่ไม่ต่ำกว่า 0.8 ตัน

ปัจจุบัน ประเทศไทย มีเกษตรกรจำนวนกว่า 17 ล้านคน คิดเป็น 43% ของภาคแรงงาน และ 22% ของจำนวนประชากรไทยทั้งหมดที่มีจำนวน 69.43 ล้านคน พื้นที่เพาะปลูก 149 ล้านไร่ แบ่งเป็นพื้นที่ปลูกข้าวประมาณ 60 ล้านไร่ แยกเป็นพื้นที่ปลูกข้าวในเขตเหมาะสมและเหมาะสมปานกลางประมาณ 40 ล้านไร่ และมีพื้นที่ปลูกข้าวที่เหมาะสมน้อยและไม่เหมาะสมประมาณ 20 ล้านไร่ ซึ่งสามารถเปลี่ยนไปปลูกพืชเกษตรอื่นที่เหมาะสมและให้ผลตอบแทนสูงกว่า

ในอดีตชาวนาไม่มีโอกาสกำหนดอนาคตของตัวเอง ไม่มีนวัตกรรมเทคโนโลยีใหม่ๆเข้ามารองรับ ถ้ารัฐบาลจริงใจ อยากให้อาชีพการทำนายังเป็นอาชีพที่มั่นคง ไม่สูญหาย หรือตกไปอยู่ในมือคนต่างชาติ ต้องทำให้ชาวนา 4.0 เดินหน้าได้จริง ไม่ใช่เป็นเพียงแค่วาทกรรมชั่วข้ามคืน
หนทางอาจเต็มไปด้วยขวากหนาม แต่ยังพอมองเห็นทางเดิน