“จิตวิญญาณที่แท้จริง” สิ่งที่มองเห็นในหนังการ์ตูน Soul

ไม่ใช่เรื่องบังเอิญอย่างแน่นอน ที่ Pixar เอาการ์ตูนสั้นเรื่อง Burrow มาใส่เรียกน้ำย่อย เอาไว้ก่อนการฉาย Animation เรื่อง Soul


Soul คือหนังใหญ่ที่ Disney คาดหวังของปีนี้ และกำลังเป็น Talk of the Town ในหมู่คนรักภาพยนตร์ครับ
ส่วน Burrow เป็นเรื่องการวางแผนสร้างบ้านของกระต่ายตัวหนึ่ง ซึ่งมีบุคลิกชอบปลีกวิเวก
ธรรมชาติของกระต่ายนั้น มักสร้างบ้านด้วยการขุดโพรงใต้ดิน เหมือนกับสัตว์อีกหลายชนิดในท้องเรื่อง Burrow ไม่ว่าจะเป็นตุ่น หนู เม่น กบ มด สกั๊งค์ และแน่นอน ไส้เดือน
สัตว์ทั้งหมดอยู่ร่วมกันเป็นชุมชนใต้ดินอย่างอบอุ่น ยกเว้นกระต่ายตัวนี้ ที่ไม่ชอบคบค้าสมาคมกับใคร
หากมองในมุมจิตวิญญาณตะวันออก ความรักสันโดษของกระต่าย ดูผิวเผินเป็นการมุ่งแสวงหาความหลุดพ้นในมุมของปัจเจก
อย่างไรก็ตาม แง่มุมจิตวิญญาณตะวันตกนั้น เป็นการมองว่า การค้นหาความหมายของจิตวิญญาณสามารถทำผ่านสัมพันธภาพระหว่างมนุษย์ด้วยกัน
ซึ่งท้ายที่สุดแล้ว Burrow ได้วางสถานการณ์ยากลำบากของกระต่ายที่ยิ่งปลีกวิเวกก็ยิ่งพบกับภยันตราย จนต้องยอมรับความช่วยเหลือจากเพื่อนๆ ใต้ดิน และกลับเข้าสู่ชุมชนในที่สุด
ภาพยนตร์เรื่อง Soul ซึ่งกำลังเป็นที่พูดถึงในขณะนี้ก็เช่นเดียวกันครับ
ตัวละครใน Soul ที่ชื่อ 22 ก็เช่นเดียวกับกระต่ายในเรื่อง Burrow เพราะ 22 คือวิญญาณที่กลัวการไปเกิดบนโลกมนุษย์ 22 อยู่ในสถานกักกันวิญญาณมานานหลายร้อยปีแล้ว
แต่เธอดื้อแพ่ง เข้ากับใครไม่ค่อยได้ หลบหลีกเงื่อนไข หาช่องว่างต่างๆ ไม่ยอมไปเกิดเสียที
จนกระทั่ง 22 ได้พบกับ “โจ” นักดนตรีแจ๊สปลายแถวที่หวังจะเป็นศิลปินใหญ่ ซึ่งหมดอายุขัยโดยไม่ตั้งใจ
“โจ” ยังไม่ถึงที่ตาย เพราะเขายังทำตามความฝันไม่สำเร็จ คือการได้ขึ้นเวทีร่วมกับมือแซ็กโซโฟนระดับโลกในแจ๊สคลับชื่อดังของนิวยอร์ก
สุวาณกับสุวรรณ (เจอร์รี่) มือซ้ายมือขวาพญายม (เทอร์รี่) เห็นหน่วยก้านของ “โจ” จึงมอบหมายให้เขาเป็นพี่เลี้ยงขัดเกลาจิตวิญญาณของ 22
เพราะจิตวิญญาณของ “โจ” มีความหนักแน่นกว่า 22 เนื่องจาก “โจ” ชัดเจนกับชีวิต และค้นพบตัวเองอย่างแจ่มแจ้ง ว่าเกิดมาเพื่อเป็นศิลปินแจ๊ส เพียงแต่โอกาสแสดงฝีมือบนเวทีใหญ่ยังมาไม่ถึง

หากมองในแง่จิตวิญญาณตะวันตก “โจ” มีวิถีแบบ “อัตถิภาวนิยม” หรือ Existentialism ตามแนวคิดของ Jean-Paul Sartre เพราะ “โจ” เชื่อใน “ความเป็นมนุษย์” ของตนเองอย่างเต็มเปี่ยม แม้ว่าชีวิตของเขาจะล้มลุกคลุกคลาน

“โจ” รู้แน่ชัด ว่าเขาต้องการอะไร ต่างจาก 22 ที่แม้จะรู้แน่ชัดว่า ตนนั้น “ไม่อยากไปเกิด” ทว่า ก็รู้แต่ข้ออ้าง-ไม่รู้เหตุผลที่แท้จริงของตัวเอง ว่าที่ไม่อยากไปเกิดนั้น เป็นเพราะอะไร
ที่สำคัญที่สุดก็คือ ทั้งการ์ตูนสั้นเรื่อง Burrow และทั้ง Animation หนังใหญ่เรื่อง Soul ซึ่งแม้จะพูดถึงประเด็นจิตวิญญาณเหมือนๆ กัน
แต่น่าสังเกตว่า ทั้งสองเรื่องไม่ได้กล่าวถึง “พระเจ้า” ในฐานะจุดยึดโยงดั้งเดิมของจิตวิญญาณเลยแม้แต่น้อย

อันที่จริง ถ้าจะมองว่าไม่ใช่เรื่องแปลกก็ไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะแม้ประเด็นจิตวิญญาณนั้น จะได้รับการพูดถึงมาอย่างยาวนานในสังคมตะวันตก โดยเฉพาะในศตวรรษที่ 18 ที่ตะวันตกได้เริ่มศึกษาจิตวิญญาณตะวันออก

จึงไม่แปลกสำหรับการพูดถึงจิตวิญญาณตะวันออก หรือจิตวิญญาณตะวันตก ทั้งจิตวิญญาณตะวันตกสมัยเก่าและสมัยใหม่

แต่ถ้าจะมองว่าเป็นเรื่องแปลกก็เป็นเรื่องแปลก เพราะทั้งหนัง และทั้งการ์ตูนของฮอลลีวู้ดตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน มีการยึดโยงกับแนวคิดคริสตศาสนา โดยเฉพาะการพูดถึงพระเจ้ากันมาอย่างยาวนาน (ความสัมพันธ์ในแนวตั้ง ระหว่างจิตวิญญาณมนุษย์กับจิตวิญญาณพระเจ้า)
อย่างไรก็ดี ดูเหมือนว่าฮอลลีวู้ดเองคงทานกระแสคน Generation ใหม่ที่กำลังก้าวขึ้นมาแทนที่ Generation เก่ามากขึ้นเรื่อยๆ ไม่ไหว

เพราะต้องยอมรับว่า คน Generation ใหม่จำนวนมากกำลังหันหลังให้กับศาสนา หรืออีกนัยหนึ่งก็คือ คน Generation ใหม่หลายคนไม่เชื่อเรื่องพระเจ้า

หากพระเจ้าไม่มีจริงในมุมมองของคน Generation ใหม่ ถ้าอย่างนั้น ใช่หรือไม่ว่าสิ่งที่ยึดโยงพวกเขากับโลกใบนี้ก็คือจิตวิญญาณ (ความสัมพันธ์ในแนวนอน ระหว่างจิตวิญญาณมนุษย์กับจิตวิญญาณมนุษย์ด้วยกัน)

อย่างไรก็ตาม แม้ Soul จะพยายามพูดถึงเรื่องราวของจิตวิญญาณอย่างหนักหน่วง เข้มข้น โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ท่าทีของการวิพากษ์วิจารณ์สถาบันศาสนา และพระเจ้าอย่างตรงไปตรงมา ตามแนวคิดจิตวิญญาณตะวันตกสมัยใหม่
ทว่า เรายังไม่เห็นการข้ามพ้นเข้ามาสู่พรมแดนจิตวิญญาณตะวันออกของ Soul ที่ต้องยอมรับว่า จิตวิญญาณตะวันออกโดยเฉพาะอย่างยิ่งศาสนาพุทธนั้น เป้าหมายปลายทางก็คือ “การหลุดพ้น” หรือ “นิพพาน”
แม้ว่า Soul ไม่ได้เลวร้ายในแง่หนังการ์ตูนเรื่องหนึ่งซึ่งพยายามนำเสนอทางออกของมนุษย์ในแง่จิตวิญญาณ ที่อยู่ที่ยืนของมนุษย์บนโลก หรือในจักรวาล

ทว่า Soul ก็ยังหลงวนเวียนอยู่กับเรื่องทางโลก การแสวงหาตัวตน การเลือกเป็นอะไร หรือเลือกไม่เป็นอะไร หรือเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง สิ่งใดสิ่งหนึ่ง พูดอีกแบบก็คือ ยังไม่หลุดพ้นจากวัตถุ หรือสังขาร

หากข้ามพ้นจิตวิญญาณตะวันตก หรือไปให้ถึงแก่นของจิตวิญญาณตะวันออกอย่างลงลึก Soul จะเป็นงานที่สื่อสารกับสากลอย่างสมบูรณ์
และเข้าถึงจิตวิญญาณของคนดูหนังที่แท้จริง ไม่ว่าจะเป็นคนตะวันตก หรือคนตะวันออกก็ตาม

ถ้าคุณชอบดูภาพยนตร์ เราแนะนำให้อ่านบทความเหล่านี้ต่อ

ปีหนึ่งซึ่งผ่านไป อะไรสำคัญที่สุดในชีวิตคุณ?

เรียน Mini MBA ผ่าน Secret Zoo กรณีศึกษา: สวนสัตว์ปังปุริเย่

10 ภาพยนตร์เปลี่ยนชีวิต ที่ดูแล้วไม่ดราม่าแต่สร้างแรงใจในชีวิต