การเกิดขึ้นของวิกฤตโควิด-19 ส่งผลกระทบเป็นวงกว้างต่อภาคอุตสาหกรรมแทบทุกประเภท โดยเฉพาะ อุตสาหกรรมอาหาร เหตุผลหลักก็เนื่องจากพฤติกรรมผู้บริโภคที่เปลี่ยนแปลงไป เห็นได้ชัดที่สุด คือ การใส่ใจเรื่องการบริโภคมากขึ้น ทั้งในแง่ของการกินอาหารเพื่อดูแลสุขภาพ สร้างภูมิต้านทานโรคภัย และ การเลือกกินอาหารที่มีประโยชน์ ปรุงสุก สะอาด และปลอดภัย ไปจนถึงวิธีในการเข้าถึงอาหาร ที่หลีกเลี่ยงการเดินทางไปนั่งกินอาหารที่ร้าน เพราะต้องสัมผัสกับผู้คนและมลภาวะต่าง ๆ รอบตัว การสั่งอาหารรูปแบบ Delivery จึงกลายเป็นช่องทางที่ได้รับความนิยมเป็นอย่างมาก ที่กล่าวมาทั้งหมดนี้ เพื่อนำสู่แนวทางที่จะกล่าวถึงต่อไปในการปรับตัวของ อุตสาหกรรมอาหาร 2564 นั่นเอง
โดยในบทความเรื่อง “เทรนด์นวัตกรรมอาหาร 2564 พลวัตผู้บริโภค ที่ผู้ผลิตต้องจับตา” เผยแพร่ในเว็บไซต์ สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจสร้างสรรค์ (องค์การมหาชน) ระบุชัดเจนว่า
“การระบาดครั้งนี้สร้างโอกาสใหม่ขึ้นจากพฤติกรรมการใช้ชีวิตและการบริโภคที่เปลี่ยนไป เมื่อผู้คนหันมาให้ความสนใจในการดูแลและระมัดระวังตัวเองมากขึ้น ทั้งด้านสุขอนามัย ความปลอดภัย และการมองหาสิ่งที่จะช่วยเสริมสร้างภูมิคุ้มกันให้ตัวเอง ซึ่ง “อาหาร” ก็นับเป็นอีกหนึ่งเรื่องที่ผู้บริโภคตระหนักและให้ความสำคัญเพิ่มมากขึ้น”
พฤติกรรมผู้บริโภคที่เปลี่ยนไปนี่เอง ที่ส่งผลให้ผู้ประกอบการใน อุตสาหกรรมอาหาร 2564 ทั้งแบรนด์ใหญ่และเล็ก จำเป็นต้องปรับตัวเปิดรับวิถีการทำธุรกิจใหม่ทั้งแบบออนไลน์และออฟไลน์กันอย่างเต็มกำลัง เพื่อให้อุตสาหกรรมอาหารในประเทศ ยังมีแนวโน้มการเติบโตได้อย่างต่อเนื่อง แม้ทุกคนยังต้องเผชิญกับวิกฤตโรคระบาดครั้งนี้อยู่
อุตสาหกรรมอาหารส่งออก กับความท้าทายที่ต้องก้าวข้าม ในปี 2564
ต้องยอมรับว่า จากเดิมก่อนที่จะเกิดวิกฤตโควิดในปี 2563 อุตสาหกรรมอาหารส่งออก ก็ต้องเผชิญกับปัจจัยลบหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นสงครามการค้าโลกที่มีมาตรการกีดกันทางการค้ามากมาย ไปจนถึงสภาวะที่เงินบาทแข็งตัวขึ้นอย่างต่อเนื่อง ทำให้หลายประเทศทั่วโลกต่างมุ่งที่จะพลิกฟื้นเศรษฐกิจในประเทศด้วยการพึ่งพาการผลิตเพื่อกิน เพื่อใช้ ในประเทศมากกว่าการนำเข้าอาหารมาจากต่างประเทศ
และทันทีที่วิกฤตโควิด-19 ได้รุกลามไปทั่วโลก ทุกประเทศต่างต้องล็อคดาวน์ประเทศของตน ก็ทำให้อุตสาหกรรมอาหารส่งออกของไทยเผชิญกับวิกฤตครั้งใหญ่อีกครั้ง
หากพิจารณาตามแผนปฏิบัติการด้านการพัฒนาอุตสาหกรรมแปรรูปอาหารระยะที่ 1 (พ.ศ.2562-2570) ของรัฐบาล ได้มีการตั้งวิสัยทัศน์ที่จะส่งเสริมให้ไทยเป็นศูนย์กลางการผลิตอาหารอนาคต (Future Food) ทั้งในระดับอาเซียนและระดับโลก ควบคู่ไปกับการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานราก มุ่งยกระดับกลุ่มผู้ประกอบการเอสเอ็มอีและวิสาหกิจชุมชน ผลักดันการใช้เทคโนโลยีและนวัตกรรมสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าเกษตร
โดยวางเป้าหมายส่งเสริมผู้ประกอบการในกลุ่มผลิตภัณฑ์อาหารพร้อมรับประทาน เช่น อาหารสุขภาพที่ผลิตจากวัตถุดิบอินทรีย์ อาหารและเครื่องดื่มฟังก์ชัน อาหารจากกระบวนการแปรรูปทางชีวภาพ ตลอดจนบรรจุภัณฑ์อาหารที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม เป็นต้น

ที่ผ่านมา การเติบโตของอุตสาหกรรมอาหารของไทยยังถือว่าอยู่ในเกณฑ์ดีมาอย่างต่อเนื่อง โดยในปี 2562 ไทยเป็นประเทศผู้ส่งออกอาหารอันดับที่ 11 ของโลก ครองส่วนแบ่งในตลาดโลกราว 2.51% และเมื่อเปรียบเทียบกับ 5 ประเทศผู้ส่งออกอาหารรายใหญ่ในภูมิภาคเอเชีย พบว่า ไทยอยู่ในอันดับที่ 2 รองจากจีนเท่านั้น
อย่างไรก็ตาม ประเภทสินค้าอาหารส่งออกของไทยส่วนใหญ่ มักอยู่ในกลุ่มวัตถุดิบขั้นต้นเพื่อนำไปผลิตต่อหรือแปรรูป ซึ่งในปัจจุบันเริ่มส่อเค้าถึงปัญหาการแข่งขันด้านราคากับประเทศที่สามารถผลิตวัตถุดิบอาหารได้ในต้นทุนที่ต่ำกว่า ทำให้ไทยสูญเสียส่วนแบ่งตลาดของกลุ่มสินค้าอาหารประเภทนี้อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
ดังนั้น ผู้ผลิตอาหารของไทยจึงควรหันมาลงทุนกับการใช้ความคิดสร้างสรรค์และนวัตกรรม เพื่อยกระดับผลิตภัณฑ์ในกลุ่มอาหารสำเร็จรูป ที่เน้นการแข่งขันด้านคุณภาพ และธุรกิจอาหารของไทยอาจจะมีโอกาสสร้างชื่อในเวทีโลก ภายใต้แบรนด์สินค้าของตนเองได้มากขึ้น
แนะแนวทางการปรับตัว และปรับใช้ เทคโนโลยี นวัตกรรม สร้างสรรค์ อาหารแห่งอนาคต
ด้าน วิศิษฐ์ ลิ้มลือชา นายกสมาคมผู้ผลิตอาหารแปรรูป และประธานกลุ่มอุตสาหกรรมอาหาร สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย ได้กล่าวในการบรรยายในประเด็น “ชีวิตวิถีใหม่ ประเทศไทยหลังโควิด” การพัฒนาอุตสาหกรรมอาหารอนาคต (Future food) ภายใต้วิถีชีวิตใหม่ ถึงแนวทางการปรับตัวเพื่อสร้าง อุตสาหกรรมอาหารแห่งอนาคต ว่า
“อยากกล่าวถึงผลกระทบในเชิงบวกที่เกิดจากวิกฤตโควิด-19 ในครั้งนี้ ว่ามี 2 ข้อ หลัก คือ
ความต้องการสินค้าอาหารในประเทศที่มีการแพร่ระบาดเพิ่มสูงขึ้น โดยเฉพาะสินค้าข้าว และอาหารสำเร็จรูป อย่าง บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป อาหารกระป๋อง ซอสเครื่องปรุงรส เนื่องจากการระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 ที่ทำให้คนส่วนใหญ่ต้องล็อคดาวน์ ทำงานที่บ้าน จึงมีความต้องการอาหารที่เก็บไว้กินได้นานมากกว่าอาหารสด พร้อมทั้งมีความเชื่อมั่นด้าน Food Safety อายุการเก็บรักษา ของอาหารประเภทนี้ด้วย
การฟื้นตัวของประเทศที่ผ่านพ้นการแพร่ระบาดรุนแรงอย่างจีน มีส่วนทำให้อุตสาหกรรมไทยที่เป็น Supply chain ของจีนกลับมา การส่งออกสินค้าอาหารไปจีนเพิ่มมากขึ้น เช่น ผลไม้สดแช่เย็นแช่แข็ง ไก่สดแช่เย็นแช่แข็ง และเครื่องดื่ม

นอกจากนั้น วิศิษฐ์ ยังได้ชี้ให้เห็นถึงแนวทางการปรับตัวของภาคเกษตรและภาคอุตสาหกรรมอาหารที่จำเป็น ในรูปแบบของบันได 6 ขั้น สู่ความสำเร็จในการปรับตัวไปสู่ อุตสาหกรรมอาหารแห่งอนาคต ดังนี้
หนึ่ง : Food Safety Protocol & Standard
พัฒนาด้าน มาตรฐานการผลิต มาตรการด้านสุขอนามัยของคนงาน การทวนสอบความปลอดภัยในกระบวนการผลิต
สอง : Technology / Innovation Investment
ปรับเอา การใช้ Robotic และ Automation ภายในโรงงาน การจัดระบบ Logistics Management และการใช้เทคโนโลยีเข้ามามีส่วนช่วยในการเก็บเกี่ยว หรือดูแลพืชผลทางการเกษตร
สาม : Big Data Management
ทั้ง Big Data เชิงเกษตร เพื่อเก็บข้อมูลพื้นที่เพาะปลูก ปริมาณผลผลิตปัจจุบัน จำนวนผู้เพาะปลูก การรับซื้อ ราคา ช่องทางการจัดจำหน่าย และBig Data เชิงการตลาด เพื่อ Update ข้อมูลพฤติกรรมผู้บริโภคแต่ละประเทศ กฎระเบียบ มาตรฐานที่ประเทศผู้นำเข้าต้องการ การเข้าสู่ตลาด สิทธิ GSP FTA และข้อตกลงทางการค้าระหว่างประเทศ

สี่ : Evolution of Health & Wellness sector
การพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่เป็น Mass ให้เป็น Future Food หรือ Functional Food หรือ Medical Food เพื่อเพิ่มมูลค่าผลิตภัณฑ์ตรงไปสู่กลุ่มเป้าหมายที่มีระดับรายได้สูงหรือเฉพาะกลุ่มมากขึ้น
ห้า : Collaboration & Strategic Partnership
ใช้ช่องทาง E-commerce ในการจัดจำหน่าย พัฒนา e-commerce ให้เป็น Cross Border E-commerce และเชื่อมต่อกับ National Single Window เพิ่มการขนส่งแบบ Delivery
หก : Sustainability of Food System
พัฒนาและปรับเปลี่ยนไปใช้บรรจุภัณฑ์ที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม ลด Food Waste & Food Loss ควบคู่ไปกับการพัฒนาให้เกิดความยั่งยืนของวัตถุดิบภายในประเทศ

นอกจากนั้น นายกสมาคมผู้ผลิตอาหารแปรรูป ยังชี้ให้เห็นถึงโอกาสที่เกิดขึ้นในอุตสาหกรรมอาหารแปรรูป ที่หลายคนอาจคิดไม่ถึงว่า คือ
การที่เทคโนโลยี นวัตกรรม ปัญญาประดิษฐ์ (AI) จะเข้ามามีบทบาทในอุตสาหกรรมอาหารมากขึ้นเรื่อยๆ เพื่อขับเคลื่อนไปสู่ unmanned factory และ human less warehouse โดยมีเป้าหมายเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการผลิต ลดการพึ่งพาแรงงานคน และ ลดต้นทุนของภาคธุรกิจในระยะยาว
ช่องทาง e-Commerce สามารถช่วยผู้ประกอบการธุรกิจขนาดกลางและเล็กให้สามารถขยายตลาดสินค้าได้มากขึ้น โดยไม่ได้จำกัดแต่เฉพาะตลาดในประเทศเท่านั้น ยังสามารถขยาย โอกาสไปถึงตลาดต่างประเทศได้โดยไม่จำเป็นต้องเปิดหน้าร้านในประเทศนั้นๆ
ชี้เป้า เทรนด์นวัตกรรมอาหารสร้างสรรค์ 9 อย่าง ที่มีแนวโน้มสดใสหลังวิกฤตโควิด-19
นอกจากนั้น ศูนย์วิจัยเทรนด์และคอนเซปต์แห่งอนาคต หรือ Baramizi ได้จัดทำข้อมูลเกี่ยวกับ Future Food Trend 2021 และเผยแพร่ในงานสัมมนา Future Food Economic Forum 2021 ซึ่งได้มีการกล่าวถึงนวัตกรรมในอุตสาหกรรมอาหารที่น่าสนใจไว้ทั้งหมด 9 เทรนด์ ดังนี้

Immunity Boosting กินเพื่อเสริมภูมิคุ้มกัน
การระบาดของ COVID-19 ทำให้ผู้บริโภคเริ่มมองหาตัวช่วยเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกัน โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่มีส่วนผสมของสารอาหารและแร่ธาตุที่ช่วยเพิ่มภูมิคุ้มกันให้ร่างกาย
ตัวอย่างแนวทางพัฒนาสินค้าและบริการ เช่น Wellness Shots น้ำผลไม้เข้มข้นแบบช็อต และใส่วัตถุดิบ Probiotics เพิ่มลงในอาหาร เพื่อช่วยในเรื่องระบบการย่อย ที่พบได้บ่อย คือ กลุ่มสินค้าประเภท นมเปรี้ยว โยเกิร์ต กิมจิ และมิโสะ เป็นต้น
Personalized Nutrition โภชนาการเฉพาะบุคคล
ออกแบบโภชนาการให้เหมาะสมกับร่างกายแบบเฉพาะบุคคล โดยคำนึงถึงการใช้ชีวิต สารอาหาร และสุขภาพ ยกตัวอย่าง Microbiome Data เป็นการใช้ข้อมูลระดับพันธุกรรม เพื่อจัดอาหารในแบบ Personalized ซึ่งจะมุ่งเน้นในเรื่องของการไดเอตเป็นหลัก หรือ Biomarker Data ใช้ข้อมูล Biomarkers ในเลือด นำไปวางแผนกำหนดอาหาร ยา การออกกำลังกาย และพฤติกรรม
Well-Mental Eating กินเพื่อสุขภาพจิตใจ
เพิ่มโอกาสทางธุรกิจของกลุ่มผลิตภัณฑ์นี้ ที่ส่วนใหญ่มักเป็นผลิตภัณฑ์ที่ใส่สารบางอย่างที่ช่วยลดความเสียหายจากอนุมูลอิสระและการอักเสบของสมอง หรือ การกินเพื่อช่วยส่งเสริมการทำงานของสารสื่อประสาท ทำให้การทำงานดีขึ้น เช่น อาหารที่ผสมสารสกัดจากกัญชา มีสรรพคุณช่วยให้รู้สึกสงบและลดความวิตกกังวล
Gastronomy Tourism หรือ Food Tourism ท่องเที่ยวสายกิน
อาหารถือเป็นแรงขับเคลื่อนสำคัญในการออกท่องเที่ยว ผลสำรวจระบุว่า นักท่องเที่ยวกว่า 53% เลือกสถานที่ท่องเที่ยวจากอาหารและเครื่องดื่ม เช่น งานเทศกาลที่จะสร้างประสบการณ์ใหม่ให้กับนักท่องเที่ยวได้ค้นพบวัฒนธรรมอาหารประจำท้องถิ่นหรือ Meal-Sharing Platform แพลตฟอร์มที่จะช่วยเติมเต็มการท่องเที่ยวด้วยมื้ออาหารในแบบพื้นถิ่น

Elderly Food อาหารการกินของวัยเก๋า
ปัจจุบันโลกกำลังก้าวเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ตลาดอาหารสำหรับผู้สูงอายุก็กำลังเติบโตควบคู่ไปด้วย ปี 2025 คาดการณ์ว่าตลาดอาหารสำหรับผู้สูงอายุจะขยายตัวขึ้นไปจนถึง 18,000 ล้านเหรียญสหรัฐฯ เพิ่มขึ้นจากปีปัจจุบันกว่า 25% โดยผลอตภัณฑ์ทที่มาแรง ก็เช่น Elderly Snack ขนมคบเคี้ยวที่ลดสารอาหารที่ส่งผลเสียต่อร่างกาย หรือ เพิ่มสารอาหารที่มีคุณประโยชน์ต่อสุขภาพเข้าไป
Shared Kitchen ครัวที่แชร์กันมากขึ้น
ครัวกลางที่ให้บริการด้านอาหารรูปแบบใหม่ สร้างเครือข่ายธุรกิจ และลดค่าใช้จ่ายในการขยายธุรกิจ ยกตัวอย่าง การสร้าง Co-Cooking Kitchen – พื้นที่สร้างสรรค์อาหารจานโปรด โดยรวบรวมกลุ่มของผู้สนใจด้านเดียวกัน มีโอกาสฝึกฝน ทดลอง และรังสรรค์จานอาหารใหม่ๆร่วมกัน
Biodiverse Dining กินเพื่อความหลากหลายทางชีวภาพ
จากผลสำรวจการบริโภคทั่วโลก ผู้บริโภคส่วนใหญ่ มักกินอาหารไม่ครบ 5 หมู่ ส่งผลให้ร่างกายและทรัพยากรเกิดความไม่สมดุล โดยไอเดียในการต่อยอดธุรกิจจากแนวทางนี้ ก็เช่น Biodiverse Restaurant ร้านอาหารแนวใหม่ที่ชูจุดยืนในการรักษาความหลากหลายและช่วยให้การกินของผู้บริโภคเกิดความสมดุลมากขึ้น หรือ Supply Partnership ร้านอาหารที่จับมือกับผู้ผลิตวัตถุดิบ ร่วมกันสร้างสรรค์เมนูที่มีความแปลกใหม่และหลากหลาย
Food Waste Rescue แก้ปัญหาขยะอาหาร
อาหารที่รับประทานอยู่ในชีวิตประจำวัน สามารถสร้างขยะรวมแล้วได้มากถึง 1 ใน 3 ของอาหารที่ผลิตทั่วโลก โดยจะมีผลิตภัณฑ์อาหารราว 30-50% ที่ไม่ถูกกิน และส่วนใหญ่เป็นขยะอาหารที่เกิดจากครัวเรือนเป็นหลัก หากคำนวณเป็นมูลค่าทางการเงินแล้ว สูญเสียไปไม่น้อยกว่า 1 ล้านล้านดอลล่าร์สหรัฐ ด้วยเหตุนี้จึงเกิดไอเดียสร้างธุรกิจใหม่อย่าง Transform การนำขยะอาหารที่เหลือใช้กลับมาปรุงอาหารอีกครั้ง

Newtrition โภชนาการรูปโฉมใหม่
เพราะผู้คนเริ่มตระหนักในสวัสดิภาพสัตว์และภาวะการขาดแคลนอาหาร ทำให้เกิดโภชนาการรูปโฉมใหม่ คือ การไม่บริโภคอาหารที่มาจากเนื้อสัตว์ เลือกบริโภคเฉพาะอาหารหรือผลิตภัณฑ์ที่มาจากผัก ผลไม้ และธัญพืชแบบ 100% เทรนด์การบริโภค Plant-based Meat อาหารโปรตีนทางเลือกที่มีลักษณะคล้ายเนื้อสัตว์แต่ไม่ได้ผลิตจากเนื้อสัตว์ จึงเกิดขึ้นเพราะแนวทางนี้
ตามติดการปรับตัวของหลากหลายอุตสาหกรรม เพื่อรับมือการก้าวต่อหลังวิกฤตโควิดผ่านพ้นไป
เทรนด์ Virtual Event ต่อลมหายใจ ธุรกิจอีเวนต์ ให้สู้ต่อได้ในปี 2564
เรียนรู้จากต้นแบบ ธุรกิจโลจิสติกส์ แค่ปรับตัว ก็สร้างโอกาสให้ธุรกิจ โตสวนกระแสวิกฤตได้
อยากติด 1 ใน 10 ประเทศที่ทำธุรกิจง่ายที่สุดในโลก ไทยควรวางนโยบายส่งเสริมการลงทุนอย่างไร?











