ผมเคยเขียนเรื่องราวเกี่ยวกับ “ประวัติศาสตร์” ใน SALIKA ของเราแห่งนี้ ชื่อบทความว่า “History 101 สารคดีน่าเรียนรู้ กลวิธี Infographics”
มาในครั้งนี้ มีงานวิจัยชิ้นหนึ่งซึ่งน่าสนใจนำมาเล่าสู่กันฟังครับ
“ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.เพ็ญพนอ พ่วงแพ” และ “ดร.ศศิพัชร จำปา” ได้เขียนบทความวิชาการเรื่อง “การสอนประวัติศาสตร์ เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ”
กระบวนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ (Critical Thinking Process) มี 6 ขั้นตอนดังนี้
- 1. นิยามปัญหา
- 2. รวบรวมข้อมูล
- 3. จัดระบบข้อมูล
- 4. ตั้งสมมุติฐาน
- 5. สรุปอ้างอิงโดยใช้หลักตรรกศาสตร์
- 6. การประเมินข้อสรุปอ้างอิง
กระบวนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ สามารถนำไปใช้ในการสอนประวัติศาสตร์ เพื่อพัฒนาทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ (Critical Thinking Skills) มี 3 ด้านดังนี้
1. ด้านเนื้อหา
การคิดอย่างมีวิจารณญาณสามารถพัฒนาเนื้อหาได้ในวิชาสังคมศึกษาทุกรายวิชา โดยการใช้ความคิดวิเคราะห์วิจารณ์ในประเด็นที่ต่างกันออกไป
2. กิจกรรมการเรียนการสอน การพัฒนา
ทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณควรใช้กิจกรรมการเรียนการสอนที่หลากหลาย เพื่อให้นักเรียนได้ฝึกการคิดในรูปแบบต่างๆ เช่น การรวบรวมข้อเท็จจริง การอธิบาย การอภิปราย การแสดงบทบาทสมมุติ สถานการณ์จำลอง และการใช้กระบวนการแก้ปัญหา ประกอบด้วย
2.1 สังเกต
ให้ผู้เรียนทำกิจกรรมการรับรู้แบบปรนัยให้เกิดความเข้าใจ ได้ความคิดรวบยอด เชื่อมโยงความสัมพันธ์ของสิ่งต่างๆ สรุปเป็นใจความสำคัญครบถ้วน ตรงตามหลักฐานข้อมูล
2.2 อธิบาย
ให้ผู้เรียนตอบคำถาม แสดงความคิดเห็นเชิงเห็นด้วย หรือไม่เห็นด้วย กับสิ่งที่กำหนดเน้นการใช้เหตุผล ด้วยหลักการ กฎเกณฑ์ และอ้างหลักฐานข้อมูลประกอบให้น่าเชื่อถือ
2.3 รับฟัง
ให้ผู้เรียนได้ฟังความคิดเห็นคำวิพากษ์วิจารณ์ที่มีต่อความคิดของตนได้ ตอบคำถาม โต้ตอบ และแสดงความคิดเห็นของตน ฝึกให้ผู้เรียนปรับเปลี่ยนความคิดเดิมของตนตามเหตุผลหรือข้อมูลที่ดี โดยไม่ใช้อารมณ์
2.4 เชื่อมโยงความสัมพันธ์
ให้ผู้เรียนได้เปรียบเทียบความแตกต่าง และความคล้ายคลึงของสิ่งต่างๆ ให้สรุปจัดกลุ่มสิ่งที่เป็นพวกเดียวกัน เชื่อมโยงเหตุการณ์เชิงสาเหตุ
2.5 วิจารณ์
จัดกิจกรรมให้วิเคราะห์เหตุการณ์ คำกล่าว แนวคิด หรือการกระทำ แล้วให้จำแนกหาจุดเด่น-จุดด้อย ส่วนดี-ส่วนเสีย ส่วนสำคัญ-ไม่สำคัญ จากสิ่งนั้น ด้วยการยกเหตุผลหลักการมาประกอบการวิจารณ์
2.6. สรุปกิจกรรม
ให้พิจารณาส่วนประกอบของการกระทำหรือข้อมูลต่างๆ ที่เชื่อมโยงเกี่ยวข้องกันแล้วให้สรุปผลอย่างตรง และถูกต้องตามหลักฐานข้อมูล

3. สื่อการเรียนการสอน
เนื่องจากการจัดกิจกรรมการเรียนการสอน เพื่อพัฒนาการคิดอย่างมีวิจารณญาณนี้มีความหลากหลายตามความเหมาะสม ได้แก่ สื่อมวลชนทุกแขนง โฆษณา และข้อมูลจากแหล่งความรู้อื่น เช่น หนังสือ ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ เป็นต้น
การสอนประวัติศาสตร์ เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ เป็นกระบวนการเรียนการสอนที่ช่วยให้นักเรียนรู้จักคิดอย่างมีวิจารณญาณ รู้จักใช้เหตุผลในการวิเคราะห์ และตัดสินใจ
โดยรู้จักนำเอาเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ มาเปรียบเทียบกับเหตุการณ์ในปัจจุบัน โดยใช้วิธีการทางประวัติศาสตร์
จากนั้น ทำการวิเคราะห์สาเหตุ และผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น รวมทั้งสามารถนำความรู้และทักษะที่ได้มาประยุกต์ใช้ในชีวิตได้อย่างกลมกลืน
ส่งผลให้ผู้เรียนพัฒนาความสามารถในการเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพในสถานการณ์ที่โลกมีการเปลี่ยนแปลงสู่ยุคสารสนเทศในปัจจุบัน
สอดคล้องกับ ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman แห่งภาควิชาประวัติศาสตร์ University of Chicago ที่ได้เขียนบทความเรื่อง “History isn’t a ‘useless’ major. It teaches critical thinking”
แปลเร็วๆ ได้ว่า “ประวัติศาสตร์ไม่ใช่วิชาที่ไร้ประโยชน์ เพราะมันได้ช่วยสอนการคิดอย่างมีวิจารณญาณ”
“ผมอยากเรียกร้องให้คนรุ่นใหม่ หันมาเห็นความใส่ใจกับการเรียนวิชาประวัติศาสตร์ เนื่องจากผมพบว่า นักศึกษารุ่นหลัง ต่างเบือนหน้าหนีภาควิชานี้ เพื่อไปลงทะเบียนเรียนในสาขาวิชาอื่นที่ทำเงินมากกว่า” ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman กระชุ่น
นับตั้งแต่ปี ค.ศ. 2007 เป็นต้นมา ภาควิชาประวัติศาสตร์ได้สูญเสียนักเรียนใหม่ลงไปอย่างมีนัยสำคัญ จากเดิมที่มีผู้เรียนจบระดับปริญญาตรีราว 2.2% ลดเหลือเพียง 1.7% จากผู้จบการศึกษาระดับปริญญาตรีทั้งหมดของ University of Chicago (รวมลดลงราว 23%) ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman กล่าว และว่า
ไม่เพียงภาควิชาประวัติศาสตร์เท่านั้นที่จำนวนนักศึกษาลดลง เพราะสถิติประจำปี ค.ศ. 2014 พบว่า มีผู้สำเร็จการศึกษาด้านมนุษยศาสตร์ทั้งหมดเพียง 6.1% ซึ่งถือเป็นอัตราต่ำที่สุด นับแต่มีการสำรวจสถิติระดับชาติในด้านการศึกษา นับตั้งแต่ปี ค.ศ. 1948 เป็นต้นมาเลยทีเดียว

ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman บอกต่ออีกว่า เหตุผลหลักที่ถูกหยิบยกขึ้นมาเพื่ออธิบายเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นก็คือ ปัจจุบัน นักศึกษาจำนวนมาก เลือกสาขาวิชาที่จบออกมาแล้วไปทำงานที่มีเงินเดือนมากกว่าภาควิชาประวัติศาสตร์ ซึ่งนักศึกษาส่วนใหญ่มักถูกกดดันมาจากผู้ปกครองซึ่งเป็นผู้จ่ายค่าเล่าเรียน
ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman บอกต่ออีกว่า อันที่จริงแล้ว มีสถิติที่ชี้ว่า หลังจากนักศึกษาเข้าสู่โลกของการทำงานในปีที่ 15 ผู้ที่จบด้านมนุษยศาสตร์กลับมีความก้าวหน้าในวิชาชีพมากกว่าผู้ที่จบบริหารธุรกิจ
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง นักศึกษาที่จบด้านประวัติศาสตร์ เมื่อถึงระยะกลางของอาชีพการงาน จะมีรายได้ในระดับเดียวกับผู้ที่จบบริหารธุรกิจเช่นเดียวกัน
ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman กล่าวต่อไปว่า สถิติดังกล่าวยังไม่รวมถึงผู้ที่จบด้านกฎหมาย ที่มีอัตราการเจริญก้าวหน้าในวิชาชีพมากกว่าผู้ที่จบบริหารธุรกิจเช่นกัน
“ปัจจัยสำคัญ ที่ทำให้นักศึกษาสายศิลปศาสตร์ประสบความสำเร็จ คือความสามารถในการปรับตัว ทั้งนี้เนื่องเพราะ สภาวะตลาดแรงงานในปัจจุบันนั้น ยากจะคาดเดา”
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ความสามารถในด้านการคิดวิเคราะห์ และการสื่อสาร ซึ่งนักศึกษาด้านประวัติศาสตร์ มักมีความสามารถในด้านนี้อย่างโดดเด่น เนื่องจากต้องควานหาข้อมูล อันเป็นหัวใจสำคัญของวิชาประวัติศาสตร์
“การค้นคว้าแหล่งข้อมูลจำนวนมาก เพื่อนำมาปะติดปะต่อ สนับสนุนข้ออ้างอิงต่างๆ ทำให้นักศึกษาประวัติศาสตร์เรียนรู้ กลไกการโน้มน้าวด้วยข้อมูล” ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman กล่าว และว่า
“การสอนประวัติศาสตร์ เพื่อเสริมสร้างทักษะการคิดอย่างมีวิจารณญาณ คือการสร้างความตระหนัก และทำความเข้าใจในทุกๆ ปัญหา ทุกๆ เหตุการณ์ และทุกๆ องคาพยพ ในบริบทต่างๆ ก่อนการตัดสินใจ” ศาสตราจารย์ ดร. James Grossman ทิ้งท้าย











