ทันทีที่ได้อ่านบทความเรื่อง “COVID-19 ไวรัสเปลี่ยนโลก How COVID-19 shapes the New World Order” ซึ่งจัดทำขึ้นโดย สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า กระทรวงพาณิชย์ ก็อยากหยิบยกเอาประเด็นเรื่อง วิกฤตโรคระบาดครั้งใหญ่ที่เกิดขึ้นนี้ ได้เปลี่ยน ห่วงโซ่อุปทานโลก (GVCs Reconfiguration) ไปแล้วโดยสิ้นเชิง มาขยายความเพื่อทำความเข้าใจ สร้างความรู้เท่าทัน พร้อมชี้ถึงทางออกและการปรับตัวจากบทวิเคราะห์น่าสนและเชื่อถือได้นี้กันดีกว่า
จากเดิมที่แทบทุกประเทศทั่วโลกต่างอาศัย ความเชื่อมโยงของ ห่วงโซ่อุปทานโลก และอุตสาหกรรมตามขั้นตอนการผลิตช่วยเพิ่มความสามารถทางการแข่งขันและประสิทธิภาพด้านต้นทุน และผลักดันให้เศรษฐกิจโลกขยายตัวอย่างรวดเร็วในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา แต่การแพร่ระบาดครั้งนี้ชี้ให้เห็นว่า การพึ่งพาห่วงโซ่อุปทานจีนมากเกินไป กำลังกลายเป็นจุดอ่อนและส่งผ่านความเสี่ยงต่อระบบเศรษฐกิจโลก

ไวรัส COVID-19 นี่เอง ที่ชี้ให้เห็นถึงความเปราะบางของระบบเศรษฐกิจที่พึ่งพาซึ่งกันและกัน เนื่องจากมาตรการจำกัดการคมนาคม ปิดเมือง ปิดประเทศ ของประเทศหนึ่งจะส่งผลต่อการผลิตของประเทศอื่นๆต่อเนื่องเป็นห่วงโซ่
อาทิ มาตรการปิดเมืองและหยุดการผลิตของจีน ซึ่งเป็นศูนย์กลางการผลิตอุตสาหกรรมหลายประเภทเช่น เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร การแพทย์ เครื่องใช้ไฟฟ้า ทำให้นานาประเทศไม่สามารถนำเข้า สินค้าวัตถุดิบ หรือสินค้าขั้นกลางที่จำเป็นในการผลิตขั้นต่อไป
โดยเฉพาะ ชิ้นส่วนโทรศัพท์ ยาและอุปกรณ์ทางการแพทย์ ซึ่งประเทศที่ได้รับผลกระทบมากที่สุดได้แก่ สหรัฐฯ และยุโรป โดยเฉพาะเยอรมนีที่พึ่งพาการผลิตจากจีนเป็นหลัก และกำลังเผชิญปัญหาขาดแคลนหน้ากากอนามัย อุปกรณ์ช่วยหายใจอยู่ในขณะนี้

เพราะอย่าลืมว่า จีนเป็นผู้ผลิตและผู้ส่งออกรายใหญ่ของอุตสาหกรรมอุปกรณ์ทางการแพทย์ ที่มีสัดส่วนการตลาดถึง 70% ในตลาดโลกเลยทีเดียว
นอกจากนั้น ไม่ใช่แค่มาตรการปิดเมืองและหยุดการผลิตของประเทศจีน จะส่งผลกระทบต่อ ห่วงโซ่อุปทานโลก เท่านั้น เพราะยังมีชาติตะวันตกอย่าง อิตาลี ที่มาตรการปิดเมืองและหยุดการผลิตของประเทศผู้ผลิตชิ้นส่วนไฟฟ้าขนาดเล็กที่ใช้ในรถยนต์ ยังส่งผลกระทบต่อเนื่องไปยังผู้ประกอบการและแรงงานในอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
เมื่อสถานการณ์การค้าโลกเป็นเช่นนี้ และในวันนี้โลกของเราก็ยังคงต้องสู้กับ วิกฤตโควิด-19 การทำความเข้าใจในสถานการณ์และรู้ทันทางเลือกทางรอด และทางออกจากภาวะเช่นนี้ไว้ น่าจะเป็นเรื่องที่ดีที่สุด
รู้เพื่อรอด อัปเดต การพึ่งพาจีน ของนานาประเทศ ในวันที่ ห่วงโซ่อุปทานโลก เปลี่ยนแปลง
การประชุมสหประชาชาติว่าด้วยการค้าและการพัฒนา (UNCTAD) ครั้งล่าสุด ก่อนที่จะเกิดวิกฤตโควิด-19 ได้วิเคราะห์ว่า จีนมีบทบาทในฐานะของผู้ผลิตสินค้าวัตถุดิบขั้นกลางในอุตสาหกรรมต่างๆของห่วงโซ่มูลค่าโลกไม่น้อย

เพราะจีนได้ชื่อว่าเป็นชาติที่เป็นเจ้าแห่งการผลิต ถ้าเรียงจากมากไปน้อย ก็มีทั้ง เครื่องมือวัดความแม่นยำ เครื่องจักรกล ยานยนต์ อุปกรณ์สื่อสาร เครื่องจักรอิเล็กทรอนิกส์ ยางและพลาสติก เครื่องจักรสำนักงาน ผลิตภัณฑ์หนัง เหล็ก กระดาษ/สิ่งพิมพ์ ปิโตรเลียม/เคมีภัณฑ์ สิ่งทอและเสื้อผ้า และผลิตภัณฑ์ไม้/เฟอร์นิเจอร์
จึงไม่น่าแปลกใจว่า เมื่อวิกฤตโควิด-19 ส่งผลให้จีนต้องหยุดผลิตสินค้าในจีน จะส่งผลกระทบต่อเนื่องไปยังอุตสาหกรรมของประเทศอื่นๆที่พึ่งพาวัตถุดิบจากจีน โดยเฉพาะ เครื่องจักรกล ยานยนต์ เคมีภัณฑ์ เครื่องวัด อุปกรณ์สื่อสาร เช่น สหภาพยุโรป สหรัอเมริกา ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ ขนาดไหน

ส่วนไทย จากการวิเคราะห์ห่วงโซ่มูลค่าโลกในปี 2560 (ครั้งล่าสุด) ชี้ให้เห็นว่า ไทยเชื่อมโยงกับจีนในห่วงโซ่อุปทานทั้ง 3 ระดับ คือ การส่งออกสินค้าและบริการขั้นสุดท้าย สินค้าวัตถุดิบขั้นกลางเพื่อใช้ในการผลิตสินค้าอุปโภคบริโภคและสินค้าวัตถุดิบขั้นกลางเพื่อใช้ผลิตสินค้าเพื่อการส่งออก โดยที่ผ่านมา ญี่ปุ่น เป็นประเทศตัวกลางเชื่อมโยงระหว่างไทยและจีนทั้งในห่วงโซ่มูลค่าการผลิตสินค้าอุปโภคบริโภคในประเทศ และการผลิตสินค้าเพื่อส่งออก
วิกฤตโควิด ตัวการทำห่วงโซ่อุปทานโลกเปลี่ยน สัญญาณเตือนให้ทุกฝ่ายต้องปรับตัว
อย่างไรก็ตาม สถานการณ์ล่าสุดก็ใช่ว่าจีนจะรักษาตำแหน่ง เจ้าแห่งการผลิต ไว้ได้ตลอด เพราะโครงสร้างห่วงโซ่อุปทานเริ่มปรับเปลี่ยนมาสักระยะจากความได้เปรียบด้านต้นทุนในจีนที่เริ่มลดลงเศรษฐกิจ
เนื่องจากจีนมีรายได้มากขึ้น ทำให้ต้นทุนการดำเนินการและค่าแรงสูงขึ้นตามไปด้วย ประกอบกับแรงกดดันจากสงครามการค้าสหรัฐฯจีน ตั้งแต่ปี 2561

และแม้ว่าการแพร่ระบาดของ COVID-19 จะเป็นเพียงปัจจัยชั่วคราว แต่ความเสี่ยงและผลกระทบทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นอย่างกว้างขวาง นี่นับเป็นปัจจัยเร่งให้การปรับโครงสร้างเศรษฐกิจและห่วงโซ่อุปทานรวดเร็วขึ้น
โดยที่ผ่านมา เกิดการกระจายความเสี่ยงด้วยการย้ายฐานการผลิต การลงทุน ออกจากจีนมากขึ้น ทั้งนี้ สังเกตได้ว่าการปรับตัวของห่วงโซ่จากสงครามการค้าส่วนใหญ่จะอยู่ในกลุ่มสินค้าด้านความมั่นคงและเทคโนโลยี
แต่ COVID-19 ก็มีส่วนเร่งการปรับตัวของห่วงโซ่อุปทานสินค้าอื่นๆด้วยเช่นกัน เช่น รถยนต์ อุปกรณ์การแพทย์ และสารตั้งต้นในอุตสาหกรรมยา ด้วยเหตุนี้ นักลงทุนและผู้ประกอบการจะต้องประเมินสภาพแวดล้อมทางธุรกิจว่าจะสามารถลดการพึ่งพาจีนได้มากน้อยเพียงใด
และต่อจากนี้ มีความเป็นไปได้สูงมากที่รูปแบบห่วงโซ่อุปทานการผลิตในอนาคตจะมีแนวโน้มยืดหยุ่นมากขึ้น (Resilient Supply Chain) ทุกประเทศต่างปรับตัว มาพึ่งพาห่วงโซอุปทานในภูมิภาคหรือในประเทศตนเองเพิ่มขึ้น (Local production)เพราะต้องการกระจายความเสี่ยงด้านการผลิตที่โดยไม่พึ่งพาประเทศใดประเทศหนึ่งมากเกินไป
เช่นเดียวกับ มุมมองภาคธุรกิจที่ COVID-19 ที่ได้รับการกระตุ้นให้ปรับกลยุทธ์การลงทุนห่วงโซ่อุปทาน โดยมองหาทางเลือกการตั้งโรงงานการผลิตเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการจัดการความเสี่ยง (Risk Management) รองรับการเปลี่ยนแปลงอย่างฉับพลันที่อาจเกิดขึ้นอีกในอนาคต โดยมีความเป็นไปได้ในรูปแบบต่างๆดังนี้

การย้ายการผลิตออกจากจีนไปประเทศอื่นในเอเชีย
อย่าง เวียดนาม อินโดนีเซีย ซึ่งที่ผ่านมามีการโยกย้ายการผลิตบางส่วนมายังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้บ้างแล้วเพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบที่เกิดจากสงครามการค้า อย่างไรก็ตาม ความพร้อมและการขจัดอุปสรรคด้านโครงสร้างพื้นฐาน กฎระเบียบเรื่องภาษี แรงงาน และกระบวนการยุติธรรม รวมถึงการพัฒนาทักษะแรงงาน เป็นสิ่งที่ต้องเร่งแก้ไขอันดับแรกเพื่ออำนวยความสะดวกทางธุรกิจในช่วงเปลี่ยนผ่านนี้

การตัดสายการผลิตให้สั้นลง Shorten supply chain
เช่น สหรัฐฯ ย้ายฐานการผลิตมายังเม็กซิโก และยุโรป เพื่อย่นระยะทางสายการผลิต การขนส่ง โลจิสติกส์ทางทางฝั่งโลกตะวันออก

การเพิ่มเม็ดเงินลงทุนในเทคโนโลยีมากขึ้น
ที่ผ่านมา มีธุรกิจจำนวนมากที่พากันเทเม็ดเงินลงทุนไปกับการปรับเอาเทคโนโลยีแห่งยุคมาใช้ เพื่อช่วยเพิ่มประสิทธิภาพในการผลิตให้มากขึ้น อาทิ หุ่นยนต์ ระบบอัตโนมัติ ที่มาช่วยกระบวนการผลิตให้ดำเนินไปได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น รวมถึงที่ผ่านมา ในประเทศที่พัฒนาแล้ว ยังมีการนำเทคโนโลยีการพิมพ์สามมิติ (3D Printing) มาใช้ เพื่อสร้างความพึงพอใจให้ผู้บริโภคมากขึ้นด้วย
บทบาทของประเทศไทยใน ห่วงโซ่อุปทานโลก ที่ฟันธงว่าจะสดใสยิ่งขึ้น เมื่อวิกฤตคลี่คลาย
มาในบริบทของประเทศไทย จากลักษณะของห่วงโซ่มูลค่าที่มีแนวโน้มแปลงเปลี่ยนไป มีคำพยากรณ์จากเหล่านักเศรษฐศาสตร์ที่เป็นไปในทางเดียวกัน ยกตัวอย่าง ข้อเขียนเรื่อง “ห่วงโซ่มูลค่าโลกโฉมใหม่ หลังการระบาดใหญ่ของโควิด-19” ที่ รชฏ เลียงจันทร์ นักวิเคราะห์ผู้เชี่ยวชาญจาก ธนาคาร กรุงศรีอยุธยา ได้เผยแพร่ไว้ในเว็บไซต์ “วิจัยกรุงศรี” ซึ่งมาจากการประเมินลักษณะของห่วงโซ่มูลค่าโลกในปี 2025 ผ่านตารางปัจจัยการผลิตและผลผลิต พบสิ่งที่น่าสนใจดังนี้
ประการแรก ไทยจะมีส่วนร่วมในห่วงโซ่การผลิตมากขึ้น แต่ตำแหน่งการผลิตจะไม่เปลี่ยนแปลง
ประการที่สอง ภาคบริการจะมีส่วนร่วมในภาคอุตสาหกรรมมากขึ้นผ่านการถูกใช้เป็นวัตถุดิบในการผลิตสินค้าของภาคอุตสาหกรรม
ประการที่สาม ความเชื่อมโยงทางการค้าภายในภูมิภาคเพิ่มสูงขึ้น หากผู้ประกอบการของไทยเห็นแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงภายหลังวิกฤตเช่นนี้แล้ว การเรียนรู้เพื่อเตรียมพร้อมและปรับตัวต่อสถานการณ์ในอนาคตจึงเป็นสิ่งสำคัญที่จะทำให้ภาคธุรกิจมีความยืดหยุ่นเพียงพอและสามารถก้าวข้ามความยากลำบากจากสถานการณ์เช่นนี้ได้

เพราะแม้ว่าภาคอุตสาหกรรมไทยจะได้รับผลกระทบจากวิกฤตโควิด-19 กันอย่างหนักหน่วง แต่เมื่อเวลาฟ้าเปิด บทวิเคราะห์ชิ้นนี้ได้ชี้ทางว่าการเปลี่ยนแปลงของห่วงโซ่มูลค่าโลกส่งผลกระทบต่อภาคอุตสาหกรรมของไทยแตกต่างกัน ตามการเปลี่ยนแปลงของระดับการมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าโลกและความสามารถในการส่งออก แต่…
อุตสาหกรรมที่มีแนวโน้มได้รับประโยชน์ คือ อุตสาหกรรมที่มีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่ามากขึ้น ช่วยส่งเสริมให้ประสิทธิภาพในการผลิตเพิ่มสูงขึ้นผ่านการพัฒนาศักยภาพการผลิตเพื่อให้สามารถแข่งขันกับผู้ประกอบการรายอื่นในตลาดโลกได้ และหากอุตสาหกรรมในกลุ่มนี้มีแนวโน้มในการส่งออกสินค้าที่ยังเติบโตได้ดีในระยะข้างหน้า ย่อมเป็นปัจจัยบวกต่อการเติบโตของอุตสาหกรรมนั้นๆ
โดยอุตสาหกรรมในกลุ่มนี้ ได้แก่ อุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม อุตสาหกรรมคอมพิวเตอร์และอุตสาหกรรมอิเล็กทรอนิกส์ เป็นต้น
ทว่า ในทางกลับกัน พบว่า
อุตสาหกรรมที่มีแนวโน้มเสียประโยชน์ คือ อุตสาหกรรมที่มีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าน้อยลง ทั้งจากความต้องการสินค้าในอุตสาหกรรมเหล่านี้มีค่าลดลงเนื่องจากเป็นอุตสาหกรรมต้นน้ำ ประกอบกับอุตสาหกรรมเหล่านี้มีการใช้ประโยชน์จากวัตถุดิบและเทคโนโลยีจากห่วงโซ่มูลค่าน้อยลง อีกทั้งการส่งออกมีแนวโน้มเติบโตได้ในระดับต่ำหรือไม่สามารถเติบโตได้เลย อุตสาหกรรมเหล่านี้จึงมีความเสี่ยงที่จะเสียประโยชน์ อาทิ อุตสาหกรรมเกษตร อุตสาหกรรมเหมืองแร่ เป็นต้น
และถ้าอ้างอิงตามการประเมินของวิจัยกรุงศรี ได้พบว่าการจัดระเบียบโลกใหม่ส่งผลให้มีการพึ่งพากันภายในภูมิภาคมากขึ้น

เพราะเมื่อพิจารณาการมีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าโลกของกลุ่มประเทศอาเซียนและประเทศจีน ญี่ปุ่น เกาหลีและอินเดีย (ASEAN+4) พบว่าประเทศในกลุ่มนี้มีแนวโน้มการพึ่งหากันเองในภูมิภาคเพิ่มมากขึ้น เห็นได้จากประเทศเหล่านี้มีส่วนร่วมในห่วงโซ่มูลค่าโลกสูงขึ้นมากกว่าการมีส่วนร่วมของทั้งกลุ่ม ASEAN+4 กับการค้าโลก แสดงว่าการมีส่วนร่วมที่เพิ่มขึ้นของประเทศเหล่านี้มาจากการเชื่อมโยงกันเองในภูมิภาค
นอกจากนี้ ประเทศเหล่านี้ไม่เพียงแต่พึ่งพากันภายในภูมิภาคมากขึ้น กำลังซื้อของประเทศเหล่านี้ยังมีแนวโน้มที่จะเติบโตได้ดีในระยะข้างหน้าอีกด้วย

นี่จึงเป็นที่มาของบทสรุปที่ว่า “การเติบโตทางเศรษฐกิจของภูมิภาคและกระแสการพึ่งพาตลาดภายในภูมิภาค นับเป็นโอกาสของไทยทั้งในแง่ของการผลิต การค้าและการลงทุน ภาคอุตสาหกรรมไทยในฐานะผู้ผลิตรายสำคัญของภูมิภาคได้รับประโยชน์จากการอยู่ใกล้ตลาด ทำให้สามารถจำหน่ายสินค้าตรงกับความต้องการของผู้บริโภคได้ เนื่องจากการผลิตสินค้าในอนาคตจะให้ความสำคัญกับการแข่งขันภายในภูมิภาคมากขึ้น อีกทั้งยังสามารถจัดการความเสี่ยงได้อย่างเป็นระบบ ประสิทธิภาพในการผลิตจึงเพิ่มสูงขึ้นตามลำดับ”
ดังนั้น ถ้าภาคธุรกิจไม่กระตือรือร้นที่จะปรับตัวในตอนนี้ อาจมีความเสี่ยงที่จะโดนกลืนกินไปในกระแสวิกฤตไปโดยปริยาย
ข้อมูลเชิงลึก & การวิเคราะห์ข้อมูลได้ สำคัญที่สุดในการทำธุรกิจหลังโควิด
Bitcoin เปลี่ยนพฤติกรรมการลงทุนในไทย ทำ 3 กระดานเทรด ‘Bitkub – Binance – Satang Pro’ ร้อนระอุ
WEF ถอดบทเรียนจากวิกฤตสู่ทางออก เพิ่มขีดความสามารถ ปฏิรูป ‘เศรษฐกิจวิถีใหม่’










