ได้มีโอกาสเข้าเยี่ยมคารวะ “บรมครู” ดร.กมล สุดประเสริฐ ได้สนทนากับท่าน “ดร.กมล” ถึงประเด็นต่างๆ ในแวดวงการศึกษาของไทย ได้รับความรู้และประสบการณ์จากท่านอาจารย์มากมาย
หนึ่งในนั้นคือกรณีศึกษา “ฉะเชิงเทราโมเดล”
“ฉะเชิงเทราโมเดล” คือชื่อเล่นที่ใช้เรียกแทน “โครงการปรับปรุงส่งเสริมการศึกษาฉะเชิงเทรา” พ.ศ. 2494 ถึง พ.ศ. 2503
60 ปีผ่านไป หลังจาก “โครงการปรับปรุงส่งเสริมการศึกษาฉะเชิงเทรา” ภายใต้การสนับสนุนขององค์การ UNESCO ได้ริเริ่มขึ้นและจบสิ้นลง
ร่องรอยความทรงจำได้ถูกขุดขึ้นมาบันทึกไว้ในหนังสือ “ฉะเชิงเทราโมเดล: รอยต่อที่สูญหายในวงการศึกษาไทย” ผลงานการเรียบเรียงของ “วิวัฒน์ พันธวุฒิยานนท์”
“โครงการปรับปรุงส่งเสริมการศึกษาฉะเชิงเทรา” มีที่มาจากการที่ประเทศไทยได้เข้าร่วมเป็นสมาชิกองค์การสหประชาชาติ แน่นอนว่าย่อมประกอบด้วยองค์การศึกษาและวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ หรือ UNESCO ด้วยเมื่อ พ.ศ. 2489
จึงนำมาสู่ความร่วมมือระหว่างองค์การ UNESCO กับรัฐบาลไทยในปี พ.ศ. 2494 ดังกล่าว

โดยในช่วงนั้น UNESCO ได้จัดส่งนักการศึกษาและผู้เชี่ยวชาญด้านการจัดการเรียนการสอนแถวหน้าของโลก มาร่วมพัฒนาแนวทางการพัฒนาหลักสูตรการศึกษาในไทย โดยเลือกโรงเรียนในจังหวัด “ฉะเชิงเทรา” เป็น “โครงการนำร่อง” จำนวน 10 โรงเรียน
“ดร.กมล สุดประเสริฐ” เล่าให้ผมฟังว่า ที่ UNESCO พิจารณาเลือก “แปดริ้ว” (ฉะเชิงเทรา) เป็นสถานที่ตั้งของ “โครงการนำร่อง” นั้น เนื่องจากฉะเชิงเทรามีภูมิประเทศที่เหมาะสมที่สุดในสมัยนั้น
กล่าวคือ “แปดริ้ว” เป็นเมืองขนาดปานกลางทั้งเรื่องของอาณาเขตและจำนวนพลเมือง อีกทั้งยังมีแม่น้ำลำคลอง ถนน รถไฟ เรือก ส่วน ไร่ นา ชายทะเล ป่า และภูเขา ประชาชนมีอาชีพแตกต่างหลากหลาย มีโรงเรียนฝึกหัดครูตั้งอยู่ก่อนแล้ว และที่สำคัญที่สุดก็คืออยู่ไม่ไกลจากกรุงเทพฯ
โครงการนี้เป็นการนำผู้เชี่ยวชาญจากตะวันตกในนามของสหประชาชาติเข้ามาเพื่อสร้างตัวแบบและถ่ายทอดประสบการณ์การจัดการเรียนการสอนให้กับบุคลากรทางการศึกษาของไทย หลายเรื่องเป็นเรื่องล้ำสมัยมากเมื่อ 60 ปีก่อน และยังคงใช้ประโยชน์ได้ตราบถึงปัจจุบัน อานิสงส์ของโครงการดังกล่าวได้สร้างครู สร้างผู้นำทางการศึกษา สร้างนักการศึกษาขึ้นมากมายในยุคต่อมา
คณะกรรมการโครงการ “ฉะเชิงเทราโมเดล” ทั้งฝ่ายไทยและฝ่าย UNESCO ได้ร่วมกันวางแผนเพื่อที่จะพัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอน โดยมีการแบ่งแผนการเรียนการสอนครอบคลุมไว้ทั้ง 8 ระดับการศึกษา อันได้แก่
- 1. ชั้นเด็กเล็ก (Pre-primary class)
- 2. โรงเรียนประถมศึกษา (Primary schools)
- 3. โรงเรียนมัธยมสามัญศึกษา (Primary extension schools)
- 4. โรงเรียนมัธยมวิสามัญศึกษา (Comprehensive secondary schools)
- 5. โรงเรียนอาชีวศึกษา (Vocational schools)
- 6. การฝึกหัดครู (Teacher training)
- 7. การศึกษาผู้ใหญ่ (Adult education)
- 8. ภาวะผู้นำสถานศึกษา (School leadership)
“ครูกมล” ใน พ.ศ. 2494 ดำรงตำแหน่ง “ครูใหญ่โรงเรียนวัดแจ้ง (เจียมประชานุกูล)” ได้ย้อนความหลังให้ฟังว่า “หัวใจสำคัญของโครงการ UNESCO นี้ก็คือ ให้เด็กได้คิดและได้ลงมือทำงานจริง โดยมีครูเป็นผู้นำในการทำกิจกรรมต่างๆ เช่น ซ่อมแซมอาคารเรียน ทำความสะอาดโรงเรียน ทำรั้วต้นไม้ที่โรงเรียน ปลูกผัก เลี้ยงหมู เลี้ยงไก่ ทำนา ทำสวน ควบคู่ไปกับการเรียนการสอน”

“ตอนนั้น ครูหลายคนต่อต้านเพราะไม่ชอบความเปลี่ยนแปลง ที่สำคัญคือครูไม่อยากมีงานเพิ่มขึ้น ส่วนพวกผู้ปกครองของเด็กเดิมทีคาดหวังให้ลูกหลานได้นั่งเรียนในห้องเรียน และไม่ชอบใจมากที่เห็นเด็กๆ ลงมาทำงานกลางแจ้ง”
“ในตอนนั้น เด็กที่มาจากครอบครัวข้าราชการหรือบรรดาคหบดี พ่อแม่เขาอยากให้ลูกนั่งเรียนในห้อง ไม่อยากให้ลูกต้องทำนา เขาคิดว่าโรงเรียนในโครงการเอาลูกเขามาใช้งาน ครูต้องอธิบายกันอยู่นาน ว่าการศึกษานั้นต้องเรียนเพื่อทำให้เป็น และการทำงานนั้นก็ต้องใช้วิชาความรู้ด้วย ยกตัวอย่าง เวลาปลูกผัก เด็กก็จะต้องจดบันทึกสวนครัวพร้อมๆ กับการทำบัญชีตัวเลขไปด้วย นี่คือการใช้ความรู้ทางวิชาการมาประกอบอาชีพนั่นเอง”
“ครูกมล” เล่าต่อว่า การร่างหลักสูตรการเรียนการสอนของ UNESCO ในขณะนั้นไม่ได้กำหนดขึ้นเป็นทฤษฎีตายตัว แต่ให้ความสำคัญกับสภาวการณ์และความเป็นจริงในโรงเรียน จากที่ให้เด็กเรียนแบบท่องจำที่เป็นผลพวงจากการจัดการศึกษาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 5 ก็เปลี่ยนมาเป็นการสร้างระบบให้เด็กเป็นศูนย์กลาง หรือ Child center ของจริง ที่สำคัญก็คือ การนำชุมชนหรือ “บ้าน” และ “วัด” เข้ามามีส่วนร่วมในการเรียนการสอนของ “โรงเรียน” ที่เรียกกันว่า “บวร” ก็เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นมาเมื่อ 60 ปีก่อน
“แปดริ้ว” ในห้วงเวลานั้น เรียกได้ว่าเป็น “ยุคทองของการศึกษาไทย” ช่วงหนึ่ง เนื่องเพราะมีทั้งผู้เชี่ยวชาญจาก UNESCO และนักการศึกษาของไทยจากส่วนกลาง ได้พากันลงพื้นที่เพื่อช่วยพัฒนาการจัดการศึกษาอย่างเข้มข้นและต่อเนื่อง อีกทั้งมีคณะผู้บริหารโรงเรียนจากจังหวัดอื่นๆ มาดูงานอย่างไม่ขาดสาย ทำให้ครูและนักเรียนในยุคนั้นมีความมุ่งมั่นและความตั้งใจในการจัดการเรียนการสอนรูปแบบใหม่ ที่เน้นให้เด็กได้ลงมือปฏิบัติจริง และมีส่วนร่วมในชั้นเรียน

ผลพวงของ “ฉะเชิงเทราโมเดล” ได้ทำให้โรงเรียนนำร่องคือ โรงเรียนดัดดรุณี โรงเรียนเบญจมราชรังสฤษฏิ์ โรงเรียนวัดปิตุลาธิราชรังสฤษฏิ์ โรงเรียนวัดโสธร โรงเรียนวัดโพธาราม โรงเรียนวัดท่าอิฐ โรงเรียนพรหมมานุเคราะห์ โรงเรียนวัดแหลมใต้ โรงเรียนวัดประตูน้ำท่าไข่ โรงเรียนวัดเทพนิมิตร โรงเรียนวัดสัมปทวน(นอก) โรงเรียนวัดจุกเฌอ โรงเรียนบางคล้า โรงเรียนวัดท่าเกวียน โรงเรียนเทคนิคฉะเชิงเทรา วิทยาลัยอาชีวศึกษาฉะเชิงเทรา ได้กลายเป็นแหล่งดูงานยอดนิยม และเป็นแหล่งบ่มเพาะความรู้วัยเยาว์ของบุคคลสำคัญทางการศึกษา
“ฉะเชิงเทราของเราเป็นแหล่งบ่มเพาะบุคลากรทางการศึกษาชั้นนำของไทย ไล่ตั้งแต่อดีต เรามี พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร), อาจารย์สิทธิชัย วัฒนไชย, ศาสตราจารย์กิตติคุณฐะปะนีย์ นาครทรรพ, อาจารย์สุบิน พิมพยะจันทร์, ศาสตราจารย์ ดร.วิจิตร ศรีสอ้าน, ดร.โกวิท วรพิพัฒน์, ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.สมหวัง พิธิยานุวัฒน์, ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.เอนก เทพสุภรณ์กุล, อาจารย์เสนาะ จันทร์สุริยา, อาจารย์ประพนธ์ จิตชอบใจ, อาจารย์ชาญ มงคล, อาจารย์วิโรจน์ ศรีโภคา, อาจารย์กิตติ เป้าเปี่ยมทรัพย์, อาจารย์จรูญ วงศ์สายัณห์, อาจารย์เฉลิม บุญธรรมเจริญ และ ผู้ช่วยศาสตราจารย์มาณี พันธุ์เมือง”

“สมัยที่ผมเป็นศึกษานิเทศก์ของกระทรวงศึกษาธิการ ผมจะไปอยู่ตามโรงเรียน ไปดู ไปวางแนวคิด แล้วก็ไปช่วยครูทำงาน ช่วยออกข้อสอบ วางวิธีประเมินผลการเรียนเด็ก แต่ข้าราชการกระทรวงศึกษาธิการเดี๋ยวนี้ มักจะนั่งทำงานอยู่แต่ในกระทรวงฯ ซึ่งไม่ค่อยมีประโยชน์เท่าไหร่”
“ครูก็เหมือนกัน ครูเดี๋ยวนี้เข้าไม่ถึงจิตวิญญาณของความเป็นครู เพราะครูต้องมีความรักเด็ก และรักที่จะเป็นครู” ดร.กมล สุดประเสริฐ กล่าวทิ้งท้าย










