2 ปัจจัยหลัก และการผงาดของจีน พลิกโฉมตลาดยานยนต์โลกให้เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมอย่างสิ้นเชิง (EV Conversion ตอนที่ 2)

จากตอนที่แล้วชวนทำความเข้าใจเกี่ยวกับโครงสร้างอุตสาหกรรมยานยนต์ในประเทศไทย สำหรับ EV Conversion ตอนที่ 2 นี้ จะบอกเล่าถึงความท้าทายที่เกิดขึ้น เมื่อบริบทต่างๆ ได้เปลี่ยนแปลงไปและส่งผลกระทบต่อตลาดยานยนต์โลกครั้งใหญ่ ซึ่งเกี่ยวเนื่องมาถึงไทยอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้


คุณปริพัตร บูรณสิน คณะทำงานพัฒนาอุตสาหกรรมยานยนต์ไฟฟ้าและบุคลากรในเขตพัฒนาพิเศษภาคตะวันออก (EEC) ท่ี่ปรึกษาสถาบันยานยนต์ไฟฟ้าและนวัตกรรม (Institue for Electric Vehicle Innovation) และที่ปรึกษาคณะอนุกรรมมาธิการยานยนต์ไฟฟ้า สภาผู้แทนราษฎร ฉายภาพดังกล่าวไว้อย่างน่าสนใจว่า
คุณปริพัตร บูรณสิน
คุณปริพัตร บูรณสิน
ความท้าทายเกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงใน2 มิติหรือ 2 ปัจจัย ซึ่งเกี่ยวข้องและส่งผลกระทบต่ออุตสาหกรรมยานยนต์โลกแบบเดิมๆ ที่เคยเป็นมา
“มิติแรกหรือปัจจัยแรก ไม่เกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีใดๆ แต่เป็นมิติที่ทำให้เรามีข้อเปรียบหรือเกิดผลพวงที่ดีจากกระแส โลกาภิวัตน์ (Globalization) ทำให้เกิดการหมุนเวียนอย่างเสรีของวัตถุดิบ ของเงินทุน มีการเคลื่อนย้ายทุน และแรงงาน ทำให้ประเทศที่ต้นทุนการผลิตที่สูง จากค่าแรงงานสูง และค่าสิ่งแวดล้อมสูง จำเป็นต้องย้ายฐานมาผลิตในประเทศที่มีต้นทุนการผลิตที่ต่ำกว่า ญี่ปุ่นก็ใช้ผลพลอยได้จากกระแสนี้เช่นกันจึงย้ายฐานการผลิตยานยนต์มาที่บ้านเรา กระแสโลกาภิวัตน์นี้เกี่ยวกับการผลิตที่ได้มาตรฐานเหมือนกันๆ มีลักษณะของการเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ (commodity) ไม่มีความแตกต่าง ไม่ว่าจะผลิตที่ไหน ทำให้ระบบเศรษฐกิจในประเทศต้นทางที่เป็นเจ้าของเงินทุนเกิดการชะงัก จากการย้ายฐานการผลิตของอุตสาหกรรมขนาดใหญ่ไปประเทศกำลังพัฒนา เป็นเหตุให้การจ้างงานในบางเซ็คเตอร์ในประเทศต้นทางน้อยลง กระตุ้นทำให้เกิดปัญหาทางสังคมนั่นคือทำให้ตกงาน เหล่านี้เป็นกลไกที่ทำงานมานานกว่า 20 ปี เป็นปัญหาเชิงสังคมที่หยั่งรากลึก บริษัทได้กำไรงาม แต่คนในประเทศไม่ได้อะไร มิหน้ำซ้ำยังว่างงานอีกต่างหาก กลายเป็นความเหลื่อมล้ำ ทำให้นักการเมืองบางประเทศ เช่น โปแลนด์ ฮังการี และฝรั่งเศส หยิบยกมาเป็นประเด็นการเมือง แต่ไฮไลท์คือสหรัฐอเมริกาที่นักการเมืองอย่างโดนัลด์ ทรัมป์ อดีตประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกา โหมกระพือกระแสนี้อย่างหนัก จนนำมาสู่นโยบาย America First และทำให้เกิดสงครามการค้า (Trade War) หรือการกีดกันทางการค้าในที่สุด”

ยานยนต์ไฟฟ้า

“ขณะที่จีนก็พัฒนาตัวเองจนมีกำลังการผลิตเหลือ ยิ่งมีกระแส Globalization หนุน ก็ยิ่งลุยแข่งทุกตลาด ยิ่งทำให้เกิดการไม่สมดุล จากเดิมที่กระแสนี้ญี่ปุ่นใช้ในการย้ายฐานการผลิตเพื่อการส่งออกก็เกิดการชะงัก เพราะคนเริ่มมองว่าโลกาภิิวัฒน์ไม่ใช่คำตอบ จึงเกิดกระแสแอนตี้ Globaliztion ผนวกกับกระแสของจีนที่ไหลบ่าอย่างรุนแรง เพราะส่งออกไปที่ไหนก็เจอแต่จีน กระแสเหล่านี้ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงของอุตสาหกรรมยานยนต์ของไทยด้วยนับตั้งแต่ปี 2001 ถือเป็นอุปสรรคสำคัญลย เพราะในขณะที่บางประเทศได้ปรับโครงสร้างอุตสาหกรรมนี้แล้ว แต่เราไม่ได้ปรับ เพราะเราเติบโตโดยญี่ปุ่นช่วยสร้างขึ้นมา ตราบใดที่ญี่ปุ่นยังคงเราเป็นฐานการผลิตอยู เราก็ยังไปต่อได้ แม้ยอดการส่งออกยานยนต์จะตกลงในช่วง 4-5 ปีที่ผ่านมา แต่ก็มีการเติบโตของอุตสาหกรรมท่องเที่ยวมาช่วยพยุง เราเลยคิดว่าเรารอดแล้ว”
สำหรับมิติ/ปัจจัยที่ 2 คุณปริพัตรบอกว่า จากกระแสการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ทำให้แต่ละประเทศต้องลดปริมาณคาร์บอนลงตามข้อตกลงที่กำหนดไว้ซึ่ง เมื่อ 20 ปีที่แล้ว Climate Change เป็นเรื่องที่คนเชื่อบ้างไม่เชื่อบ้าง แต่ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมา เชื่อกันมากขึ้น มีแรงกดดันให้ประเทศต่างๆ ลดปริมาณการปล่อยก๊าซเรือนกระจกลง ซึ่งส่งผลกระทบต่ออุตสาหกรรมยานยนต์เป็นอย่างมาก แต่จริงๆ แล้วทำให้เกิด disruption ในเทคโนโลยีแบตเตอรี่ ที่มีขนาดเล็กลง แต่มีประสิทธิภาพในการเก็บประจุได้มากขึ้น และชาร์จไฟฟ้าใหม่ได้ดี โดยมีราคาไม่สูงเกินไป ซึ่งเริ่มแรกเกิดขึ้นในอุตสาหกรรมอิเล็กโทรนิกส์เพื่อการบันเทิงก่อน ต่อด้วยการสื่อสารโทรคมนาคมคือโทรศัพท์มือถือ โดยเป็นการพัฒนาที่เกิดขึ้นในค่ายญี่ปุ่น ไต้หวัน และเกาหลีใต้ ก่อน

EV Car Battery

“ขีดจำกัดของมือถือที่จะทำให้มือถือมีขนาดใหญ่หรือเล็กอยู่ที่ขนาดแบตเตอรี่ จึงมีการวิจัยและพัฒนาจนก้าวหน้าขึ้นมาเป็นลำดับ ในอดีตมองว่าอยู่คนละอุตสาหกรรมกับยานยนต์ จนกระทั่งเทสล่า (Tesla) นำแบตเตอรี่มาทดลองใส่ในรถยนต์ ตอนแรกคนมองว่าไม่ประสบความสำเร็จหรอก เดี๋ยวก็ไปไม่รอด แต่เทสล่าไม่ยอมล้มเหลว เดินหน้าพัฒนาต่อจนกระทั่งฝ่าฟันอุปสรรคต่างได้สำเร็จ เพื่อลดการใช้รถยนต์ที่ขับเคลื่อนด้วยพลังงานเชื้อเพลิง จนก่อเกิดเป็นกระแสโลกขึ้นมา เมื่อเทสล่าพัฒนายนตรกรรมต่อเนื่องมาเรื่อยๆ ควบคู่ไปกับการพัฒนาเทคโนโลยีแบตเตอรี่ของผู้ผลิตแบตเตอรี่ที่ล้ำหน้ามากขึ้น ทำให้เทสล่าก็ได้ประโยชน์จากจุดนี้เช่นกัน โดยซื้อแล้วนำมาประยุกต์ใช้ จากนั้นพอกระแสเทสล่าจุดติด คนว้าว! คนรู้สึกว่าใช่ ตอบโจทย์ความต้องการได้ในทุกด้าน เลยกลายเป็นอุตสาหกรรมใหม่เลย ไม่ใช่แค่การปรับปรุงของเดิม เมื่อตลาดส่อเค้าสดใส ก็เริ่มมีหลายแบรนด์ขยับเข้ามาลงแข่งในตลาดนี้ เช่น นิสสัน ลีฟ แต่ในภาพรวมแล้ว EV เป็นการเติบโตที่ขับเคลื่อนด้วยเทสล่าเป็นหลัก”

Tesla

คุณปริพัตรให้ข้อมูลเพิ่มเติมอีกว่า กระนั้นในแง่ของเทคโนโลยีการขับเคลื่อน ยังมีอีกปัจจัยหนึ่งที่ทำให้ EV เติบโตแบบก้าวกระโดด คือ “การพัฒนาของจีน” โดยเศรษฐกิจจีนเติบโตมาตลอดระยะเวลา 20 ปี ด้วยตัวเลขสองหลักต่อเนื่อง การเติบโตของจีนใช้พลังงานเยอะ เมื่อเทียบกับไทย ที่ 1% ของจีดีพีที่โต จะใช้พลังงานเพิ่มขึ้น 2.5% แต่จีนใช้พลังงานเยอะกว่า อาจจะมากถึง 1 ต่อ 3 หรือ 1 ต่อ 4 อีกทั้งจีนมีถ่านหินอย่างเดียว ไม่มีน้ำมัน ไม่มีก๊าซธรรมชาติ ต้องนำเข้า การเติบโตที่ต้องนำเข้าพลังงานอย่างเดียวไม่มั่นคง จีนจึงต้องแก้ปัญหานี้ให้ได้ เพราะพึ่งพาต่างชาติสูง เป็นความเสี่ยงมาก ถือว่าไม่มีความมั่นคงทางพลังงาน จีนจึงตั้งเป้าว่าจะต้องเปลี่ยนแปลงโครงสร้างพลังงานของประเทศให้ได้
“จากการที่การเติบโตของจีนสร้างมลภาวะเยอะ เนื่องจากมีแค่ถ่านหิน แถมยังคุณภาพต่ำ ทำให้เกิดมลพิษสูง จีนเลยต้องการแหล่งพลังงานที่สะอาดกว่า เพื่อลดมลภาวะ อีกอย่างในช่วงต้นของการเติบโตเมืองที่ได้รับการพัฒนาและเติบโตจะเป็นเมืองที่ตั้งอยู่ตามชายฝั่งทะเล เช่น เซี่ยงไฮ้ เซินเจิ้น และกวางโจว ต่อมาจีนปรับยุทธศาสตร์กระจายการเติบโตในภาคพื้นทวีป โดยเฉพาะบริเวณตอนกลางของประเทศ เพื่อไ่ม่ให้เกิดความเหลื่อมล้ำมาก แต่การผลักดันให้เกิดการเติบโตแบบนี้ได้ ต้องมีโลจิสติกส์แบบใหม่ ถ้าไม่มีก็จะไม่เติบโตตามเป้าหมาย จีนจึงทำโครงสร้างพื้นฐานอินเพื่อรองรับ โดยคำตอบแรกที่ชัดเจนคือระบบราง โดยจีนเตรียมพร้อมมานานกว่า 30 ปี ส่งบุคลากรไปเรียนด้านระบบรางที่เยอรมนีเพียบ เมื่อมีองค์ความรู้และคนของตัวเองที่ศึกษาในด้านนี้มาเป็นอย่างดีแล้ว จีนได้ซื้อICE มาจากเยอรมนี เป็นรถไฟความเร็วสูง maglev จากก่อนหน้านี้ที่เยอรมนีใช้วิ่งมานาน 40 ปี โดยเป็นการวิ่งจำลองในระยะทางแค่ 2 กิโลเมตรเท่านั้น จีนจึงเป็นลูกค้ารายแรก แต่หลังจากนั้น ปีถัดมาจีนผลิตรถไฟฟ้าความเร็วสูงขายเองเลย จากสมัยก่อนผู้เล่นหลักๆ จะมีญี่ปุ่น และฝรั่งเศส ที่แข่งกัน”
เครือข่ายรถไฟความเร็วสูงของจีน
เครือข่ายรถไฟความเร็วสูงของจีนขยายตัวอย่างรวดเร็ว (ภาพจาก AFP)
จากวันนั้นถึงวันนี้ ภายในเวลาเพียงแค่ 20 กว่าปี จีนมีระบบรางของรถไฟความเร็วสูงมากที่สุดในโลก ที่สำคัญเป็นการผลิตเอง จะเห็นได้ว่าการเติบโตของจีนคือซื้อโนว์ฮาวมาพัฒนาต่อยอด แต่การกระจายความเจริญไปยังพื้นที่ตอนกลางของประเทศได้นั้น ลำพังเพียงระบบรางไม่เพียงพอ จึงต้องพึ่งพาอุตสาหกรรมยานยนต์ เพื่อเป็น feeder ขนถ่ายหรือลำเลียงทั้งคนและสินค้าเข้าสู่ระบบราง รวมถึงใช้เพื่อการขนส่งในเมือง โดยเยอรมนีตกลงเข้าไปลงทุนในจีนโดย ทำให้เราเห็นโฟล์คสวาเกนวิ่งเกลื่อนประเทศ
กระนั้น หากจีนจะยังคงเดินหน้าอุตสาหกรรมยานยนต์ไปแบบเดิมๆ หรือลงทุนในอุตสาหกรรมยานยนต์ที่ขับเคลื่อนโดยน้ำมันที่มีมานานกว่า 100 ปี มิหน้ำซ้ำยังมีแต่ค่ายใหญ่ๆ ครองตลาดอยู่แล้วทั้งอเมริกา ยุโรป ญี่ปุ่น และเกาหลีใต้ ซึ่งผู้เล่นเหล่านี้ได้สร้างกติกา มารยาท และซัพพลายเชนไว้แล้วทั้งหมด จีนเลยฉีกตั้งเป้าไปเลยว่าจะต้องบุก EV ให้ได้ ถือเป็นเจตจำนงตั้งแต่วันแรกเลยก็ว่าได้
“นี่เป็นการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ของจีน เพื่อขีดกติกาใหม่ ไม่อยู่ภายใต้กติกาของคนอื่น ในเมื่อองค์ประกอบสำคัญของ EV คือแบตเตอรี่ จีนเลยสร้างอุตสาหกรรมแบตเตอรี่ที่มีลักษณะต่างจากผู้เล่นเดิม”
ผลิตรถยนต์ไฮบริด
Shanghai, China, China – January 12, 2016: On the assembly line of the Shanghai Volkswagen manufacturing plant, a car being installed and manufactured is underway.
จีนเริ่มต้นยุทธศาสตร์นี้ในราวปี 2005 ด้วยแผน 3 ระยะ ระยะแรก โปรโมทให้แรงจูงใจว่าใครใช้รถไฟฟ้า หรือผลิตรถไฟฟ้าจะได้รับการสนับสนุนด้านภาษี ทำให้ค่ายยานยนต์เกิดการตื่นตัวผลิตรถยนต์ไฮบริด และปลั๊กอินไฮบริดบ้าง ต่อด้วยระยะที่ 2 รัฐจะให้เงินอุดหนุนต่อเมื่อรถยนต์นั้นใช้แบตเตอรี่ 100% เท่านั้น สำหรับระยะที่ 3 ต่อให้รถยนต์นั้นใช้แบตเตอรี่ 100% รัฐก็ไม่อุดหนุน แต่จะต้องใส่เทคโนโลยีทันสมัยเข้าไปด้วย โดยจะให้ความช่วยเหลือด้านการเงินตามระดับของเทคโนโลยีที่ใช้
“จีนเห็น End game เลยสร้าง Entry strategy ปรับดีกรีรถยนต์ไฟฟ้าให้เข้มข้นขึ้นเรื่อยๆ ไม่ทำของถูกแล้ว ทำของแพงเลย ผลที่จีนคิดแบบนี้ ทำให้อุตสาหกรรมรถยนต์ไฟฟ้าทั่วโลกที่แต่ก่อนถูกกระตุ้นโดยเทสลาเท่านั้น แต่เดี๋ยวนี้ไม่ใช่แล้ว เพราะจีนทำให้เกิดอิมแพ็ค เปลี่ยนดีมานด์และซัพพลายอย่างแท้จริงในระดับโลก และในอนาคตจะมีเทคโนโลยีอื่นๆ ตามมาอีกเพียบ ผลกระทบที่เกิดขึ้นนี้ มีมากจนทำให้ค่ายรถยนต์ยักษ์ใหญ่ต่างๆ ต้องเริ่มต้องคิดใหม่ เพราะนี่ไม่ใช่สถานการณ์การแข่งขันที่คุ้นเคยอีกต่อไป”

คุณปริพัตรชี้ว่า “ค่ายรถยนต์แต่ละบริษัท แต่ละประเทศจะตอบสนองต่อการเปลี่ยนแปลงต่างกัน เช่น อเมริกาใช้ตลาดหลักทรัพย์ผลักดันให้เติบโต รัฐไม่แทรกแซงมาก ขณะที่เยอรมนีเป็นค่ายอนุรักษ์นิยม ต่อต้านทุกกรณี กระทั่งเมื่อราว 6-7 ปีที่แล้ว รัฐบาลเยอรมนีเรียกประชุมอุตสาหกรรมนี้อย่างเ่ร่งด่วน เพื่อให้ผู้ประกอบการพลิกโมเดลธุรกิจ เพราะ EV จะปฏิวัติอุตสาหกรรม ถ้าไม่เปลี่ยนแปลงจะตกขบวนและทำให้อุตสาหกรรมที่มีแรงงาน 1 ใน 6 คนเยอรมนีทำงานอยู่นี้ได้รับผลกระทบอย่างหนัก มาตรกรภาครัฐที่ถูกนำมาใช้คือ ห้ามไม่รถที่ใช้เชื้อเพลิงวิ่งในเขตเมือง โดนกำหนดค่ามาตรฐานไนโตรเจนไดออกไซด์ ซัลเฟอร์ไดออกไซด์ และฝุ่่น PM2.5 ซึ่งเป็นการออกกฎหมายเพื่อ่เชือดรถดีเซลโดยเฉพาะ ทำให้ค่ายรถยนต์ต่างๆ ตกอยู่ในภาวะจำ ยอมเพราะรัฐบาลสั่ง โฟล์คสวาเกนก็เป็นบริษัทแรกที่ขยับ”

“ส่วนญี่ปุ่น รัฐบาลสั่งค่ายรถยนต์ไม่ได้ เพราะถือว่าเป็นอุตสาหกรรมยักษ์ใหญ่มาก เขาไม่อยากปลี่ยนแปลงกัน ทั้งยังมีลักษะพิเศษคือมีฐานซัพพลายเชนเยอะมาก กระจายการผลิตไปนอกประเทศมากกว่าเยอรมนี ถ้าเปลี่ยนจะล้มครืนเพราะมีซัพพลายเชนเกาะเยอะมาก โครงสร้างปิรามิดชัดเจน ผู้เล่นทุกรายในซัพพลายเชน จะทำงานตามเครือข่าย แตกแถวไม่ได้ มั่นคงแข็งแรง แต่เปลี่ยนแปลงตัวเองไม่ได้ จึงทำทุกวิถีทางที่จะไม่เปลี่ยนตามที่เราเห็นตามข่าวอยู่เนืองๆ เพราะต้องการเคลียร์สต็อกให้หมด อีกทั้งการลงทุนทุกครั้งที่ลงสายพานการผลิตใหม่ต้องใช้เงินมหาศาลถึง 35,000 ล้านบาท ไทยกับญี่ปุ่นโตมาด้วยกันเพราะญี่ปุ่นสร้างอุตสาหกรรมนี้ให้กับเรา จนกระทั่งระยะหลัง สิ่งที่บ่งชี้ว่าญี่ปุ่นต้านกระแสการเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้คือราคาหุ้น เพราะเทสล่าหุ้นพุ่ง ส่วนของค่ายญี่ปุ่นตกลง”
คำถามคือ แล้ว EV ไทยจะเดินหน้าไปต่อได้อย่างไร หรือจะต้องติดกับกับโครงสร้างอุตสาหกรรมยานยนต์ที่ยึดโยงอยู่กับค่ายรถยนต์ญี่ปุ่นมาเนิ่นนานเท่าน้ั้น ร่วมหาคำตอบไปด้วยกันใน EV Conversion ตอนที่ 3