“นอร์ดิก” ยังคงเป็นกลุ่มประเทศที่มีความสุขที่สุดโลก ด้วยการครอง 5 อันดับ ใน Top 10ของรายงานความสุขโลก (World Happiness Report) ในปี 2563ไว้ได้อย่างเหนียวแน่น โดย ฟินแลนด์ ไอซ์แลนด์ และเดนมาร์กได้รับการขนานนามว่าเป็นประเทศที่มีความสุขที่สุดในโลก 3 อันดับแรก
คำถามคือ เหตุใดจึงเป็นเช่นนั้น
บทความนี้จะชวนไปเสาะหาเหตุและปัจจัยที่จะขานไขคำถามชวนคิดนี้แบบเจาะลึก ก่อนอื่นทำความรู้จักกับกลุ่มประเทศนอร์ดิก กันเสียก่อน กลุ่มประเทศที่ตั้งอยู่ในยุโรปตอนเหนือนี้ ประกอบด้วย 5 ประเทศคือ เดนมาร์ก ฟินแลนด์ ไอซ์แลนด์ นอร์เวย์ และสวีเดน ในแง่เศรษฐกิจ นอร์ดิกคือประเทศที่พัฒนาแล้ว ประชาชนมีรายได้ดี มี GDP per Captia สูง (เดนมาร์ก 60,213.1 ดอลลาร์สหรัฐฯ หรือราว 1,889,841 บาท, ฟินแลนด์ 48,771.4 ดอลลาร์สหรัฐฯ หรือราว 1,530,733 บาท, ไอซ์แลนด์ 67,084.1 ดอลลาร์สหรัฐฯ หรือราว 2,105,493 บาท, นอร์เวย์ 75,419.6 ดอลลาร์สหรัฐฯ หรือราว 2,367,111 บาท และสวีเดน 51,648.0 ดอลลาร์สหรัฐฯ หรือราว 1,621,018 บาท)

นอกจากนี้ ยังไม่ใช่เรื่องบังเอิญที่ธงชาติของประเทศทั้ง 5 ต่างก็มีรูปไม้กางเขน หรือ สัญลักษณ์เครื่องหมายบวก (+) บนธงทั้งสิ้น โดยสัญลักษณ์จะอยู่ชิดมาทางด้านคันธง เรียกสัญลักษณ์นี้ว่า Nordic Cross หรือ Scandinavian Cross หรือ Crusader’s Cross ซึ่งมีความหมายแทน “ศาสนาคริสต์” สืบเนื่องจากในช่วงสงครามครูเสด พระสันตะปาปาได้ส่งธงที่มีสัญลักษณ์ดังกล่าวไปให้แก่กษัตริย์แห่งเดนมาร์ก เพื่อใช้ในการทำสงครามครูเสดทางตอนเหนือกับกลุ่ม Pagan หรือพวกลัทธินอกศาสนาที่อาศัยอยู่แถบบอลติก ดังนั้นเดนมาร์กจึงเป็นประเทศแรกที่นำธงที่มีสัญลักษณ์ดังกล่าวไปใช้ตั้งแต่ศตวรรษที่ 14 ต่อด้วยสวีเดน นอร์เวย์ ฟินแลนด์ และไอซ์แลนด์ รวมทั้งดินแดนปกครองตนเองของเดนมาร์ก คือ หมู่เกาะฟาโร และหมู่เกาะโอลันด์ของฟินแลนด์ ก็ได้นำสัญลักษณ์ดังกล่าวไปใช้บนธงชาติของตนเช่นกัน แต่มีการดัดแปลงรายละเอียดและสีสันต่างๆ ตามประวัติศาสตร์ของแต่ละประเทศ โดยนอร์เวย์เป็นประเทศแรกที่ใช้สีบนธง 3 สี และสีธงของไอซ์แลนด์ตรงข้ามกับสีธงของนอร์เวย์

กลับมาสู่การควานหาคำตอบที่เราสงสัยกัน จะเห็นได้ว่านับตั้งแต่ปี 2556 จนถึงวันนี้ทุกครั้งที่รายงานความสุขโลก ได้เผยแพร่การจัดอันดับประจำปี พบว่า กลุ่มประเทศนอร์ดิกทั้ง 5 ประเทศ ล้วนอยู่ใน 10 อันดับแรก ยิ่งไปกว่านั้นมีประเทศในกลุ่มนอร์ดิกครองอยู่ 3 อันดับแรก ติดต่อกันในปี 2560, 2561, 2562 และ 2563 กระนั้นสิ่งที่นอร์ดิกได้รับการประเมินผลเป็นเลิศไม่ได้จำกัดอยู่แค่ความสุขของพลเมืองเท่านั้น เพราะไม่ว่าเราจะมองไปที่สถานะของประชาธิปไตยและสิทธิทางการเมือง ระดับการคอร์รัปชั่นที่ต่ำ ความไว้วางใจระหว่างพลเมืองด้วยกันเอง ความรู้สึกปลอดภัยในการดำเนินชีวิต การทำงานร่วมกันในสังคม ความเสมอภาคทางเพศ การกระจายรายได้ที่เท่าเทียมกัน ดัชนีการพัฒนามนุษย์ ตลอดจนการเปรียบเทียบระดับโลกอื่นๆ อีกมากมาย ก็มีแนวโน้มที่จะพบกลุ่มประเทศนอร์ดิกติดอันดับต้นๆ ของโลกเช่นกัน
อะไรที่ทำให้ชาวนอร์ดิกพึงพอใจกับชีวิตของพวกเขาเป็นอย่างมาก? นี่คือคำถามที่รายงานนี้มุ่งหาคำตอบ จากการทบทวนการศึกษาทฤษฎีและข้อมูลที่มีอยู่เบื้องหลังรายงานความสุขโลกพบว่าคำอธิบายที่โดดเด่นที่สุด ได้แก่ ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับคุณภาพของระบบต่างๆ ของรัฐ เช่น สวัสดิการที่เชื่อถือได้ ระดับคอร์รัปชั่นต่ำ รวมถึงการดำรงอยู่ของสังคมประชาธิปไตยที่ดี และการที่รัฐทำงานได้ดี นอกจากนี้ประชาชนชาวนอร์ดิกยังสัมผัสได้ถึงความเป็นอิสระและเสรีภาพรวมทั้งความไว้วางใจทางสังคมในระดับสูง ซึ่งมีบทบาทสำคัญในการกำหนดความพึงพอใจในชีวิต

ในทางกลับกันรายงานนี้แสดงให้เห็นถึงคำอธิบายยอดนิยมบางประการเกี่ยวกับความสุขของชาวนอร์ดิก เช่น การที่มีประชากรจำนวนน้อย (เดนมาร์ก 5,792,202 คน, ฟินแลนด์ 5,540,720 คน, ไอซ์แลนด์ 341,243 คน, นอร์เวย์ 5,421,241 คน และสวีเดน 10,099,265 คน) และความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันด้านชาติพันธุ์ เป็นต้น รวมถึงการอธิบายข้อโต้แย้งบางประการที่ระบุว่าไม่น่าจะทำให้ชาวนอร์ดิก มีความสุขล้นเหลือขนาดนี้ เช่น อากาศหนาวเย็นและอัตราการฆ่าตัวตาย
ทั้งนี้ ปัจจัยต่างๆ ที่อธิบายถึงความเป็นไปได้ของความสุขของชาวนอร์ดิกมีความสัมพันธ์กันอย่างมากและมักจะเกื้อหนุนและส่งเสริมซึ่งกันและกัน ทำให้ยากที่จะแยกเหตุจากผล ดังนั้นการมุ่งเน้นไปที่คำอธิบายเพียงด้านเดียวอาจทำให้การตีความผิดเพี้ยนไป ตัวอย่างเช่น ความไว้วางใจในรัฐและประชาชนคนอื่นๆ เป็นสถานการณ์ที่สร้างผลลัพธ์ที่ดีในรูปแบบรัฐสวัสดิการที่ทำให้สังคมได้รับประโยชน์อย่างกว้างขวางหรือไม่? หรือรูปแบบรัฐสวัสดิการมีส่วนทำให้อาชญากรรมและการคอร์รัปชั่นต่ำ ซึ่งทำให้ประชาชนไว้วางใจซึ่งกันและกันมากขึ้น?
ทลายกรอบความเชื่อเดิมๆ
รายงานนี้ชี้ให้เห็นว่า ความเชื่อทั้ง 4 ประการ อันได้แก่ สภาพอากาศ อัตราการฆ่าตัวตาย ความเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันทางชาติพันธุ์ และจำนวนประชากรหรือขนาดพื้นที่ของประเทศนั้น ขัดแย้งกับแนวคิดเรื่องความสุขของชาวนอร์ดิก

ประการแรก เป็นความจริงที่ว่าประเทศในกลุ่มนอร์ดิกไม่ได้มีอากาศร้อนชื้น ซึ่งเป็นสภาพอากาศที่ถูกมักนำไปเชื่อมโยงกับความสุข เพราะฤดูหนาวของชาวนอร์ดิกมักจะยาวนาน ทั้งมืด ทั้งหนาวจับใจ และเป็นเรื่องจริงที่คนเราคำนึงถึงการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศในการประเมินความพึงพอใจในชีวิต ด้วยสภาพอากาศที่ร้อนเกินไป หนาวเกินไป หรือฝนตกมากเกินไป ทำให้ความพึงพอใจในชีวิตลดลง อย่างไรก็ตามระดับของผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงของสภาพอากาศมักจะน้อยและมีความซับซ้อนตามความคาดหวังของผู้คนและรูปแบบตามฤดูกาล ตัวอย่างเช่น ผู้คนในเขตร้อนจะมีความสุขมากขึ้นในช่วงฤดูหนาว แต่จะมีความสุขน้อยลงในช่วงฤดูใบไม้ผลิ เมื่อเทียบกับผู้คนที่อาศัยอยู่ในเขตอบอุ่นกว่า สภาพอากาศเป็นสิ่งที่คนเราต้องปรับตัวและโดยปกติแล้วจะไม่ส่งผลกระทบต่อความพึงพอใจในชีวิตของผู้ที่เคยอยู่ในสภาพอากาศนั้นๆ มากนัก ดังนั้นแม้ว่าสภาพอากาศที่ร้อนขึ้น เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ สามารถเพิ่มความพึงพอใจในชีวิตของผู้คนที่อาศัยอยู่ในประเทศที่มีอากาศหนาวเย็น เช่นประเทศในแถบนอร์ดิกได้เพียงเล็กน้อย ด้วยเหตุนี้ จากหลักฐานในปัจจุบัน สภาพอากาศอาจไม่ได้มีบทบาทสำคัญในการเพิ่มหรือลดความสุขของชาวนอร์ดิกแต่อย่างใด
ประการที่ 2 แม้ว่าประเทศในกลุ่มนอร์ดิกโดยเฉพาะฟินแลนด์ จะเคยมีอัตราการฆ่าตัวตายค่อนข้างสูงในช่วงทศวรรษ 1970 และ 1980 แต่อัตราเหล่านี้ก็ลดลงอย่างรวดเร็ว ในปัจจุบันอัตราการฆ่าตัวตายในกลุ่มนอร์ดิกนั้นใกล้เคียงกับค่าเฉลี่ยของยุโรป และยังมีความคล้ายคลึงกับอัตราการฆ่าตัวตายของฝรั่งเศส เยอรมนี และสหรัฐอเมริกา

ประการที่ 3 และ 4 สื่อมักจะรายงานว่าการสร้างสังคมสวัสดิการในประเทศเล็กๆ และประชาชนเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันทางชาติพันธุ์เช่นนอร์ดิกนั้นง่ายกว่า เมื่อเทียบกับประเทศที่ใหญ่กว่าและมีความหลากหลายมากกว่า อย่างไรก็ตามการวิจัยยังไม่พบความสัมพันธ์ทั้งเชิงลบหรือเชิงบวกระหว่างขนาดของประชากรในประเทศและความพึงพอใจในชีวิต นอกจากนี้ โดยเฉลี่ยแล้วประเทศที่มีขนาดเล็กกว่า ก็ไม่ได้มีลักษณะเป็นกลุ่มก้อนเดียวกันมากกว่าประเทศใหญ่ๆ และความเป็นจริงในปัจจุบัน ประเทศกลุ่มนอร์ดิกนั้นมีความแตกต่างกันค่อนข้างมาก เช่น ประมาณ 19% ของประชากรสวีเดนเกิดนอกประเทศ โดยการศึกษาเชิงประจักษ์บางชิ้นพบว่าความหลากหลายทางชาติพันธุ์ที่เพิ่มขึ้นมีความสัมพันธ์กับความไว้วางใจทางสังคมที่ลดลง เป็นผลมาจากสังคมที่มีความหลากหลายทางเชื้อชาติมีปัญหามากขึ้นในการสร้างและแบ่งปันสินค้าสาธารณะ (สินค้าหรือบริการพื้นฐานที่จำเป็นต่อประชาชนภายในรัฐ ซึ่งเป็นหน้าที่ของรัฐบาลในการจัดสรรการใช้ทรัพยากรเพื่อผลิต) แต่ Eric Uslaner ศาสตราจารย์ด้านการเมืองการปกครองแห่งมหาวิทยาลัยแมรีแลนด์ คอลเลจพาร์ค แสดงให้เห็นว่า ไม่ใช่ความหลากหลายทางชาติพันธุ์ แต่เป็นการแบ่งแยกที่อยู่อาศัยตามชาติพันธุ์ต่างหาก ที่ทำลายความไว้วางใจซึ่งกันและกันในสังคม
ด้าน Charron & Rothstein นักเขียนร่วมของหนังสือชื่อ Quality of Government and Corruption from a European Perspective: A Comparative Study of Good Government in EU Regions ยังแสดงให้เห็นว่าผลกระทบของความหลากหลายทางชาติพันธุ์ต่อความไว้วางใจทางสังคมกลายเป็นเรื่องเล็กน้อย เมื่อมีรัฐบาลที่มีคุณภาพและบริหารจัดการดี เช่น ประเทศนอร์ดิก ความหลากหลายทางชาติพันธุ์อาจไม่มีผลใดๆ ต่อความไว้วางใจทางสังคม นอกจากนี้จากการวิเคราะห์ในรายงานความสุขโลกปี 2561 ระบุว่า อัตราส่วนของผู้ย้ายถิ่นฐานภายในประเทศ ไม่มีผลต่อระดับความสุขโดยเฉลี่ยของผู้ที่เกิดในประเทศ โดยประเทศที่มีความสุขที่สุด 10 ประเทศ มีประชากรที่เกิดในต่างประเทศเฉลี่ย 17.2% มากกว่าอัตราเฉลี่ยทั่วโลกถึง 2 เท่า ดังนั้นความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันทางชาติพันธุ์จึงไม่สามารถอธิบายความสุขของชาวนอร์ดิกได้

นอกจากนี้ ผู้อพยพภายในประเทศมักจะมีความสุขเหมือนกับคนที่เกิดในท้องถิ่น เพราะรัฐบาลของกลุ่มประเทศนอร์ดิกดูแลทุกคนที่อาศัยอยู่ในประเทศรวมถึงผู้อพยพได้ดี นี่เป็นคำอธิบายที่เป็นไปได้สำหรับการจัดอันดับที่เปรียบเทียบความสุขของคนต่างชาติที่เกิดในประเทศต่างๆ ซึ่ง ฟินแลนด์ เดนมาร์ก นอร์เวย์ และไอซ์แลนด์ครอง 4 อันดับแรก ส่วนสวีเดน ตามมาในอันดับที่ 7 ของโลก ดังนั้นจะเห็นได้ว่าข้อได้เปรียบด้านความเป็นอยู่ที่ดีของประเทศในกลุ่มนอร์ดิกได้ขยายไปถึงผู้ที่อพยพไปยังประเทศเหล่านี้ด้วย
อย่างไรก็ตาม มีหลายทฤษฎีที่อธิบายถึงความสุขอันล้นปรี่ของชาวนอร์ดิก ตั้งแต่การสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ที่ประสบความสำเร็จ ไปจนถึงทุนทางสังคมระดับสูง ดังนั้น หลังจากคลายสงสัยแล้วว่าปัจจัยต่างๆ หรือบอกลาความเชื่อที่เคยได้ยินได้ฟังมานานซึ่งไม่ได้มีผลต่อความสุขของชาวนอร์ดิก ตอนต่อไป เราจะนำเสนอถึงการอธิบายคำตอบที่แท้จริงของคำถามที่ว่า ทำไม “ชาวนอร์ดิก” ถึงมีความสุขที่สุดในโลก

ที่มา : World Happiness Report 2021











