หยุดปัญหา “การล่าฉลาม” ที่ไร้ระบบ หยุดภัยร้าย บ่อนทำลายระบบนิเวศทางทะเล

ทราบหรือไม่ว่าในแต่ละปีมี “ฉลาม” ถูกฆ่าตายมากถึง 100 ล้านตัว และบางสายพันธุ์ลดจำนวนลงมากกว่า 95% อันเป็นผลมาจากการที่ถูกมนุษย์ล่ามากเกินไป ปัจจุบัน 36% ของฉลามและปลากระเบนทั่วโลก ที่รู้จักมากกว่า 1,200 สายพันธุ์ ถูกคุกคามและสุ่มเสี่ยงว่าจะสูญพันธุ์ในอนาคต ซึ่งหมายถึงภัยร้ายที่กัดกร่อน และบ่อนทำลายระบบนิเวศทางทะเลด้วย


จากข้อมูลขององค์การกองทุนสัตว์ป่าโลกสากล (WWF) ระบุว่า 36% ของสายพันธุ์ฉลามและปลากระเบนที่รู้จักทั้งหมดกำลังถูกคุกคามและถูกจัดให้เป็นสิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ ตามที่ครอบคลุมในรายงานฉบับใหม่เกี่ยวกับเครือข่ายเนื้อปลาฉลามและปลากระเบน ความเชื่อมโยงระหว่างการค้าเนื้อปลาฉลามกับการตกปลามากเกินไปสำหรับสายพันธุ์ฉลามที่ถูกคุกคาม จำเป็นต้องเพิ่มความสำคัญในแคมเปญการสื่อสารสาธารณะให้มากขึ้น เช่นเดียวกับผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องโดยตรงกับการล่าฉลาม เนื่องจากสถานการณ์เหล่านี้ยังคงน่าเป็นห่วง
การค้าเนื้อปลาฉลามสด
ประเทศที่เป็นศูนย์กลางการค้าเนื้อฉลาม
ตามอินโฟกราฟิกข้างต้นพบว่า สเปนครองตลาดการค้าเนื้อปลาฉลามสดและแช่แข็งที่มีความซับซ้อนสูงทั่วโลก โดยปรากฏอยู่ในผู้ค้า 3 อันดับแรก ทั้งตามมูลค่า ปริมาณ และจำนวนคู่ค้า ขณะที่สหภาพยุโรปได้จัดตั้งตัวเองเป็นซัพพลายเออร์หลักในตลาดเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และเอเชียตะวันออก มีการนำเข้าคิดเป็นประมาณ 22% ของการค้าเนื้อฉลามทั่วโลก
ตลาดการค้าเนื้อปลาฉลามสด
DIBBA, OMAN – NOVEMBER 26, 2016: dead sharks are for sale at a fish market in Dibba, Oman. Worldwide, about 100 million sharks are killed each year, driven by demand for shark fins in Asian markets.
เป็นความจริงที่ว่าการลดลงของปลาฉลามและปลากระเบนเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้มหาสมุทรของเราเสื่อมโทรม และเป็นความผิดปกติที่เกิดจากการใช้ประโยชน์ทางทะเลในวงกว้างมากเกินไป ดังนั้น เพื่อจัดการกับสถานการณ์ก่อนที่จะสายเกินไป โลกต้องมีมาตรการควบคุมการค้านี้ให้ดีและมีประสิทธิภาพมากกว่าที่เป็นอยู่
ปัจจุบัน การทำประมงมากเกินไปเนื่องจากขาดระเบียบและ/หรือความเหมาะสม นับเป็นภัยคุกคามที่ใหญ่ที่สุดสำหรับสายพันธุ์ปลาฉลามและปลากระเบน ซึ่งข้อบกพร่องดังกล่าว ไม่ใช่แค่ขัดขวางการจัดการประมงที่มีประสิทธิภาพ แต่ยังเปิดกว้างให้เกิดกิจกรรมที่ผิดกฎหมาย ขาดความยั่งยืนและการตรวจสอบย้อนกลับของผลิตภัณฑ์ฉลามและกระเบนในการค้าระหว่างประเทศด้วย
ในด้านการค้าผลิตภัณฑ์จากฉลาม พบว่าแม้โดยทั่วไปครีบฉลามจะมีราคาแพงกว่าเนื้อฉลามมาก และการค้าครีบทั่วโลกได้รับความสนใจมากขึ้นจนถึงปัจจุบัน แต่การค้าขายเนื้อฉลามและกระเบนทั่วโลกจริงๆ แล้วมีขนาดใหญ่กว่าการค้าขายครีบทั้งโดยปริมารณและตามมูลค่า
ผลิตภัณฑ์จากฉลาม
Tekka Market / Singapore – August 5th 2019: Baby sharks are sold openly in Tekka Market.
ผลิตภัณฑ์จากฉลาม
BANGKOK, THAILAND – DEC 12, 2018: Bangkok’s Chinatown is one of the largest Chinatowns in the World. Main street Yaowarat Road every day is full of Tourists who come here to try the famous Street Food
ผลิตภัณฑ์จากฉลาม
มูลค่าการค้าผลิตภัณฑ์ฉลามและกระเบนทั่วโลก ปี 2545-2562
โดยมูลค่าการค้าปลาฉลามและปลากระเบนรวมในช่วงปี 2555-2562 มีมูลค่ามากกว่า 4.1 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ แบ่งเป็นมูลค่ารวมของเนื้อปลาฉลามและปลากระเบน (2.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ) มีมูลค่าสูงกว่าครีบฉลาม (1.5 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ) ด้านราคาอาจมีตั้งแต่ 0.1 ดอลลาร์สหรัฐฯ/กก. สำหรับเนื้อฉลาม ไปจนถึงมากกว่า 100 ดอลลาร์สหรัฐฯ/กก. สำหรับครีบ โดยผู้ค้าชั้นนำอิตาลีจ่ายราคาเฉลี่ยสูงสุดสำหรับการนำเข้าเนื้อปลาฉลาม ที่ 4 ดอลลาร์สหรัฐฯ/กก. ส่วนฮ่องกงจ่ายราคาสูงสุดสำหรับครีบมากถึง 30ดอลลาร์สหรัฐฯ/กก.

อย่างไรก็ตาม แม้เนื้อและครีบฉลามจะเป็นที่นิยมในหลายพื้นที่ทั่วโลก แต่จากการศึกษาของมหาวิทยาลัยไมอามี่ สหรัฐอเมริกา พบว่าเนื้อและครีบฉลามมีพิษต่อระบบประสาทในระดับสูงและเชื่อมโยงกับโรคอัลไซเมอร์

ข้อมูลจาก Wildlife ช่วยสัตว์ป่า ระบุว่า ฉลามเป็นสัตว์ที่อยู่บนยอดสุดของห่วงโซ่อาหารแห่งท้องทะเล จึงสะสมสารที่เป็นพิษในปริมาณเข้มข้นตลอดช่วงอายุขัยของมัน ไม่ว่าจะเป็น ปรอท สารหนู แคดเมียม  หากมนุษย์ที่นิยมบริโภคเนื้อและครีมฉลาม จะทำให้ร่างกายสะสมสารเหล่านี้ต่อเนื่องเป็นเวลานานอาจเป็นสาเหตุให้เกิดโรคมะเร็ง รอยโรคที่ผิวหนัง โรคที่เกี่ยวกับหัวใจและหลอดเลือด และโรคเกี่ยวกับระบบประสาท

ห่วงโซ่อาหารแห่งท้องทะเล

double boiled premium shark’s fin soup with seafood
เนื้อฉลาม
Fresh uncooked blue shark steaks with lemons and rosemary
นอกจากนี้นักวิจัยยังพบสาร beta-Methylamino-L-ala-nine (BMAA) ในตัวอย่างครีบและกล้ามเนื้อฉลาม ซึ่งทำให้ผู้บริโภคเสี่ยงต่อการเกิดโรคทางระบบประสาทอย่างอัลไซเมอร์ และโรคกล้ามเนื้ออ่อนแรง (Amyotrophic Lateral Sclerosis: ALS) อีกด้วย
สถานะของฉลามในระบบนิเวศทางทะเล ถือว่ามีบทบาทสำคัญที่ไม่เหมือนปลาอื่นๆ เพราะไม่มีนักล่าตัวไหนที่เหนือกว่า ยกเว้นฉลามด้วยกันเอง ในฐานะสัตว์ที่มีความสำคัญต่อระบบนิเวศทางทะเลเช่นนี้ ที่อยู่เหนือสุดของห่วงโซ่อาหาร โดยฉลามทำหน้าที่รักษาความหลากหลายทางชีวภาพทางทะเล และความสมดุลของมหาสมุทรที่เป็นบ้านหลังใหญ่ของบรรดาสัตว์ทะเลทั้งปวง

หากทะเลไร้ฉลาม ระบบนิเวศทางทะเลอาจถูกทำลายจนย่อยยับ และล่มสลายไปในที่สุด

จากงานเสวนา “หากทะเลไร้ฉลาม” จัดโดยองค์กรไวล์ดเอด ระบุว่าภาพรวมฉลามในบ้านเราจะไม่ได้นำไปใช้ประโยชน์เฉพาะครีบ แต่จะถูกนำไปใช้ประโยชน์ในทุกส่วน (Full Uitilization) ปริมาณการจับฉลาดในไทยมีแนวโน้มลดลงอย่างต่อเนื่อง สถิติในช่วงแรก ปี 1998-2006 เฉลี่ยปีละ 5,000 กว่าตัน (รวมการจับฉลามนอกน้ำน่านน้ำไทยโดยเรือประมงไทยด้วย) แต่ช่วง 13 ปีหลังมานี้ เฉลี่ยปีละ 1,900 กว่าตัน (เฉพาะที่จับในน่านน้ำไทย) จึงเป็นที่น่าวิตกว่าที่จับได้น้อย เพราะมีจำนวนลดลงหรือไม่ ทั้งนี้ ฉลามส่วนใหญ่จะติดมากับเครื่องมืออวนลากเป็นหลัก ตั้งแต่ปี 2547 เป็นต้นมา กรมประมงได้สำรวจความหลากหลายของสายพันธุ์ฉลาม 23 วงศ์ 87 ชนิด เป็นฉลามฝั่งอันดามันถึง 80 ชนิด และฉลามฝั่งอ่าวไทย 53 ชนิด การแพร่กระจายส่วนใหญ่พบตามชายฝั่งทะเล และแนวปะการังเป็นหลัก สายพันธุ์ที่พบมาคือฉลามหนูและฉลามกบ โดยมี 42 ชนิดที่ถูกคุกคาม อยู่ในขั้นวิกฤตที่ใกล้สูญพันธุ์ อาทิ ฉลามกบ ฉลามน้ำจืด ฉลามครีบยาว และฉลามหัวค้อน

ฉลาม

ทั้งนี้กรมประมงได้จัดทำแผนปฏิบัติการแห่งชาติเพื่อการอนุรักษ์และบริหารจัดการฉลามของประเทศไทย (National Plan of Action for Conservation and Management of Shark, Thailand: NPOA–Sharks) (แผน 5 ปี 2563–2567) ภายใต้กรอบแผนปฏิบัติการสากลเพื่อการอนุรักษ์และบริหารจัดการฉลาม (International Plan of Action for the Conservation and Management of Shark: IPOA–Sharks) เพื่อศึกษาและจัดทำฐานข้อมูลชีววิทยา และนิเวศวิทยา ตลอดจนการใช้ประโยชน์ฉลามในน่านน้ำไทย และการประเมินสถานภาพ รวมถึงภัยคุกคามที่เกิดจากการประมงและสิ่งแวดล้อมที่มีต่อฉลาม พร้อมกันนี้ก็ได้กำหนดมาตรการอนุรักษ์ควบคุมการทำการประมงและการค้าฉลามที่สอดคล้องกับกฎระเบียบ ข้อกำหนด และพันธกรณีระหว่างประเทศ อีกทั้งการพัฒนาและสร้างเครือข่ายการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องในการบริหารจัดการ และการอนุรักษ์ทรัพยากรฉลามให้เป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพด้วย แต่ในขณะนี้อยู่ในระหว่างดำเนินกิจกรรมตามแผน เพราะติดช่วงการแพร่ระบาดของโควิด-19
ฉลาม
Leopard /Zebra Shark (Stegostoma fasciatum) swimming with fishes over tropical reef
ขณะที่ราชกิจจานุเษกษา ประกาศพ.ร.บ.สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. 2562 ฉบับใหม่ บรรจุบัญชีชื่อสัตว์ทะเล เป็นสัตว์ป่าสงวนชนิดใหม่อีก 4 ชนิดในรอบ 27 ปี ได้แก่ ฉลามวาฬ วาฬบรูด้า เต่ามะเฟือง  และวาฬโอมูระ ทำให้ไทยมีสัตว์ป่าสงวนรวม 19 ชนิด นั่นหมายความว่าในบรรดาฉลามทั้งหมด 87 ชนิด มีฉลามวาฬชนิดเดียวเท่านั้น ที่มีกฎหมายคุ้มครอง แต่ก็ยังคงมีความพยายามดำเนินการผลักดันให้ฉลามหัวค้อน และฉลามเสือดาว เข้าไปอยู่ในบัญชีสัตว์ป่าสงวนให้ได้
ทั้งนี้ ส่วนใหญ่ผลผลิตฉลามและกระเบนจะใช้บริโภคในบ้านเรา เหลือส่วนน้อยเท่านั้นที่นำไปส่งออก ราคาจากแพท่าเรือประมงไปตามตลาดจะเพิ่มขึ้นราว 20-50% ขึ้นอยู่กับขนาด ชนิด และความสดของปลา โดยจำหน่ายในราคา 5-150 บาท/กก. มีการซื้อขายทั้งตัวไม่ได้ตัดเอาเฉพาะครีบ เช่น แล่เนื้อไปทำปลาเค็ม ทำปลาหวาน หนังไปทำกระเป๋า (กระเบน) ฟันนำไปทำเครื่องประดับ ตับฉลามนำไปสกัดน้ำมันตับปลา หรือส่วนผสมเครื่องสำอาง ส่วนหัวและเครื่องใน ขายให้โรงงานผลิตปลาป่นนำไปเป็นวัตถุดิบในการทำปลาป่นได้

ที่มา :