แสงซินโครตรอน เป็นแสงความเข้มสูงที่มีค่าพลังงานต่อเนื่อง คลอบคลุมช่วงพลังงานกว้างตั้งแต่ช่วงของรังสีอินฟราเรดจนถึงรังสีเอ็กซ์ นี่เป็นสาเหตุให้สามารถนำแสงนี้ไปประยุกต์ใช้เป็นประโยชน์ได้หลากหลายมิติ และเพื่อศึกษาถึงการนำไปใช้ประโยชน์ ในประเทศไทยจึงมีการจัดตั้ง สถาบันแห่งหนึ่งที่สามารถผลิตแสงซินโครตรอน สำหรับใช้ในการวิเคราะห์ วิจัย การปรับปรุงและพัฒนาผลิตภัณฑ์เพื่อเพิ่มมูลค่าให้แก่ภาคอุตสาหกรรม นั่นคือ “สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน)” ซึ่งตั้งอยู่ ณ บริเวณมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี จ.นครราชสีมา แห่งเดียวในประเทศไทย และใหญ่ที่สุดในภูมิภาคอาเซียน
ในสถาบันแห่งนี้ มีเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอนนับเป็นเครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ขนาดใหญ่ ที่มีความซับซ้อนทางเทคโนโลยีวิศวกรรม นับเป็นโครงสร้างพื้นฐานอันสำคัญต่อการพัฒนาประเทศทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ที่สามารถตอบโจทย์ลึกซึ้งทางวัสดุถึงระดับอะตอมและโมเลกุล และนำไปประยุกต์ๆได้อย่างหลากหลาย ทั้งทางเกษตร การแพทย์ เภสัชกรรม อุตสาหกรรม
และเพื่อให้ทุกคนได้เห็นภาพถึงการนำแสงซินโครตรอนไปใช้ประโยชน์ บทความนี้จึงขอรวบรวมผลงานเด่นของนักวิจัยแสงซินโครตรอนของไทย ที่ได้มีส่วนในการพัฒนาทั้งนวัตกรรมและช่วยในการแก้ปัญหาในหลายภาคส่วน หลายอุตสาหกรรมอย่างได้ผล


ย้อนรอยการใช้ แสงซินโครตรอน เครื่องมือชิ้นเอกในการไขคดีลุงพล-น้องชมพู่
คดีที่อยู่ในความสนใจของประชาชนทั่วประเทศในช่วงไม่กี่เดือนที่ผ่านมา หนีไม่พ้น คดีฆาตกรรม น้องชมพู่ ที่เสียชีวิตปริศนาบนเขา หลังหายตัวออกจากบ้านไป โดยผู้ต้องสงสัยลำดับต้นๆ ที่เป็นฆาตกร คือ ไชย์พล วิภา หรือ ลุงพล ลุงเขยของน้องชมพู่ ซึ่งต่อมา เจ้าหน้าที่ได้มีการออกหมายจับลุงพล
และ คดีลุงพล นี้เองที่ทำให้คนทั่วไปได้เรียนรู้เรื่อง แสงซินโครตรอน ที่นำมาปรับใช้ในการไขคดีนี้ไม่มากก็น้อย โดย ผศ.ดร.ศุภกร รักใหม่ ผู้ช่วยผู้อำนวยการฝ่ายวิชาการสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) เปิดเผยถึงกรณีการใช้แสงซินโครตรอนไขคดี สร้างความกระจ่างในคดีฆาตกรรม น้องชมพู่ ว่า
“ลักษณะของการตรวจด้วยแสงซินโครตรอน จะไม่เหมือนการตรวจดีเอ็นเอ จะเป็นการตรวจข้อมูลทางกายภาพอื่นๆ เพื่อนำไปประกอบในการสืบคดีของเจ้าหน้าที่ตำรวจ ที่จะต้องมีข้อมูลหลากหลาย โดยเจ้าหน้าที่ตำรวจต้องสืบสวนว่า ใครทำอะไรอยู่ตรงไหน เกิดอะไรได้ขึ้น จากนั้นจะนำข้อมูลในด้านต่างๆ มาประกอบจนได้ข้อสรุป แต่ข้อสรุปดังกล่าว จะถูกต้องและน่าเชื่อถือได้ขนาดไหนก็อยู่ที่ดุลยพินิจของศาล ทางสถาบันซินโครตรอน ก็มีหน้าที่ให้ข้อมูลส่วนหนึ่งที่จะนำประกอบในสำนวน”
“สถาบันซินโครตรอนในประเทศไทย เคยได้ร่วมทำงานกับทางเจ้าหน้าที่ตำรวจตรวจพิสูจน์ข้อมูลต่างๆ หลายครั้ง แต่สำหรับคดีน้องชมพู่ ถือเป็นคดีแรกที่มีการพิสูจน์เกี่ยวกับการที่มีผู้เสียชีวิต แต่การใช้เทคนิคซินโครตรอน ในการคลี่คลายคดี ไม่ได้ใช้ในคดีนี้เป็นครั้งแรก ทั่วโลกมีการใช้เทคนิคซินโครตรอนในการคลี่คลายคดีหลายครั้ง”
“เช่น คดีฆาตกรรมในประเทศญี่ปุ่น และประเทศออสเตรเลีย มีการใช้งานเทคโนโลยีนี้เป็นปกติ เพียงแต่ไม่ได้มีการใช้บ่อย เนื่องจากบางคดีทางเจ้าหน้าที่ตำรวจมีหลักฐานใช้ตรวจพิสูจน์ในห้องแล็บได้เองและมีข้อมูลเพียงพอแล้วก็ไม่ต้องไปใช้เทคโนโลยีซินโครตรอน”
สำหรับคดีน้องชมพู่ ผศ.ดร.ศุภกร เปิดเผยว่า “ตำรวจได้นำตัวอย่างเส้นผมมาให้วิเคราะห์หลายตัวอย่าง โดยระบุเป็นรหัส ทำให้ตนเองไม่ทราบว่าแต่ละตัวอย่างมีที่มาจากไหนบ้าง แต่หลังจากการวิเคราะห์ด้วยเครื่องซินโครตรอน ทำให้สามารถระบุได้ว่า เส้นผมจากตัวอย่างไหนบ้างที่มาจากที่เดียวกัน นี่เป็นหนึ่งในกุญแจสำคัญที่ช่วยยืนยันคนร้ายในคดีฆาตกรรมนี้ได้”
หลากหลายนวัตกรรมสู้โควิด ที่นำ แสงซินโครตรอน มาใช้ประโยชน์
ดร.ศิรินาฏ ศรีจันทร์ นักวิทยาศาสตร์ระบบลำเลียงแสง สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) ได้กล่าวถึงการนำแสงซินโครตรอน มาใช้ที่ได้ประโยชน์กับมวลมนุษยชาติเหลือคณานับ นั่นคือ การนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งในกระบวนการคิดค้น วัคซีนโควิด mRNA นั่นเอง
“ก่อนหน้านี้ นักวิทยาศาสตร์ประสบความสำเร็จในการใช้อนุภาคไขมันขนาดนาโนเพื่อนำส่งสารพันธุกรรมเข้าไปยับยั้งการทำงานที่ผิดปกติของระบบการผลิตโปรตีนในเซลล์ ทำให้ยา Onpattro® (Patisiran) ที่ใช้รักษาโรคทางพันธุกรรมจากการที่ร่างกายสร้างโปรตีนผิดปกติ ได้รับการอนุมัติโดยองค์การอาหารและยา ประเทศสหรัฐอเมริกาในปี 2018 และเปิดทางนำไปสู่การพัฒนายาอื่นๆ ที่ใช้หลักการเดียวกัน และจุดนี้เองที่เป็นจุดเริ่มต้นสำคัญในการพัฒนาวัคซีน mRNA ในเวลาต่อมา”
“ขนาดและรูปร่างของอนุภาคขนาดนาโนในสภาวะของเหลวถูกศึกษาโดยเทคนิคการกระเจิงรังสีเอกซ์ด้วยแสงซินโครตรอน ที่สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนสปริง 8 (Spring-8) ในประเทศญี่ปุ่นร่วมกับเทคโนโลยีการถ่ายภาพจุลทรรศน์อิเล็กตรอนภายใต้ความเย็นยิ่งยวด แสดงให้เห็นการเกิดการจับคู่ของไขมันในขั้นตอนต่างๆ จนกระทั่งมีการก่อตัวของอนุภาคไขมันขนาดเล็กกว่า 100 นาโนเมตรขึ้นโดยมีสารพันธุกรรมอยู่เป็นแกนกลางและมีไขมันเป็นเปลือกห่อหุ้มด้านนอก”
“การผลิตวัคซีนชนิดใหม่ของโลกนี้ใช้เครื่องมือพิเศษที่เรียกว่าระบบของไหลจุลภาค (microfluidic system) ผสมไขมันที่ละลายอยู่ในแอลกอฮอล์กับ mRNA ที่ละลายในสารละลายที่มีสภาวะเป็นกรด ไขมันประจุบวกจะสร้างพันธะกับโครงสร้างของ mRNA ที่มีประจุลบได้ ผลผลิตที่ได้คือ mRNA ที่ห่อหุ้มด้วยไขมันที่มีขนาดอนุภาคระดับนาโนเมตร โดย mRNA ที่ถูกห่อหุ้มอยู่ จะเป็นตัวนำส่งแบบพิมพ์เขียวในการสร้างโปรตีนชื่อ Spike A ของไวรัสโคโรนาก่อโรคโควิด-19”
“นักวิจัยจากบริษัทไฟเซอร์-ไบโอเอนเทค ใช้เทคนิคการกระเจิงรังสีเอกซ์ ที่ สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอนเพทตราทรี (PETRA III) ในประเทศเยอรมนี ศึกษาโครงสร้างภายในและประสิทธิภาพของอนุภาคไขมันขนาดนาโนที่ห่อหุ้ม mRNA เพื่อเป็นข้อมูลสำคัญในการออกแบบวัคซีนให้มีความจำเพาะเจาะจงต่อเซลล์แต่ละชนิด”
“นอกจากนี้ยังได้สร้างระบบแบบจำลองอนุภาคไขมันเพื่อศึกษาผลของความเป็นกรดด่างต่อโครงสร้างภายในของอนุภาคนาโนเพื่อพัฒนากลไกการดูดซึมและปลดปล่อยอนุภาคไขมันขนาดนาโนเข้าสู่เซลล์”
“การผนึกกำลังระหว่างนาโนเทคโนโลยีและไบโอเทคโนโลยีอันนำไปสู่การผลิตวัคซีนแบบใหม่ถอดด้ามโดยการนำเอาอนุภาคไขมันขนาดนาโนเพื่อนำส่งเอ็มอาร์เอ็นเอร์เข้าสู่เซลล์ร่างกายและกระตุ้นให้เกิดภูมิคุ้มกันต่อโรคระบาดครั้งร้ายแรงในประวัติศาสตร์ จึงเป็นความก้าวหน้าและความหวังในการกลับมามีชีวิตที่เป็นปกติสุขอีกครั้งของมวลมนุษยชาติ”
ด้าน ดร.วราภรณ์ ตัณฑนุช นักวิทยาศาสตร์ระบบลำเลียงแสง อีกท่านหนึ่ง ได้ชี้ถึงแนวคิดการใช้วัคซีนและยาเคมีแผนปัจจุบันจะจำเป็นต่อการรับมือการระบาดของโควิด-19 แล้ว การใช้สมุนไพรก็เป็นอีกทางเลือกที่ช่วยประชาชนลดค่าใช้จ่ายและยังลดผลการเกิดผลข้างเคียงจากยาเคมีได้



ล่าสุด สำนักงานการวิจัยแห่งชาติ (วช.) ได้ให้ทุนสนับสนุนการวิจัยต่อยอดงานวิจัยเพื่อทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดสมุนไพรทั้ง 8 ชนิดในการออกฤทธิ์ต้านเชื้อไวรัส SARS-CoV-2 โดยงานวิจัยนี้เป็นความร่วมมือระหว่างทีมวิจัยจากสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน มหาวิทยาลัยมหิดล และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารี (มทส.) ซึ่งขณะนี้งานวิจัยอยู่ระหว่างการทดสอบประสิทธิภาพของสารสกัดสมุนไพรต่อการต้านเชื้อไวรัส นับเป็นขั้นตอนการทดลองที่มีความเสี่ยงสูง
ขั้นตอนต่อไปคือการศึกษากลไกของสมุนไพรในการต้านเชื้อไวรัส โดย สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน ที่จะใช้เทคนิคจุลทรรศน์อินฟราเรดจากเครื่องกำเนิดแสงซินโครตรอน ติดตามการเปลี่ยนแปลงสารชีวโมเลกุลระดับเซลล์ เพื่อศึกษากลไกการออกฤทธิ์การต้านไวรัสของสารสกัดสมุนไพร รวมทั้งใช้เทคโนโลยีโอมิกส์ติดตามการเปลี่ยนแปลงของโปรตีนและสารโมเลกุลขนาดเล็กภายในเซลล์
ด้าน ศ.ดร.หนึ่ง เตียอำรุง จากสาขาวิชาเทคโนโลยีชีวภาพ มทส. จะถอดรหัสการแสดงออกของเซลล์ระดับยีน ซึ่งข้อมูลที่ได้ทั้งหมดจะเป็นข้อมูลที่เชื่อมโยงกัน นำไปสู่ความเข้าใจในกลไกของสมุนไพรในการต้านเชื้อไวรัสได้ สุดท้าย งานวิจัยนี้จะนำไปสู่การพิจารณาการใช้ยาสมุนไพรได้อย่างมีประสิทธิภาพ ปลอดภัยในการใช้งานจริง และเป็นแนวทางในการต่อยอดพัฒนาเป็นยาสมุนไพรที่ปลอดภัยและเพิ่มมูลค่าสมุนไพรไทยเพื่อนำมาใช้ทางการแพทย์ได้ในอนาคตต่อไป
เจาะ 6 เทคนิคการใช้ประโยชน์สุดเจ๋งของแสงซินโครตรอน ที่ช่วยต่อยอดองค์ความรู้ได้สารพัดอย่าง
รู้หรือไม่? เราสามารถใช้แสงซินโครตรอนเพื่อต่อยอดองค์ความรู้ในด้านต่างๆ รวมทั้งพัฒนาเทคโนโลยีและนวัตกรรมขั้นสูงได้อย่างมากมาย ทั้งการพัฒนายา วัสดุใหม่ๆ ไขปริศนาโบราณคดี และนิติวิทยาศาสตร์ หรือพิสูจน์หลักฐานในคดีอาชญากรรม ซึ่งประโยชน์สุดเจ๋งเหล่านี้ เกิดจากการใช้ 6 เทคนิคจากแสงซินโครตรอน มาดูกันสิว่ามีอะไรบ้าง
เทคนิคการกระเจิงและการเลี้ยวเบน (X-ray Scattering and Diffraction)
อาศัยการกระเจิงหรือการเลี้ยวเบนของรังสีเอกซ์ เมื่อกระทบกับโครงสร้างภายในของวัตถุตัวอย่าง ทำให้สามารถศึกษาโครงสร้างผลึก อัตลักษณ์ของสารองค์ประกอบ หรือการจัดเรียงตัวอย่างเป็นระเบียบของโมเลกุลในวัสดุต่างๆ เช่น ผงเซรามิกส์ โลหะ แป้ง แผ่นฟิล์ม ยาง พอลิเมอร์ เส้นใย หรือผลึกโปรตีนได้ อีกทั้งยังสามารถระบุ ขนาดและรูปร่างของอนุภาค และความป็นระเบียบของการจัดเรียงในระดับนาโนเมตร ดดยการวิเคราะห์การกระเจิงของรังสีเอกซ์ที่มุมแคบได้
เทคนิคการเรืองรังสีเอกซ์ (X-ray Fluorescence)
ใช้หลักการการเรืองของรังสีเอกซ์ที่มีพลังงานจำเพาะ ที่แผ่ออกมาจากอะตอมของธาตุแต่ละชนิด เมื่อได้รับการกระตุ้นด้วยการฉายรังสีเอกซ์ เพื่อตรวจสอบชนิดและปริมาณของธาตุองค์ประกอบ โดยสามารถวิเคราะห์สารตัวอย่างได้อย่างหลากหลาย และไม่ทำลายสารตัวอย่าง สามารถประยุกต์ใช้งานได้หลากหลาย อาทิ วิเคราะห์องค์ประกอบธาตุในวัตถุโบราณ เช่น โมเสก วัตถุโบราณบ้านเชียง และลูกปัดโบราณ วิเคราะห์การปนเปื้อนของโลหะหนักเพื่อประยุกต์ใช้งานด้านสิ่งแวดล้อม หรือวิเคราะห์ธาตุองค์ประกอบในสมุนไพร และสารสกัดจากธรรมชาติ เป็นต้น
เทคนิคเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สามมิติ (X-ray Tomographic Microscopy)
เป็นเทคนิคสร้างภาพสามมิติจากภาพถ่ายตัดขวางของตัวอย่างขนาดเล็ก โดย ฉายรังสีเอกซ์ผ่านวัตถุ เพื่อศึกษาโครงสร้างภายในวัตถุโดยไม่ทำลายผิววัตถุด้านนอก โดยสามารถนำไปต่อยอดการใช้ประโยชน์ได้ เช่น ภาพถ่ายเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สามมิติของโครงสร้างเส้นผม หรือภาพถ่ายเอกซเรย์คอมพิวเตอร์สามมิติ เพื่อตรวจหาภาวะกระดูกพรุนในกระดูกมนุษย์ เป็นต้น


เทคนิคการดูดกลืนแสง (Absorption) แบ่งออกเป็น
1. การดูดกลืนรังสีเอกซ์ (X-ray Absorption Spectroscopy)
เป็นเทคนิคที่ศึกษาโครงสร้างระดับอะตอมโดยเป็นการฉายรังสีเอกซ์ไปตกกระทบสารตัวอย่างและวัดการดูดกลืนรังสีดังกล่าว เพื่อวิเคราะห์ความจำเพาะทางเคมีของธาตุแต่ละชนิดในตัวอย่างที่ศึกษา เทคนิคนี้นำไปประยุกต์ใช้กับงานด้านต่างๆ ได้อย่างหลากหลาย เช่น ศึกษาตัวอย่างทางด้านโบราณคดี เซรามิกส์ แก้ว อัญมณี ตัวเร่งปฏิกิริยา แบตเตอรี เซลล์เชื้อเพลิง เป็นต้น
2. การดูดกลืนรังสีอินฟราเรด (Infrared Spectroscopy)
เป็นเทคนิคที่ใช้วิเคราะห์ ตรวจสอบ และศึกษาโครงสร้างของโมเลกุลของสารประกอบอินทรีย์ โดยวัดจากการดูดกลืนรังสีย่านอินฟราเรด ของวัสดุหรือสสารต่างๆ ซึ่งเทคนิคนี้จะไม่ทำลายสารตัวอย่าง ให้ความแม่นยำสูง ใช้เวลาสั้นในการตรวจวิเคราะห์ ประยุกต์ใช้วิเคราะห์ตัวอย่างทางชีวภาพ เช่น สารชีวโมเลกุล เซลล์พืช เซลล์สัตว์ เส้นผม และทางวัสดุศาสตร์ เช่น พอลิเมอร์ เส้นใย และวัสดุเซรามิกส์ เป็นต้น
3. การสร้างชิ้นส่วนจุลภาคด้วยรังสีเอกซ์ (X-ray Lithography)
ฉายรังสีเอกซ์ลงบนสารไวแสงที่ได้วางรูปแบบชิ้นงานตามต้องการ เพื่อสร้างเป็นวัตถุสามมิติขนาดเล็กที่มีความละเอียดสูงในระดับไมโครเมตร โดยสามารถต่อยอดในการทำอุปกรณ์ตรวจวัดอุปกรณ์ประมวลผลค่าความชื้นและอุณหภูมิภายในโรงเรือนเลี้ยงเป็ด-ไก่ หรือใช้ในห้องปฏิบัติการบนชิปได้
เทคนิคการปลดปล่อยโฟโตอิเล็กตรอน (X-ray Photoemission Spectroscopy )
เป็นเทคนิคฉายแสงลงบนพื้นผิวของวัสดุหรือตัวอย่าง จากการตรวจวัดพลังงานของอิเล็กตรอนที่หลุดออกจากผิวของวัตถุเมื่อได้รับการกระตุ้นด้วยรังสีเอกซ์ เพื่อระบุชนิดและสถานะทางเคมีของธาตุที่เป็นองค์ประกอบ วิเคราะห์โครงสร้างพื้นผิว และสารเจือปนบนพื้นผิวของตัวอย่าง เพื่อนำไปประยุกต์ใช้ในงานทางด้านวัสดุศาสตร์ และโลหะวิทยา ถือว่าเป็นเครื่องมือตรวจวัดที่มีประสิทธิภาพสูงในการตรวจหาสารเจือปนและโครงสร้างทางเคมีบริเวณพื้นผิวของสารตัวอย่าง ที่สามารถช่วยไขปริศนาถึงความบกพร่องและการปนเปื้อนในสารตัวอย่างได้
ข้อมูลจาก Facebook : สถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน(องค์การมหาชน) SLRI
ยังมีหลากหลายนวัตกรรมฝีมือนักวิจัยไทย ที่มีส่วนช่วยพัฒนาภาคอุตสาหกรรมอย่างได้ผล
“CleanTech” เนื้อหอม ตอบโจทย์การลงทุนเพื่อสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน












