ทำไม “ศิลป์ไทย” ถึงไปไม่สุด (หยุดแค่ Local)

ปรากฏการณ์ Lalisa ในเดือนกันยายนที่ผ่านมา เรียกได้ว่าสั่นสะเทือนวงการบันเทิงโลกพอสมควรเลยทีเดียว

แน่นอนว่า ในมุมคิดของคน Generation ใหม่ หลายคนไม่ได้มอง “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” ของ Lalisa
หลายคนไม่รู้ด้วยซ้ำ ว่า Lalisa “เป็นคนไทย”
แต่ถึงรู้ เขาก็ไม่ได้สนใจ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” ของ Lalisa
เพราะคน Generation ใหม่ เขาสนใจ “สิ่งที่ Lalisa เป็น”

Lalisa

การที่บริษัทบันเทิงเกาหลีใต้ เลือก Lalisa ไปร่วมวง Black Pink ในตอนนั้น ก็อยู่ภายใต้กรอบคิดนี้เช่นกัน
คือไม่ได้สนใจ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” ของ Lalisa
แต่สนใจใน “สิ่งที่ Lalisa เป็น”
เหมือนที่วงการกอล์ฟโลก ไม่เคยสนใจ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” ของ Tiger Woods
กระทั่ง Tiger Woods ไม่เคยสนใจ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” ของตัวเองด้วยซ้ำ
เรื่องแบบนี้เป็น Mindset ที่อธิบายให้คนที่สนใจ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ความเป็นไทย” เข้าใจได้ยากพอสมควร
ในประเด็นย้อนแย้งเดียวกันนี้ ผมสังเกต และตั้งคำถามในใจมานานแล้ว ว่าเหตุใด “ศิลป์ไทย” ถึงไปไม่สุด แต่หยุดอยู่แค่ Local
หรือบางคน Go inter ได้ไกล แต่ก็ดูเหมือนจะไปไม่สุดเช่นกัน?

“ศิลป์ไทย” ประการแรกที่อยากวิเคราะห์คือ “วรรณกรรมไทย”
คำถามง่ายๆ ก็คือ ทำไม รางวัลวรรณกรรมระดับโลก มี “คนไทย” เข้าไป “เฉียดใกล้” น้อยมาก น้อยจนเรียกได้ว่า “แทบไม่มี”
อุปสรรคด้าน “ภาษา” เป็นปัจจัยหนึ่ง แต่ไม่ใช่ปัจจัยหลักอย่างแน่นอน
เพราะ “วรรณกรรมไทย” ที่ได้รับการ “แปลเป็นภาษาต่างประเทศ” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “ภาษาอังกฤษ” มีปริมาณที่มากพอจะ “เห็นเป็นกลุ่มเป็นก้อน” แบบพอสมควร
ในทางตรงกันข้าม “วรรณกรรมดั้งเดิม” ที่ “ไม่ใช่ภาษาอังกฤษ” ไม่ว่าจะเป็น “ญี่ปุ่น” “จีน” กลับผงาดใน “เวทีวรรณกรรมโลก” โดยเฉพาะอย่างยิ่ง “รางวัลโนเบล”
ทว่า “วรรณกรรมไทย” เข้าไป “เฉียดใกล้” Nobel Shortlist น้อยมาก น้อยจนเรียกได้ว่า “แทบไม่มี”
หากจะวิเคราะห์ก็คงจะไม่ใช่ “อุปสรรคด้านภาษา” แต่เป็น “ประเด็น”

ดนตรีบำบัดใจ

เช่นเดียวกับ “วงการดนตรี”
แม้ที่ผ่านมา แวดวงดนตรีโลก จะให้การยอมรับผลงานของศิลปินไทย Go inter ออกเทปภาษาอังกฤษ ซึ่งมีหลายสิบอัลบั้ม อาจถึงหลักร้อย
ทว่า ความโด่งดังในเวทีนานาชาติของศิลปิน-นักร้องไทย ก็ยังจับต้องไม่ได้อย่างจริงจัง ต่างจากที่แฟนเพลงคนไทยให้การยอมรับศิลปิน-นักร้องระดับโลก
เช่นเดียวกับวรรณกรรม ดนตรี และเพลงไทย ได้ข้ามผ่านอุปสรรคด้านภาษา แต่ที่ยังเป็นอุปสรรคอยู่ก็เห็นจะเป็นเรื่องเดียวกันก็คือ “ประเด็น”

LALISA

โดยเฉพาะอย่างยิ่ง วงการดนตรีไทย ที่ตัวอย่างปรากฏการณ์ Lalisa ที่เกิดขึ้น สามารถนำมาอธิบายเสริมการวิเคราะห์ข้างต้นได้เป็นอย่างดี
คือแฟนเพลง ไม่ได้สนใจ “ภาษาไทย” หรือ “ความเป็นไทย” หรือ “ความเป็นคนไทย” ของ Lalisa
แต่สนใจ “ความเป็น Lalisa” ที่เป็น “Lalisa” ศิลปินวงจากเกาหลีใต้ ร้องเพลงสากล ไม่ใช่ “ความเป็นคนไทย” หรือ “ภาษาไทย” หรือ “เพลงไทย”
วงการภาพยนตร์ดูเหมือนจะก้าวไปได้ไกลที่สุด จากปรากฏการณ์ของ “อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล” กับ “รางวัลภาพยนตร์เมืองคานส์”
อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล
อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล // www.artforair.org
รวมถึงบุคลากรคนไทย ทั้งเบื้องหน้าและเบื้องหลังในฮอลลีวูด หรือบรอดเวย์อีกจำนวนหนึ่ง
ทว่า นั่นก็ยังไม่ได้สร้างความโด่งดังแบบเปรี้ยงปร้างระดับ Box Office ทำเงินถล่มทลาย หรือได้รับการยอมรับในเชิงพาณิชย์วงกว้างเฉกเช่นซุป’ตาร์ฮอลลีวูด-บรอดเวย์
จะเห็นได้ว่า แม้จะมี “อุปสรรคด้านภาษา” ในหมู่บุคลากรภาพยนตร์และละครเวทีไทยอยู่บ้าง
และแม้ดูเหมือนจะเป็นปัจจัยปัญหาหนึ่ง แต่ไม่ใช่ปัจจัยหลักอย่างแน่นอน
นอกจาก “วรรณกรรม” “ดนตรี” “ภาพยนตร์” และ “ละครเวที” แล้ว
แวดวงทัศนศิลป์ ดูจะเป็นวงการเดียวที่ “อุปสรรคด้านภาษา” ไม่มีผล
เพราะงานศิลปะไม่ได้สื่อสารด้วย “ภาษา” หรือใช้ “ภาษาเป็นเครื่องมือ” เหมือน “ศิลป์ไทย” ประเภทอื่น
ไม่ว่าจะเป็น วิจิตรศิลป์ ประติมากรรม ภาพพิมพ์ เกือบ 100% ไม่ต้องอาศัย “ภาษา” ในการสื่อสาร
คำถามที่ตามมาก็คือ เหตุใด วงการศิลปะไทย Go inter หรือเป็นที่ยอมรับในเวทีนานาชาติน้อยกว่าที่ควรเป็น?

Lalisa

นี่อาจเป็นคำถามที่ผมเฝ้าสังเกต และตั้งคำถามขึ้นในใจมาระยะหนึ่ง ซึ่งหากเรามองย้อนกลับไปในช่วงเกริ่นนำ
เราอาจพบว่า ปรากฏการณ์ Lalisa เสมือนการบ่งบอกอะไรบางอย่าง ที่เด็กสาวคนหนึ่งจากจังหวัดบุรีรัมย์ ผู้ได้รับการยอมรับระดับโลกนั้น
มีปัจจัยอะไรบ้าง?