123 ปี รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์ “ดร.ตั้ว ลพานุกรม”

21 ตุลาคม ของทุกปี เป็นวันเกิดของ “ดร.ตั้ว ลพานุกรม”

“ดร.ตั้ว ลพานุกรม” เกิดเมื่อวันที่ 21 ตุลาคม พ.ศ.2441 ที่บ้านละแวกถนนอนุวงศ์ ตำบลถนนอนุวงศ์ อำเภอสัมพันธวงศ์ จังหวัดพระนคร
บิดาชื่อนายเจริญ ลพานุกรม มารดาชื่อนางเนียร ลพานุกรม เป็นบุตรคนที่ 3 ในบรรดาพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน 5 คน
“ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ได้รับการศึกษาขั้นต้นที่โรงเรียนเทพศิรินทร์และโรงเรียนราชวิทยาลัย หลังจากนั้นได้ไปต่อวิชาสามัญในโรงเรียนที่เมืองบัลเกนแบร์ก ประเทศเยอรมนี
แต่ช่วงนั้นเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 ขึ้น เยอรมนีอยู่ฝ่ายอักษะ จึงทำให้ไทยกับเยอรมนีต้องประกาศสงครามกัน
“ดร.ตั้ว” จึงถูกส่งตัวไปเป็นเชลยศึก ทำให้ในห้วงเวลาดังกล่าว ท่านได้ศึกษาวิชาการต่างๆ เช่น คณิตศาสตร์ วิทยาศาสตร์ โดยเฉพาะการตั้งมั่นฝึกฝนภาษาฝรั่งเศส, ภาษาเยอรมัน และภาษาอังกฤษ
จนถูกดึงออกจากค่ายกักกันเพื่อมาทำหน้าที่เป็นล่ามให้ทหาร!
ดร.ตั้ว ลพานุกรม
ดร.ตั้ว ลพานุกรม
ที่สำคัญที่สุด ซึ่งผมคิดว่าเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้ต่อมา “ดร.ตั้ว” ได้รับฉายาว่าเป็น “รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี” ก็คือ
การที่ท่านได้ศึกษาวิชาเคมีที่มหาวิทยาลัยกรุงเบิร์น ประเทศสวิสเซอร์แลนด์ จนได้รับปริญญาดุษฎีบัณฑิต เกียรตินิยมอันดับสอง ในวิชาเคมี ในปี พ.ศ.2471 นั่นเองครับ
นอกจากนี้ ท่านยังดำรงตำแหน่ง “อธิบดีคนแรกของกรมวิทยาศาสตร์บริการ” กระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ซึ่งถือเป็นหน่วยงานทางวิทยาศาสตร์ที่เก่าแก่ที่สุดในประเทศโดย (ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ.2434)
“ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ถือเป็นนักวิทยาศาสตร์ในอันดับต้นๆ ของประเทศไทย โดยมีผลงานวิชาการและการบริหารงานวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเป็นที่ประจักษ์มากมาย
ที่สำคัญยิ่งไปกว่านั้นก็คือ “ดร.ตั้ว” เป็นผู้ริเริ่มวางรากฐานทางวิชาการด้านวิทยาศาสตร์ให้กับสังคมไทยด้วยการก่อตั้งวารสารวิชาการภาษาอังกฤษ Siamese Journal of Science เพื่อเผยแพร่งานวิจัยที่ทำในประเทศไทย และเพื่อแลกเปลี่ยนกับวารสารทางวิทยาศาสตร์ของต่างประเทศ
ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ถ่ายรูปร่วมกับกองรถยนต์ไทย ในงานสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ณ ประเทศฝรั่งเศส // th.wikipedia.org
ด้วยประวัติและผลงานทั้งหลายทั้งปวงนี้ คงไม่มีใครกล้าปฏิเสธได้เลยว่าท่านเป็น “ตำนานของนักวิทยาศาสตร์ไทย”
หลังจากที่ “ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ได้สำเร็จการศึกษาปริญญาเอก สาขาวิชาเคมี ที่มหาวิทยาลัยกรุงเบิร์น ประเทศสวิสเซอร์แลนด์แล้ว
ท่านได้เข้าร่วมกับคณะราษฎร ณ กรุงปารีส เพื่อเข้าร่วมเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชมาเป็นระบอบประชาธิปไตย เมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ.2475
ที่ถือเป็นก้าวย่างสำคัญอันนำไปสู่การเป็น “รัฐบุรุษ” และเป็น “รัฐบุรุษวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี” คนแรกและคนเดียวของเมืองไทย!
และหลังจากที่ท่านคว้าดอกเตอร์จากสวิสเป็นที่เรียบร้อยแล้ว ท่านยังได้เดินทางไปศึกษาวิชาเภสัชกรรมศาสตร์ ณ มหาวิทยาลัยมิวนิค ประเทศเยอรมัน และสาขาวิชาพฤกษศาสตร์ ที่มหาวิทยาลัยปารีส ประเทศฝรั่งเศส อีกด้วย
นอกจากนี้ “ดร.ตั้ว” ยังอุทิศเวลาส่วนตัว เดินทางไปศึกษาเรียนรู้ดูงานในสายวิชาการทางด้านวิทยาศาสตร์, งานวิจัยเทคโนโลยี, วิทยาการใหม่ๆ และอุตสาหกรรมต่างๆ ในประเทศสหรัฐอเมริกาและญี่ปุ่น อีกหลายครั้ง
ภก.ดร.ตั้ว ลพานุกรม ในที่ประชุมสภาผู้แทนราษฎร ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2483 // th.wikipedia.org
ก่อนจะกลับสู่เมืองไทยในปี พ.ศ.2473 เพื่อเข้ารับราชการในตำแหน่งผู้ช่วยแยกธาตุ 2 ซึ่งทำหน้าที่ในการตรวจวิเคราะห์ยาพิษโลหะสำหรับโรงกษาปณ์, เภสัชวัตถุ, เงินปลอม, ฝิ่น, แร่และธาตุ
ภายใต้หน่วยวิเคราะห์แร่และสถานปฏิบัติการวิเคราะห์แร่ ในสังกัดกรมราชโลหกิจและภูมิวิทยา กระทรวงเกษตราธิการในขณะนั้น ซึ่งมีนักเคมีอยู่เพียง 7 คน (ปัจจุบันมีประมาณ 300 คน)
ต่อมาหน่วยวิเคราะห์แร่ ได้โอนไปสังกัดกรมกษาปณ์สิทธิการ กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ เพื่อควบคุมดูแลเนื้อโลหะที่ใช้ในการทำเหรียญกษาปณ์ และได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นกองแยกธาตุในเวลาต่อมา
จากนั้นกองแยกธาตุได้โอนไปขึ้นกับกรมพาณิชย์และสถิติพยากรณ์ กระทรวงพระคลังมหาสมบัติ โดยขณะนั้นกระทรวงพระคลังมหาสมบัติได้รวมเอางานวิทยาศาสตร์ที่ทำอยู่ในที่ต่างๆ มาไว้เป็นแห่งเดียวกัน พร้อมกับจัดตั้งเป็นศาลาแยกธาตุ หรือ Government Laboratory ขึ้น
ต่อมาศาลาแยกธาตุได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นหน่วยงานเทียบเท่าระดับกรม และได้ย้ายสังกัดมาอยู่กระทรวงพาณิชย์และคมนาคมซึ่งจัดตั้งขึ้นใหม่ และได้รับการได้ยกฐานะขึ้นเป็นกรมวิทยาศาสตร์ สังกัดกระทรวงเกษตรพาณิชย์การ โดยโอนกองเกษตรศาสตร์ที่สังกัดอยู่ในกรมตรวจกสิกรรม มารวมกับศาลาแยกธาตุในเวลาต่อมา
โดย “ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ได้รับการแต่งตั้งเป็นอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์ท่านแรก เมื่อปี พ.ศ.2476 และต่อมากรมวิทยาศาสตร์ได้ย้ายไปสังกัดในกระทรวงเศรษฐการ ก่อนจะโอนกลับมาและเปลี่ยนชื่อเป็นกรมวิทยาศาสตร์บริการ สังกัดกระทรวงวิทยาศาสตร์ฯ ตราบจนถึงปัจจุบัน

ตลอดระยะเวลาที่ “ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมวิทยาศาสตร์บริการ ท่านได้ขยายขอบเขตและปริมาณงานของกรมฯ เพิ่มมากขึ้น ได้มีการสร้างเสริมตึกที่ทำการเดิมที่ถนนมหาราชจากอาคารชั้นเดียวให้เป็นสองชั้น และสร้างตึกใหม่เพิ่มเติมอีกหนึ่งหลังในบริเวณเดียวกัน
โดยนับตั้งแต่มีการเปลี่ยนแปลงเป็นกรมวิทยาศาสตร์ ได้มีความเคลื่อนไหวในทางก้าวหน้าหลายประการ
เช่น จัดตั้งกองเภสัชกรรมสำหรับวิจัยเกี่ยวกับพืชผลในประเทศเพื่อใช้เป็นยา, จัดตั้งสถานศึกษาเคมีปฏิบัติเพื่อสอนและฝึกเจ้าหน้าที่วิทยาศาสตร์ไว้ปฏิบัติงาน, ขยายงานห้องสมุดให้มีวารสารและตำราเพิ่มขึ้น ออกหนังสือพิมพ์วิทยาศาสตร์ Siam Science Bulletin เพื่อส่งเสริมและเผยแพร่ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ให้แก่ประชาชน และออก “วารสารวิชาการ Siamese Journal of Science” ดังได้กล่าวไป
ภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง “ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ได้ขยายงานออกไปเป็นอย่างมาก ทั้งการพัฒนาบุคลากรและการปรับปรุงสถานที่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งกับการลงมือวิจัยเกี่ยวกับพืชสวนทางการเกษตร
อาทิ งานวิจัยเกี่ยวกับน้ำมันสนและน้ำมันหมู, การสำรวจดิน, ส่งเสริมกิจการถั่วเหลือง, การกำหนดมาตรฐานอาหาร และก่อตั้งกองเภสัชกรรมและโรงงานอุตสาหกรรมในปี พ.ศ.2482 ซึ่งก็คือองค์การเภสัชกรรมในปัจจุบัน
“ดร.ตั้ว ลพานุกรม” เป็นบุคคลที่มีผลงานดีเยี่ยม เป็น “รัฐบุรุษ” ผู้บุกเบิกพัฒนาสร้างสรรค์และส่งเสริม-ทำนุบำรุงวงการวิทยาศาสตร์ของไทยให้รุ่งเรือง ท่ามกลางความเปลี่ยนแปลงในยุค 2475

ท่านเคยกล่าวว่า “ชาติจะเจริญโดยไม่มีวิทยาศาสตร์เป็นหลักไม่ได้” โดยคำพูดนี้ได้สลักไว้บน “แท่นอนุสาวรีย์ ดร.ตั้ว ลพานุกรม”

เสมือนกับที่ท่านได้วางรากฐานการพัฒนาด้านวิทยาศาสตร์ให้กับสังคมไทยเป็นอย่างดียิ่งนั่นเองครับ!
“ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ถึงแก่อสัญกรรมด้วยโรคไส้ติ่งอักเสบ เมื่อวันที่ 27 สิงหาคม ปี พ.ศ.2484 สิริรวมอายุได้ 43 ปี

หมายเหตุ : อนุสาวรีย์ ดร.ตั้ว ลพานุกรม, ลาน ดร.ตั้ว ลพานุกรม และห้องอนุสรณ์ ฯพณฯ ดร.ตั้ว ลพานุกรม จัดตั้งขึ้นเพื่อระลึกถึงคุณงามความดีของ “ดร.ตั้ว ลพานุกรม” ผู้ทำคุณประโยชน์ต่อประเทศไทยอย่างใหญ่หลวง

เพื่อให้คนรุ่นหลังที่ต้องการศึกษาชีวประวัติของท่านได้มีแหล่งศึกษาค้นคว้า เพื่อเป็นแบบอย่างการทำงานและการดำเนินชีวิต

โดยมีการรวบรวมและจัดแสดงข้อมูลชีวประวัติ, ผลงาน และเอกสารวิชาการภาษาเยอรมัน รวมถึงของใช้ประจำตัวของท่านที่จัดหาได้ โดยห้องอนุสรณ์ ฯพณฯ ดร.ตั้ว ลพานุกรม ตั้งอยู่ที่ชั้น 5 สำนักหอสมุดและศูนย์สารสนเทศวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี กรมวิทยาศาสตร์บริการ ถนนพระรามที่ 6 เขตราชเทวี กรุงเทพมหานคร สามารถเข้าชมได้ทุกวันเวลาราชการ