5 เคล็ดลับ สร้างแบรนด์ให้ สินค้าชุมชน มีตัวตนในโลกการค้ายุคใหม่

ชุมชนมีส่วนในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากได้อย่างไร? ต่อคำถามนี้ ในรายงานเรื่อง “สร้างแบรนด์ชุมชน เสริมแกร่งให้เศรษฐกิจฐานราก” ที่จัดทำโดย กองนโยบายการสร้างความเข้มแข็งทางการค้า สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า มีคำตอบ พร้อมการเสนอแนะวิธีการสร้างแบรนด์ให้ สินค้าชุมชน มีตัวตนและขายได้ในโลกการค้ายุคใหม่

โดยรายงานฉบับนี้เริ่มอธิบายว่า ชุมชน มีสมาชิกที่เป็นครัวเรือนหลายๆครัวเรือนรวมกันในสังคม ซึ่งถือเป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบเศรษฐกิจ ครัวเรือน (Household) ที่ทำหน้าที่ 2 แบบ คือ
1. การเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิต เช่น ทุน แรงงาน ที่ดิน และขายปัจจัยการผลิตให้หน่วยธุรกิจ (Firm) ใช้ในการผลิตสินค้าและบริการ
2. ครัวเรือนยังเป็นผู้บริโภคสินค้าและบริการที่ผลิตโดยหน่วยธุรกิจ ซึ่งกิจกรรมทางเศรษฐกิจของครัวเรือนมีหลายรูปแบบ เช่น การประกอบอาชีพ การบริโภค การลงทุน เป็นต้น
กิจกรรมเหล่านี้ล้วนมีความเกี่ยวข้องกับสถานภาพทางการเงินของครัวเรือน ทำให้เกิดเป็นรูปแบบเศรษฐกิจในชุมชน ที่มีกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งการผลิตการบริโภคการจัดจำหน่ายที่คนในท้องถิ่นชุมชนได้มีส่วนร่วมและมีความเป็นเจ้าของร่วมกัน
เศรษฐกิจชุมชน จึงมีรากฐานมาจากศักยภาพของชุมชน ภูมิปัญญา อาทิ ประเพณี วัฒนธรรม สภาพภูมิศาสตร์ และความหลากหลายทางทรัพยากร ก่อให้เกิดเศรษฐกิจชุมชน ขึ้นมาหล่อเลี้ยงคนในชุมชนนั้นได้

รู้ให้ลึก เศรษฐกิจชุมชน ที่ดี สร้างรายได้ให้ประชาชนเพิ่มได้อย่างไร?

เศรษฐกิจชุมชน หรือ เศรษฐกิจฐานราก จึงหมายถึง ระบบเศรษฐกิจที่มีการรวมกลุ่มกันของคนในชุมชน เพื่อร่วมมือกันบริหารจัดการทรัพยากรในชุมชน ทั้งเศรษฐกิจ สังคม วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อมทรัพยากรธรรมชาติ โดยการมีส่วนร่วมและความเป็นเจ้าของร่วมกัน สร้างความร่วมมือกันในทุกระดับและทุกมิติ เพื่อให้เกิดความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ซึ่งจะทำให้สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างเข้มแข็งและยั่งยืนต่อไป
เศรษฐกิจฐานราก ถือเป็นแนวคิดและรูปแบบเศรษฐกิจที่ทุกหน่วยงานให้ความสำคัญ ซึ่งเป็นเศรษฐกิจที่เน้นการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนโดยคำนึงถึงทรัพยากร ศักยภาพ และทุนในชุมชนที่มีอยู่เป็นสำคัญ ซึ่งทำให้เกิดกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งในด้านการผลิต การแปรรูป การจัดจำหน่าย และการบริโภค โดยครอบคลุมเศรษฐกิจในหลายด้าน ได้แก่ การเกษตร ร้านค้าชุมชน และการท่องเที่ยว
ด้วยเหตุนี้ ภาครัฐ จึงได้ให้ความสำคัญกับการพัฒนาเศรษฐกิจ และการกระจายรายได้ไปยังชุมชนอย่างแท้จริง เพื่อแก้ปัญหาให้คนในชุมชนหลุดพ้นภาวะความยากจนเรื้อรัง โดยได้ริเริ่มแนวคิด โครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ หรือ สินค้า OTOP ขึ้นเพื่อพัฒนาคุณภาพผลิตภัณฑ์ของชุมชนที่อยู่บนพื้นฐานของภูมิปัญญาชาวบ้าน วัฒนธรรม ประเพณี และการใช้ทรัพยากรในท้องถิ่น

ทั้งนี้ เพื่อเสริมสร้างความเป็นเอกลักษณ์ของชุมชน ความเป็นอัตลักษณ์ของสินค้าและบริการ และกระตุ้นให้เกิดการเรียนรู้ในการพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้มีคุณภาพ มาตรฐานตรงกับความต้องการของตลาด (ตลาดนำการผลิต) ซึ่งจะสร้างรายได้ให้แก่ชุมชน
โดยมีหลักการ นำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาผลิตเป็นสินค้าหรือบริการอย่างมีคุณภาพ คำนึงถึงเอกลักษณ์ของท้องถิ่นจนเป็นที่ยอมรับของสากล นำศักยภาพของท้องถิ่น เช่น วัตถุดิบหรือความเชี่ยวชาญมาพัฒนาเป็นสินค้าหรือบริการด้วยความคิดอย่างสร้างสรรค์ นำไปสู่การพึ่งพาตนเอง และเป็นการกระตุ้นให้คนในท้องถิ่นสร้างรายได้ด้วยตนเอง
จากการดำเนินการดังกล่าวทำให้ชุมชนทั่วประเทศไทยมีการผลิตสินค้าและบริการ ออกมาจำหน่ายจำนวนมาก ภาครัฐและภาคเอกชน หน่วยงานที่เกี่ยวข้องให้การสนับสนุนทั้งด้านการผลิตการตลาด ตลอดจนจัดหาสถานที่ออกร้านจัดจำหน่ายอย่างเต็มที่ ทำให้ สินค้าชุมชน ได้รับความสนใจและมีรายได้เข้ามาจำนวนมาก

วิเคราะห์จุดแข็ง จุดอ่อนของ เศรษฐกิจชุมชนไทย จากยอดขายสินค้า OTOP ที่ผ่านมา

การดำเนินงานที่ผ่านมา หน่วยงานภาครัฐได้ให้ความสำคัญกับประเด็นในเรื่องเศรษฐกิจฐานรากอย่างต่อเนื่องจะเห็นได้จากการนำเข้าไปใส่ในแผนแม่บทภายใต้ยุทธศาสตร์ชาติ ประเด็นที่ 16 เศรษฐกิจฐานราก ที่ให้ชุมชนท้องถิ่นเข้มแข็งมีศักยภาพในการแข่งขันสามารถพึ่งพาตนเองได้รับประโยชน์จากการพัฒนาอย่างทั่วถึงและเป็นธรรมยกระดับมาตรฐานการครองชีพและความเป็นอยู่ของประชาชนให้ดีขึ้น
จากข้อมูลของ สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) รายงานว่าการสร้างเสริมสภาพแวดล้อมและกลไกที่เหมาะสมต่อการประกอบธุรกิจเป็นสิ่งสำคัญที่จะช่วยเพิ่มรายได้ให้กับผู้ประกอบการเศรษฐกิจฐานรากได้

โดยผู้ประกอบการเศรษฐกิจฐานรากจะเป็นกำลังสำคัญของชุมชนท้องถิ่น ที่จะช่วยขับเคลื่อนการพัฒนาทั้งในด้านของการกระจายรายได้ในสู่ชุมชนมากขึ้นและการสร้างความสัมพันธ์ทางสังคมระหว่างผู้คนในพื้นที่ให้มีความเข้มแข็งมากขึ้น การพัฒนาผู้ผลิตและผู้ประกอบการ การส่งเสริม และพัฒนาผลิตภัณฑ์ให้มีคุณภาพ ตลอดจนการสร้างช่องทางการตลาดใหม่ๆ ได้
อัตราการเติบโตของมูลค่าทางเศรษฐกิจฐานรากของมูลค่าสินค้า OTOP รวมในปีงบประมาณ 2563 (1 ต.ค. 62 – 30 ก.ย. 63) พบว่า มีอัตราการเติบโตเมื่อเทียบกับปีฐาน (ปี2560) เพิ่มขึ้นที่ร้อยละ 68.1 สูงกว่าค่าเป้าหมายที่กำหนดไว้ร้อยละ 30
แต่หากพิจารณาอัตราการเติบโตโดยเทียบกับปีก่อนหน้า จะพบว่าใน ปี 2563 มูลค่าการขายสินค้า OTOP เพิ่มขึ้นเพียงร้อยละ 8.4 ซึ่งน้อยกว่าปีที่ผ่านมา เนื่องจากในปี2563 เกิดการแพร่ระบาดของโรคโควิด 19 ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อภาพรวมเศรษฐกิจประเทศ ทำให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจลดน้อยลง โดยเฉพาะภาคการท่องเที่ยว ซึ่งเป็นช่องทางที่สำคัญในการส่งเสริมให้เกิดการซื้อขายสินค้า OTOP
อย่างไรก็ตาม กลุ่มผู้ประกอบการชุมชนยังคงมีความท้าทายในการปรับตัวในด้านการตลาด การเพิ่มลักษณะเด่นให้กับผลิตภัณฑ์ในแต่ละพื้นที่ให้เกิดความแตกต่างยังคงเป็นสิ่งสำคัญต่อการเพิ่มยอดขายและรายได้

ดังนั้น จะเห็นได้ว่าแท้จริงแล้วชุมชนสามารถสร้างงานและมีรายได้เพิ่มจากกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งค้าขายและท่องเที่ยวได้ เนื่องจากชุมชนมีจุดแข็งของศักยภาพด้านปัจจัยการผลิต มีแหล่งทรัพยากรที่อุดมสมบูรณ์และเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น รวมทั้งคนในชุมชนมีความเข้มแข็งช่วยเหลือซึ่งกันและกัน
อย่างไรก็ตาม ชุมชนก็ยังขาดการสนับสนุนในการสร้างจุดเด่นของผลิตภัณฑ์ให้เป็นที่รู้จักได้ เนื่องจากปัญหาที่สำคัญ คือ ชุมชนไม่มีตราผลิตภัณฑ์ (Branding) และส่วนใหญ่ยังขาดความสร้างสรรค์และรสนิยมเข้าไป ทำให้ไม่เกิดจุดเด่นและเป็นที่ประทับใจแก่ผู้ซื้อและนักท่องเที่ยว รวมถึงการได้รับการรับรองมาตรฐานสินค้า
นอกจากนี้ผลิตภัณฑ์ชุมชนยังขาดความต่อเนื่องในการพัฒนาเติบโตและขยายผลตลอดจนขาดทักษะความรู้ ความสามารถในการประกอบการ ขาดการวางแผนการดำเนินงานที่ดีขาดการสนับสนุนด้านการตลาดเพื่อการแข่งขัน รวมไปถึงขาดงบประมาณสนับสนุน

แชร์ 5 เคล็ดลับ สร้างแบรนด์ ให้ สินค้าชุมชน มีตัวตน โดดเด่นในโลกการค้ายุคใหม่

ดังนั้น การนำจุดอ่อนที่สามารถแก้ไขได้มาเป็นแนวทางในการพัฒนา สินค้าชุมชน ให้ประสบความสำเร็จจะต้องเข้าใจในผลิตภัณฑ์ จึงจะสามารถสร้างแบรนด์ผลิตภัณฑ์ขึ้นมาได้ ซึ่งการสร้างแบรนด์ ถือเป็นหัวใจหลักการสร้างผลิตภัณฑ์ชุมชนให้มีตัวตน โดยจะต้องทำการสื่อสารอย่างตรงไปตรงมาและถ่ายทอดเรื่องราวที่เป็นเอกลักษณ์/อัตลักษณ์ต่างๆ เพื่อสร้างภาพจำให้แก่ผู้พบเห็นและให้เกิดความประทับใจ โดยอาศัยหลักการและแนวคิด 5 ข้อ ดังนี้

  • ผู้นำที่มีวิสัยทัศน์ (Leadership)
โดยชุมชนมีปัจจัยการผลิตทรัพยากร แรงงาน ที่มีความพร้อมอยู่แล้ว หากมีผู้นำชุมชนที่มีวิสัยทัศน์ ความคิดก้าวหน้า เห็นทรัพยากรในท้องถิ่นที่มีอยู่นำมาปรับเปลี่ยนแปรรูปให้เป็นผลิตภัณฑ์ค้นหาความโดดเด่นในด้านเอกลักษณ์และอัตลักษณ์ของทรัพยากรที่มีอยู่ เพื่อเพิ่มมูลค่า ก็จะมีส่วนสำคัญทำให้ชุมชนมีอาชีพและรายได้เพิ่มอีกทางหนึ่ง

สินค้าท้องถิ่น

  • กระบวนการคิดการออกแบบ (Concept design)
เป็นเรื่องใหญ่และสำคัญ ต้องเน้นการสื่อสารการออกแบบ (Design) ของผลิตภัณฑ์ให้มีสไตล์ มีรสนิยม เพิ่มเสน่ห์ของชุมชน ใส่ความสร้างสรรค์เพื่อดึงดูดผู้บริโภคหรือนักท่อง เที่ยวให้มาสัมผัสกับผลิตภัณฑ์และมาท่องเที่ยวในชุมชน
  • การสร้างแบรนด์ (Branding) ของชุมชน
มีส่วนสำคัญในการขับเคลื่อนสินค้าให้ประสบความสำเร็จ ซึ่งชุมชนที่ต้องการขายผลิตภัณฑ์จะต้องนึกถึงการสร้างแบรนด์มาเป็นอันดับแรก เพื่อให้เป็นภาพจำที่เกิดประทับใจให้แก่ผู้พบเห็นทั้งนี้จะต้องอาศัยผู้เชี่ยวชาญ ที่จะมาปรับรูปลักษณ์ของผลิตภัณฑ์ให้มีความสร้างสรรค์ ใส่รสนิยม สื่อสารภาพที่อยู่ในแบรนด์อย่างตรงไปตรงมา
ตลอดจนการนำแนวคิดเกี่ยวกับความยั่งยืนที่สอดคล้องตามเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goal: SDGs) เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของผลิตภัณฑ์เพื่อให้ได้มาตรฐาน เป็นที่ยอมรับสร้างแบรนด์ชุมชน เสริมแกร่งให้เศรษฐกิจฐานรากด้วย

  • บรรจุภัณฑ์สินค้า (Packaging)
บรรจุภัณฑ์ที่ดีจะต้องมีความแข็งแรง ทนทาน รูปทรงสวยงาม รวมไปถึงการออกแบบบรรจุภัณฑ์จะต้องมีรูปภาพที่โดดเด่นสมดุลกับหีบห่อหรือบรรุภัณฑ์ มีสีสันสวยงามใช้คู่สี (Pantone) ซึ่งการออกแบบต้องคำนึงถึงความสะดวกในการใช้งาน (User Friendly) และมีความเป็นมาตรฐานสากล
  • การสร้างแบรนด์ผลิตภัณฑ์และการท่องเที่ยวในชุมชน จะประสบความสำเร็จจะต้องคำนึงถึงธีมคอนเซ็ปต์(Theme)
สร้างสตอรี่ให้เป็นเรื่องเดียวกัน เริ่มจากชุมชนหมู่บ้าน ผลิตภัณฑ์ชุมชน และกิจกรรมที่สร้างสรรค์ DIY (Do it yourself) เพื่อให้นักท่องเที่ยวมีส่วนร่วมในกระบวนการผลิตสินค้า ซึ่งจะทำให้นักท่องเที่ยวได้เห็นถึงคุณค่าของสินค้าและจะส่งผลให้ชุมชนเป็นที่รู้จัก เป็นการส่งเสริมการท่องเที่ยวในชุมชนอีกทางหนึ่ง

ที่มา : รายงานเรื่อง “สร้างแบรนด์ชุมชน เสริมแกร่งให้เศรษฐกิจฐานราก” ที่จัดทำโดย จุฑารัตน์ พรหมทัต นักวิชาการพาณิชย์ชำนาญการ กลุ่มพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก กองนโยบายการสร้างความเข้มแข็งทางการค้า สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า


การพัฒนาเศรษฐกิจ ต้องเกิดขึ้นในทุกมิติ ตั้งแต่เศรษฐกิจระดับประเทศจนถึงเศรษฐกิจฐานราก

CBT Re-Design แนวคิดพัฒนา ‘การท่องเที่ยวโดยชุมชน’ สู่ความยั่งยืน รับโอกาสหลังวิกฤตผ่านพ้น

เปิดโมเดล จีน-ไทย ช่วยท้องถิ่นฝ่าวิกฤต ยกระดับ ของดีชุมชน สู่สินค้าขายดีบนอีคอมเมิร์ชชื่อดัง

สินค้าชุมชน ของดีที่ (ยัง) ไร้แบรนด์