แม้สถานการณ์ความยากจนในระยะ 5 ปี หลัง (2558 – 2562) พบว่า สัดส่วนคนจนอยู่ในระดับต่ำ โดยมีสัดส่วนไม่เกินร้อยละ 10 ของประชากรทั้งประเทศ อย่างไรก็ตาม สัดส่วนดังกล่าวมีการปรับตัวเพิ่มขึ้น 2 ครั้ง คือปี 2559 และ 2561
โดยคนยากจนที่เพิ่มขึ้นในปี 2559 เกิดจากผลกระทบของปัญหาภัยแล้ง ขณะที่ในปี 2561 เกิดจากการชะลอตัวของเศรษฐกิจต่างประเทศ เงินบาทแข็งค่า และจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติลดลง ขณะที่การแพร่ระบาดของโควิด-19 ยิ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรงทั้งทางเศรษฐกิจและสังคม ทำให้แนวทางการแก้ปัญหาความยากจนลำบากยิ่งขึ้น
สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) และ ธนาคารโลก ระบุว่า ครัวเรือนที่มีสถานะยากจนของไทยในปัจจุบัน เป็นครัวเรือนที่มีปัญหาความยากจนเรื้อรัง หรืออยู่ในกับดักของความยากจน มีเด็กและผู้สูงอายุจำนวนมากในครัวเรือน จบการศึกษาในระดับประถมศึกษาและต่ำกว่า (คนจนร้อยละ 79.18 จบการศึกษาระดับประถมศึกษาและต่ำกว่า) อีกทั้งผู้มีงานทำที่ยากจนส่วนใหญ่ทำงานในภาคการเกษตรซึ่งเป็นภาคเศรษฐกิจที่มีรายได้น้อย สะท้อนให้เห็นว่าครัวเรือนยากจนมีความสามารถในการสร้างรายได้น้อย การแก้ปัญหาความยากจนจึงต้องมีนโยบายที่ตรงจุด มีเครือข่ายแนวร่วมเข้ามาช่วยอย่างครอบคลุม และต้องแก้ปัญหากันแบบ…เคาะประตูบ้าน
กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กล่าวถึงนโยบายแก้ปัญหาความยากจนของ บพท.ว่า บพท. ได้พัฒนากระบวนการค้นหาสอบทานคนจนที่ตกหล่นจากระบบเพื่อเป็นข้อมูลเชิงลึก (deep data) โดยระบบ PPPconnext ซึ่งเป็นระบบข้อมูลที่แสดงทั้งปัญหาและทุนศักยภาพในการดำรงชีพคนจน 5 ด้าน ได้แก่ ทุนมนุษย์ ทุนสังคม ทุนการเงิน ทุนกายภาพ ทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบบนี้จะสามารถวิเคราะห์และจำแนกกลุ่มเป้าหมายคนจนเป็น 4 ระดับ คือ 1. ระดับอยู่ลำบาก 2. อยู่ยาก 3. พออยู่ได้ และ 4. อยู่ได้ ซึ่งเป็นเสมือนการตรวจเอ็กซเรย์เพื่อแก้ปัญหาได้ตรงตามสาเหตุ
ดังนั้น บพท.จึงส่งเสริมให้มีการนำวิชาความรู้จากมหาวิทยาลัยต่างๆ เข้าไปช่วยเหลืออย่างเป็นระบบ โดยร่วมงานกับมหาวิทยาลัย 18 แห่ง ดำเนินโครงการนำร่องใน 20 จังหวัด ตามแผนงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ โดยใช้ชุดข้อมูลแผนที่ความยากจนประเทศไทย (Thai Poverty Map-TP Map) ที่สภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) และ ศูนย์เทคโนโลยีอิเล็คทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค) จัดทำร่วมกัน รวมถึงชุดข้อมูลความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ของกรมการพัฒนาชุมชน เป็นฐานการทำงาน
กระบวนการค้นหาดำเนินการโดยมหาวิทยาลัย 18 แห่ง ร่วมกับกลไกภาครัฐ ภาคประชาสังคม และขบวนองค์กรชุมชน ข้อค้นพบที่น่าสนใจ คือ กลไกการมีส่วนร่วมส่งผลต่อการช่วยเหลือเร่งด่วน สำหรับคนจนที่เป็นคนป่วย คนชรา คนพิการ เป็นระบบส่งต่อลำดับแรก ต่อจากนั้นจะมีระบบส่งต่อในปัญหาสำคัญอื่นๆ เช่น
ปัญหาที่อยู่อาศัย จะเข้าสู่โครงการบ้านพอเพียงของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน
ปัญหาการศึกษา ส่งต่อสู่กองทุนเสมอภาคทางการศึกษา
ปัญหาสาธารณูปโภค ส่งต่อหน่วยงานในพื้นที่ที่รับผิดชอบ ฯลฯ
รวมทั้งโครงการพัฒนานวัตกรรมแก้จนในหลากหลายรูปแบบที่สอดคล้องกับบริบทและสภาพปัญหา เช่น การสร้างมูลค่าเพิ่มสินค้าเกษตร, การพัฒนาผลตอบแทนบริการระบบนิเวศน์ (pay for eco system) สำหรับคนจนอนุรักษ์ป่า, การยกระดับระบบสวัสดิการชุมชนให้ขยายบริการครอบคลุมคนจน และ การพัฒนาระบบน้ำเพื่อการเกษตร เป็นต้น
“ส่วนสำคัญอีกเรื่องคือการนำส่งระบบข้อมูลคนจนและโครงการแก้จน เข้าสู่ระบบแผนพัฒนาท้องถิ่น หรือแผนพัฒนาจังหวัด เพื่อให้การดำเนินงานแก้ไขปัญหาความยากจนเกิดความต่อเนื่องโดยหน่วยงานรัฐในพื้นที่” ผอ.บพท. กล่าว
นอกจากนี้ การเดินสำรวจเคาะประตูบ้านในพื้นที่นำร่อง 20 จังหวัด ได้สร้างโอกาสการเรียนรู้สภาพปัญหาอย่างชัดเจน และทำให้สามารถค้นพบคนจนที่ตกสำรวจเป็นจำนวน 336,239 คน ซึ่งเมื่อสมทบกับตัวเลขคนจนตามชุดข้อมูล จปฐ.และแผนที่ความยากจนประเทศไทย พบว่ามีจำนวนคนจนรวมกันถึง 676,085 คน
มีการจำแนกกลุ่มคนจนในจังหวัดนำร่องออกเป็น 4 ระดับคือ
ระดับสีแดง เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ลำบาก
สีส้ม เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ยาก
สีเหลือง เป็นกลุ่มคนจนประเภทพออยู่ได้
สีเขียว เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ได้














