เคาะ! ประตูบ้าน…ล้างจน

แม้สถานการณ์ความยากจนในระยะ 5 ปี หลัง (2558 – 2562) พบว่า สัดส่วนคนจนอยู่ในระดับต่ำ โดยมีสัดส่วนไม่เกินร้อยละ 10 ของประชากรทั้งประเทศ อย่างไรก็ตาม สัดส่วนดังกล่าวมีการปรับตัวเพิ่มขึ้น 2 ครั้ง คือปี 2559 และ 2561

โดยคนยากจนที่เพิ่มขึ้นในปี 2559 เกิดจากผลกระทบของปัญหาภัยแล้ง ขณะที่ในปี 2561 เกิดจากการชะลอตัวของเศรษฐกิจต่างประเทศ เงินบาทแข็งค่า และจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติลดลง ขณะที่การแพร่ระบาดของโควิด-19 ยิ่งส่งผลกระทบอย่างรุนแรงทั้งทางเศรษฐกิจและสังคม ทำให้แนวทางการแก้ปัญหาความยากจนลำบากยิ่งขึ้น
สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) และ ธนาคารโลก ระบุว่า ครัวเรือนที่มีสถานะยากจนของไทยในปัจจุบัน เป็นครัวเรือนที่มีปัญหาความยากจนเรื้อรัง หรืออยู่ในกับดักของความยากจน มีเด็กและผู้สูงอายุจำนวนมากในครัวเรือน จบการศึกษาในระดับประถมศึกษาและต่ำกว่า (คนจนร้อยละ 79.18 จบการศึกษาระดับประถมศึกษาและต่ำกว่า) อีกทั้งผู้มีงานทำที่ยากจนส่วนใหญ่ทำงานในภาคการเกษตรซึ่งเป็นภาคเศรษฐกิจที่มีรายได้น้อย สะท้อนให้เห็นว่าครัวเรือนยากจนมีความสามารถในการสร้างรายได้น้อย การแก้ปัญหาความยากจนจึงต้องมีนโยบายที่ตรงจุด มีเครือข่ายแนวร่วมเข้ามาช่วยอย่างครอบคลุม และต้องแก้ปัญหากันแบบ…เคาะประตูบ้าน

ความยากจน

กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม กล่าวถึงนโยบายแก้ปัญหาความยากจนของ บพท.ว่า บพท. ได้พัฒนากระบวนการค้นหาสอบทานคนจนที่ตกหล่นจากระบบเพื่อเป็นข้อมูลเชิงลึก (deep data) โดยระบบ PPPconnext ซึ่งเป็นระบบข้อมูลที่แสดงทั้งปัญหาและทุนศักยภาพในการดำรงชีพคนจน 5 ด้าน ได้แก่ ทุนมนุษย์ ทุนสังคม ทุนการเงิน ทุนกายภาพ ทุนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ระบบนี้จะสามารถวิเคราะห์และจำแนกกลุ่มเป้าหมายคนจนเป็น 4 ระดับ คือ 1. ระดับอยู่ลำบาก 2. อยู่ยาก 3. พออยู่ได้ และ 4. อยู่ได้ ซึ่งเป็นเสมือนการตรวจเอ็กซเรย์เพื่อแก้ปัญหาได้ตรงตามสาเหตุ
ดังนั้น บพท.จึงส่งเสริมให้มีการนำวิชาความรู้จากมหาวิทยาลัยต่างๆ เข้าไปช่วยเหลืออย่างเป็นระบบ โดยร่วมงานกับมหาวิทยาลัย 18 แห่ง ดำเนินโครงการนำร่องใน 20 จังหวัด ตามแผนงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ โดยใช้ชุดข้อมูลแผนที่ความยากจนประเทศไทย (Thai Poverty Map-TP Map) ที่สภาพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) และ ศูนย์เทคโนโลยีอิเล็คทรอนิกส์และคอมพิวเตอร์แห่งชาติ (เนคเทค) จัดทำร่วมกัน รวมถึงชุดข้อมูลความจำเป็นพื้นฐาน (จปฐ.) ของกรมการพัฒนาชุมชน เป็นฐานการทำงาน
กระบวนการค้นหาดำเนินการโดยมหาวิทยาลัย 18 แห่ง ร่วมกับกลไกภาครัฐ ภาคประชาสังคม และขบวนองค์กรชุมชน ข้อค้นพบที่น่าสนใจ คือ กลไกการมีส่วนร่วมส่งผลต่อการช่วยเหลือเร่งด่วน สำหรับคนจนที่เป็นคนป่วย คนชรา คนพิการ เป็นระบบส่งต่อลำดับแรก ต่อจากนั้นจะมีระบบส่งต่อในปัญหาสำคัญอื่นๆ เช่น
  • ปัญหาที่อยู่อาศัย จะเข้าสู่โครงการบ้านพอเพียงของสถาบันพัฒนาองค์กรชุมชน
  • ปัญหาการศึกษา ส่งต่อสู่กองทุนเสมอภาคทางการศึกษา
  • ปัญหาสาธารณูปโภค ส่งต่อหน่วยงานในพื้นที่ที่รับผิดชอบ ฯลฯ
รวมทั้งโครงการพัฒนานวัตกรรมแก้จนในหลากหลายรูปแบบที่สอดคล้องกับบริบทและสภาพปัญหา เช่น การสร้างมูลค่าเพิ่มสินค้าเกษตร, การพัฒนาผลตอบแทนบริการระบบนิเวศน์ (pay for eco system) สำหรับคนจนอนุรักษ์ป่า, การยกระดับระบบสวัสดิการชุมชนให้ขยายบริการครอบคลุมคนจน และ การพัฒนาระบบน้ำเพื่อการเกษตร เป็นต้น

“ส่วนสำคัญอีกเรื่องคือการนำส่งระบบข้อมูลคนจนและโครงการแก้จน เข้าสู่ระบบแผนพัฒนาท้องถิ่น หรือแผนพัฒนาจังหวัด เพื่อให้การดำเนินงานแก้ไขปัญหาความยากจนเกิดความต่อเนื่องโดยหน่วยงานรัฐในพื้นที่” ผอ.บพท. กล่าว

นอกจากนี้ การเดินสำรวจเคาะประตูบ้านในพื้นที่นำร่อง 20 จังหวัด ได้สร้างโอกาสการเรียนรู้สภาพปัญหาอย่างชัดเจน และทำให้สามารถค้นพบคนจนที่ตกสำรวจเป็นจำนวน 336,239 คน ซึ่งเมื่อสมทบกับตัวเลขคนจนตามชุดข้อมูล จปฐ.และแผนที่ความยากจนประเทศไทย พบว่ามีจำนวนคนจนรวมกันถึง 676,085 คน
มีการจำแนกกลุ่มคนจนในจังหวัดนำร่องออกเป็น 4 ระดับคือ
  • ระดับสีแดง เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ลำบาก
  • สีส้ม เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ยาก
  • สีเหลือง เป็นกลุ่มคนจนประเภทพออยู่ได้
  • สีเขียว เป็นกลุ่มคนจนประเภทอยู่ได้
ปัญหาความยากจน
การแยกสัดส่วนความยากจนใน 20 จังหวัดนำร่องดังกล่าว พบว่า คนจนระดับสีส้ม มีจำนวนมากที่สุด คิดเป็นสัดส่วนร้อยละ 39 รองลงมาเป็นคนจนระดับสีเหลือง ร้อยละ 29 คนจนระดับสีแดง ร้อยละ 26 ขณะที่คนจนระดับสีเขียวมีอยู่ร้อยละ 6
เมื่อจัดแบ่งประเภทของปัญหาพบว่า คนจนส่วนใหญ่มีปัญหาขาดแคลนทุนกายภาพ คือขาดที่ทำกินมากที่สุด รองลงมาคือปัญหาขาดแคลนทุนมนุษย์ ได้แก่ พื้นฐานการศึกษาที่มีอยู่อย่างจำกัดและพื้นฐานด้านสุขภาพอนามัย ถัดลงไปคือปัญหาขาดแคลนทุนธรรมชาติ ได้แก่ การที่ต้องประสบภัยธรรมชาติซ้ำซาก ทั้งน้ำท่วม ฝนแล้ง หรือพายุ ส่วนปัญหาขาดแคลนทุนทรัพย์ และปัญหาขาดแคลนโอกาสการเข้าถึงสวัสดิการของรัฐอยู่ในลำดับรั้งท้าย
“ในการช่วยเหลือจึงต้องออกแบบให้สอดคล้องกับระดับความเข้มข้นและเหตุปัจจัยของความจน เช่น กลุ่มสีแดง เป็นกลุ่มที่ต้องเร่งประสานเชื่อมต่อเข้ากับระบบสวัสดิการของรัฐให้เร็วที่สุด ขณะที่คนจนกลุ่มสีส้ม จะเน้นการพัฒนาทักษะความรู้ในการประกอบอาชีพ ส่วนคนจนกลุ่มสีเหลือง เน้นการช่วยแสวงหาที่ทำกิน และแหล่งทุนเพื่อยกระดับชีวิตความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น ส่วนคนจนกลุ่มสีเขียว จะเน้นการสร้างหลักประกันความมั่นคงด้านอาชีพ และทักษะการจัดการทางการเงิน เพื่อความมั่นคงยั่งยืนในการดำรงชีวิต” แมน ปุโรธกานนท์ หัวหน้าแผนงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ บพท. กล่าว
สำหรับ 20 จังหวัดนำร่องที่ บพท.เข้าไปมีบทบาทแก้ไขปัญหาความยากจน ภายใต้แผนงานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อการแก้ไขปัญหาความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ ประกอบด้วย กาฬสินธุ์ อำนาจเจริญ สกลนคร ศรีสะเกษ สุรินทร์ ยโสธร มุกดาหาร ชัยนาท แม่ฮ่องสอน ปัตตานี อุบลราชธานี บุรีรัมย์ ร้อยเอ็ด นครราชสีมา เลย พัทลุง ยะลา นราธิวาส พิษณุโลก และลำปาง

ส่วนรายชื่อ 18 มหาวิทยาลัยหรือวิทยาลัย ที่ร่วมสานพลัง บพท.แก้ปัญหาคนจนสู้ภัยโควิด ได้แก่ มหาวิทยาลัยกาฬสินธุ์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร มหาวิทยาลัยราชภัฏศรีสะเกษ มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ วิทยาลัยชุมชนยโสธร วิทยาลัยชุมชนมุกดาหาร สถาบันวิทยาลัยชุมชน(กรุงเทพ) วิทยาลัยชุมชนแม่ฮ่องสอน มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ (วิทยาเขตปัตตานี) มหาวิทยาลัยราชภัฏบุรีรัมย์ มหาวิทยาลัยราชภัฏร้อยเอ็ด มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา มหาวิทยาลัยทักษิณ (วิทยาเขตพัทลุง) มหาวิทยาลัยราชภัฏยะลา มหาวิทยาลัยราชภัฏนราธิวาสราชนครินทร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร และ มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง
ถือเป็นแนวทางปั้นสูตรแก้จนเบ็ดเสร็จของ บพท. ด้วยการดึงสถาบันการศึกษาเข้ามามีส่วนร่วม เดินเคาะประตูบ้าน เพื่อให้การแก้ปัญหาความยากจนครั้งนี้สัมฤทธิ์ผลและฝ่าวิกฤตได้อย่างแท้จริง