หนังสือเก่าเล่าใหม่: โมบี้-ดิ๊ก

มีนักแปลไม่กี่คนที่อุทิศเวลาทุ่มเทให้กับการแปลวรรณกรรมคลาสสิกเล่มละหลายร้อยหน้า

บางเล่มเกิน 1,000 หน้า!

ยิ่งเป็นนักแปลหญิงกับการแปลวรรณกรรมคลาสสิคระดับโลกนั้นยิ่งหายาก เช่น “วิภาดา กิตติโกวิท” กับการแปล “เหยื่ออธรรมฉบับสมบูรณ์”
มาในวันนี้ SALIKA ได้รับเกียรติจาก “ขวัญดวง แซ่เตีย” นักแปลหญิงรุ่นใหม่ ที่ให้เกียรติสัมภาษณ์ถึงเรื่องราวของการแปล “โมบี้-ดิ๊ก”
ผลงานคลาสสิกของ Herman Melville ฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2 โดย “สำนักพิมพ์ทับหนังสือ” ฉบับปรับปรุงจากต้นฉบับแปล “โมบี้-ดิ๊ก” ฉบับประชาชน โดยโครงการระดมทุนเพื่อสนับสนุนการแปล “โมบี้-ดิ๊ก” เป็นภาษาไทย ของ “กลุ่มวรรณกรรมไม่จำกัด”

ถาม: ก่อนหน้าที่จะแปล “โมบี้-ดิ๊ก” คุณขวัญดวงได้แปลเรื่องอะไรบ้าง

ตอบ: ก่อนหน้านี้ส่วนใหญ่จะเป็นงานแปลบทความลงในนิตยสาร มีนิตยสาร “บันทึกคุณแม่” Reader’s Digest ส่วนผลงานที่เป็นเล่ม เล่มแรกสุดคือ Four Elements of Success ชื่อภาษาไทย “กลยุทธ์อ่านใจคนจากพลังธาตุทั้ง 4” แปลให้กับ “สำนักพิมพ์ดีเอ็มจี” เล่มที่ 2 แปลให้กับ “สำนักพิมพ์ฟรีฟอร์ม” เรื่องความตายสีขาว จากหนังสือ The White Things โดยเป็นการแปลร่วมกับนักแปลอีกท่านหนึ่งค่ะ

ถาม: อยากทราบว่า “คุณขวัญดวง” เรียนมาทางอักษรศาสตร์หรือไม่จึงสนใจวรรณกรรมคลาสสิก

ตอบ: จบบริหารธุรกิจ สาขาการโฆษณาประชาสัมพันธ์ มหาวิทยาลัยรามคำแหงค่ะ จริงๆ ไม่ได้มีความสนใจวรรณกรรมคลาสสิคเป็นพิเศษ แต่เป็นคนชอบอ่านอะไรที่มีเรื่องราว แง่คิด ให้ได้ครุ่นคิดและติดตามค่ะ เวลาจะอ่านอะไรส่วนใหญ่ก็เกิดจากการที่มีคนแนะนำมาว่าเรื่องนี้เรื่องนั้นน่าสนใจ มีพล็อตเรื่องประมาณนี้ ก็จะไปหามาอ่าน แล้วจริงๆ สมัยเด็กจะอ่านวรรณกรรมไทยมากกว่า ไม่ค่อยชอบเรื่องแปล เพราะรู้สึกว่ามันมีกลิ่นนมเนยที่ตัวเองไม่คุ้น วรรณกรรมไทยที่ชอบอ่านก็จะเป็นแนว “เพชรพระอุมา” “ล่องไพร” “คำพิพากษา” “หมาเน่าลอยน้ำ” วรรณกรรมแปลเพิ่งจะมาเริ่มอ่านตอนโตนี่เอง

ถาม: ทำไมจึงสนใจแปล “โมบี้-ดิ๊ก”

ตอบ: “โมบี้-ดิ๊ก” เป็นงานเล่มที่สองที่ “สำนักพิมพ์ฟรีฟอร์ม” ส่งมาให้แปลค่ะ ไม่ได้เกิดจากความสนใจเป็นพิเศษ เพราะเราไม่ได้มีความสนใจวรรณกรรมเรื่องใดเป็นพิเศษ แต่อยากได้งาน ชอบอารมณ์ขณะได้แปลงาน เพราะตอนได้อ่านจะรู้สึกเหมือนตัวเองได้เข้าไปอยู่ในเหตุการณ์เรื่องเล่าจากหนังสือ มันอินไปกับเรื่อง เหมือนได้ดูหนังจากจินตนาการของเราโดยมีหนังสือเป็นต้นแบบ อีกความรู้สึกหนึ่งที่เกิดขึ้นขณะแปลก็คือ การได้ถ่ายทอดเนื้อหาที่เราอินมานั้นออกมาเป็นตัวหนังสือ

ถาม: การแปลงานเขียนอายุกว่า 160 ปี มีอุปสรรคอะไรบ้าง เช่น ศัพท์ที่มีความเฉพาะเจาะจง ที่มาที่ไปของฉากในยุคนั้น หรือข้อมูลทางประวัติศาสตร์ต่างๆ ที่ต้องค้นเพิ่ม

ตอบ: อันดับแรกเป็นเรื่องของภาษาค่ะ เดิมทีพื้นฐานภาษาตาไม่ได้ดีนัก ยิ่งมาเจอ “โมบี้-ดิ๊ก” ยิ่งเป็นความยากดับเบิ้ลสำหรับตัวเอง เพราะทั้งเป็นภาษาโบราณ มีคำศัพท์เฉพาะทางเยอะ รวมทั้งสำนวน และแนวทางในการนำเสนอแนวคิดของตัวผู้เขียนเองด้วย จึงเป็นส่วนผสมของความยาก ให้เพิ่มลำดับมากขึ้น ปกติตอนแปลเรื่องอื่นๆ ก่อนหน้า นอกจากการเปิดดิกชันนารีทั่วไปแล้ว การหาข้อมูลเพิ่มเติมเพื่อให้เกิดความเข้าใจในบริบทของเนื้อหาเป็นสิ่งที่ต้องทำอยู่แล้ว ซึ่งบางครั้งเราสามารถหาข้อมูลจากงานภาษาไทยทำความเข้าใจกับคำศัพท์ที่เราไม่เข้าใจ ซึ่งก็จะเป็นตัวช่วยที่ดีที่ทำให้เราเข้าใจเนื้อหามากขึ้น และยังสามารถเลือกเอาคำที่เหมาะสมมาใช้ถ่ายทอดในงานแปลของเราได้ แต่สำหรับ “โมบี้-ดิ๊ก” ความที่เป็นเรื่องราวเมื่อร้อยกว่าปีที่ผ่านมา และอุตสาหกรรมการล่าวาฬเป็นเรื่องที่ยกเลิกมานานหลายปีแล้ว ทำให้ข้อมูลที่เป็นภาษาไทยไม่มี ข้อมูลส่วนใหญ่เป็นภาษาอังกฤษ หลายครั้งทำให้เกิดความรู้สึกเหมือนจะเข้าใจ แต่ไม่เข้าใจ แม้จะช่วยได้บ้าง แต่ก็ต้องใช้เวลาพอสมควร อีกสาเหตุหนึ่งก็คือ “เมลวิล” จะเอาประสบการณ์ของเขาที่เคยเป็นลูกเรือพาณิชย์เดินทางไปทั่วโลก และเป็นนักอ่านตัวยงเหมือนกันมาสอดแทรกในเนื้อหา ทำให้เราต้องไปตามอ่านในเรื่องราวที่เขานำมาเล่าผ่านในหนังสือเล่มนี้ด้วย เพื่อให้เข้าใจความหมายในบริบทที่เรากำลังจะแปล จริงๆ มันก็เป็นข้อดี ทำให้เราได้อ่านหนังสือเยอะขึ้น แต่ก็ทำให้เราต้องใช้เวลาในการแปลเพิ่มขึ้นด้วยเช่นกัน

ถาม: มีอุปสรรคอะไรบ้างในการถ่ายทอดวัฒนธรรมอื่นมาให้นักอ่านไทย

ตอบ: น่าจะเป็นส่วนที่ว่าในบางวัฒนธรรมที่คนไทยไม่คุ้นเลย บางทีเราจะสับสนว่าเราควรจะนำเสนอวัฒนธรรมนั้นลงไปในเนื้อหาดี หรือนำเอาวัฒนธรรมที่ใกล้เคียงกับของไทยมาถ่ายทอดเพื่อให้คนอ่านเข้าใจได้ง่ายดี ยกตัวอย่างเช่นในเรื่องจะมีตัวละครที่ชื่อ “ควีเควก” ซึ่งเป็นชนเผ่า ช่วงที่ตัวละครนี้พยายามพูดภาษาคนเมือง ตอนที่เจ้าของห้องพักพูดถึง “ควีเควก” ให้ “อิชเมล” ฟังในบทที่ 3 ที่บอกว่า “ควีเควก” ไปซื้อซากหัวคนในนิวซีแลนด์มาเร่ขาย อันนี้ไม่รู้เป็นวัฒนธรรมของบ้านเมืองเขา หรือเป็นวัฒนธรรมของคนในอดีตหรือเปล่า แต่สำหรับตอนแปล อ่านแล้วรู้สึกงงงงมาก นึกว่าตัวเองอ่านผิด หรือเข้าใจผิดด้วยซ้ำ ทำให้ไม่มั่นใจในการแปล ซึ่งหากเรามีความเข้าใจในวัฒนธรรมของเขาก็จะมีความมั่นใจมากขึ้นในเนื้อหาที่เราอ่าน และก็จะสามารถถ่ายทอดออกมาได้ดี อีกตัวอย่างหนึ่ง ตอนที่แปล The White Things จะมีตอนหนึ่งพูดถึงการละเล่น Trick or Treat ใน “วันฮาโลวีน” ตอนนั้นก็สับสนว่าจะแปลคำว่า Trick or Treat เป็น “ตะล๊อกต๊อกแต๊ก มาทำไม” ดีมั้ย ซึ่งตะล๊อกต๊อกแต๊กเป็นประเพณีของไทยที่ใกล้เคียงกัน น่าจะทำให้คนเข้าถึงเนื้อหาได้ดีกว่า และมีความเข้าใจกว่า ซึ่งพอมีความเข้าใจแล้วก็จะทำให้อ่านสนุกด้วย เพราะตอนที่แปล ต้องบอกว่า Trick or Treat  ยังไม่เป็นที่รับรู้แพร่หลายเหมือนในวันนี้นะ แต่ตอนหลังก็มาคิดได้ว่า จริงๆ ไหนๆ ก็อ่านงานวรรณกรรมต่างชาติแล้ว คนอ่านก็น่าจะได้เรียนรู้วัฒนธรรมของชาตินั้นๆ ไปด้วย ก็เลยแปลทับศัพท์เป็น Trick or Treat  นี่แหละ แล้วทำ Footnote เอา

ถาม: นอกจาก “โมบี้-ดิ๊ก” แล้วคุณขวัญดวงชอบวรรณกรรมเรื่องอะไรอีกบ้าง

ตอบ: ถ้าเป็นวรรณกรรมไทยชอบ “หมาเน่าลอยน้ำ” ของ “คุณชาติ กอบจิตติ” ยังจำความรู้สึกที่อ่านครั้งแรกได้จนถึงทุกวันนี้ รู้สึกเป็นความเครียดกดดัน ไม่ต่างอะไรกับความรู้สึกที่ตัวเอกได้รับ นั่นเป็นสาเหตุให้ติดตามอ่านงานของ “คุณชาติ” มาอีกหลายเล่ม และเหมือนจะเป็นคนเดียวนะ ที่ตามอ่านผลงาน ปกติจะอ่านไปเรื่อย ไม่ค่อยได้สนใจว่าเรื่องนี้เรื่องนั้นใครเป็นคนเขียน ส่วนงานวรรณกรรมแปลน่าจะเป็นเรื่อง The Da Vinci Code

ถาม: อยากให้เล่าบรรยากาศการทำงานร่วมกับบรรณาธิการคือคุณมนตรี ภู่มี

ตอบ: อยากขอบคุณ “คุณมนตรี ภู่มี” ที่ทำให้งานแปล “โมบี้-ดิ๊ก” มีความสมบูรณ์มากขึ้น ตอนแรกที่ได้อ่านตัวอย่างจากที่ “คุณมนตรี” อีดิทมาสองบทแรก อาจรู้สึกไม่โอเคบ้าง ด้วยความมีอีโก้ของเราด้วยมั้ง ทำให้รู้สึกว่า ไม่สิ ต้องไม่ใช่อย่างนี้สิ เราไม่ได้อยากจะสื่อสารมาแบบนี้ แต่ตอนหลังพอได้อ่าน รู้สึกว่างานแปลเล่มนี้ถ้าไม่ได้ “คุณมนตรี” มาช่วย มันจะยังเป็นงานเห่ยๆ อยู่ “คุณมนตรี” มาทำให้มันมีความสมบูรณ์มาก อย่างตอนที่แปล แล้วหาข้อมูลไปด้วย จะรู้สึกเสียดายข้อมูลที่หามาก็จะทำเป็นฟุตโน๊ตเอาไว้ ซึ่งก็จะได้เท่าที่หามาได้ แต่สิ่งที่ “คุณมนตรี” ทำมาเพิ่มคือฟุตโน๊ตที่ใส่เกร็ดความรู้เกี่ยวกับตัว “เมลวิล” หรือแม้แต่ความหมายอะไรบางอย่างที่ทำให้เข้าใจแง่คิดที่ “เมลวิล” ต้องการนำเสนอมากขึ้น รวมๆ คืออ่านแล้วรู้สึกได้ความรู้เยอะมาก สรุปคือ “คุณมนตรี” มาทำให้ถูกต้องมากขึ้น ซึ่งมีหลายจุดมากในเล่ม

ถาม: อยากให้เล่าบรรยากาศการทำงานแปล ความสุข ความสนุก หรือความทุกข์

ตอบ: ตอนที่เริ่มต้นแปลงาน “โมบี้-ดิ๊ก” เกิดจากความอยากทำงาน แต่แปลๆ ไปก็รู้สึกอินกับความคิดหลายๆ อย่างของเมลวิล หลายๆ เรื่องรู้สึกมันเป็นความสวยงาม และทำให้ค่อยๆ รักในผลงานชิ้นนี้ของ “เมลวิล” ไปโดยไม่รู้ตัว จนมีแรงฮึดที่จะแปลให้จบ และบางครั้งกลายเป็นความหมกหมุ่นจนไม่ยอมแตะงานอื่น ทำแต่งานนี้ จำได้ว่าบางช่วงแทบจะตื่นขึ้นมาลุกจากเตียงก็มานั่งโต๊ะทำงานแปลต่อเลย จนล้า หัวไม่ไป ตาพร่ามัวแล้วก็ลงนอน ตื่นขึ้นมาก็มานั่งโต๊ะแปลอีก เป็นอยู่อย่างนี้หลายเดือนเหมือนกัน