อยากอยู่รอดอย่างแข็งแกร่งและยั่งยืน ต้องเลือกใช้ 5 โมเดลธุรกิจ “เศรษฐกิจหมุนเวียน” เพื่อสร้างความได้เปรียบในการแข่งขัน

ความกังวลเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เร่งเร้าให้การเปลี่ยนผ่านไปสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) กำลังดำเนินไปอย่างรวดเร็ว ขณะที่การเสริมความแข็งแกร่งด้วยโมเดลธุรกิจที่น่าดึงดูด การสนับสนุนทางการเมืองด้วยนโยบาย Net Zero และแรงกดดันทางสังคมที่คาดหวังการทำธุรกิจที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อมจากผู้ประกอบการ ล้วนทำให้เศรษฐกิจหมุนเวียนจะเข้ามามีบทบาทโดดเด่นและเป็นฟันเฟืองหลักในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจโลกภายในปี 2573 เพราะฉะนั้นบริษัทต่างๆ จะต้องเริ่มนำรูปแบบธุรกิจเศรษฐกิจหมุนเวียนมาใช้ได้แล้ว เพื่อให้สามารถแข่งขันได้ในอนาคต หากปล่อยปละละเลย เพิกเฉย หรือมัวแต่รีรอ นั่นหมายถึงหายนะอย่างแน่นอน


จากประวัติศาสตร์ที่ผ่านมา จะเห็นว่าบริษัทชั้นนำหลายแห่งล้มเหลวในการปรับตัวให้เข้ากับทิศทางหรือรูปแบบการแข่งขันที่เปลี่ยนแปลงไป ซึ่งนำรูปแบบธุรกิจใหม่ที่เหนือกว่ามาใช้
Nicholas G. Carr เคยเขียนอธิบายไว้ใน Harvard Business Review ว่า ผู้ผลิตที่ชาญฉลาดในตอนปลายศตวรรษที่ 19 เห็นว่าข้อดีอย่างหนึ่งของพลังงานไฟฟ้า คือสามารถนำไฟฟ้าไปยังเวิร์กสเตชันได้โดยตรง ด้วยการเดินสายไฟในโรงงานและติดตั้งมอเตอร์ไฟฟ้า ทำให้ได้เปรียบด้านประสิทธิภาพเหนือคู่แข่ง ในทำนองเดียวกัน ความได้เปรียบของทางรถไฟที่มีเหนือเรือกลไฟ ทำให้เกิดโรงงานขนาดใหญ่ที่ผลิตสินค้าจำนวนมาก เพราะการขนส่งสินค้าจำนวนมากสะดวกสบาย รวดเร็ว และง่ายดายขึ้น จนบดขยี้โรงงานขนาดเล็กในท้องถิ่นที่ไม่อาจต้านทานต้นทุนการผลิตได้ ทั้งๆ ที่ก่อนหน้านั้นครอบครองการผลิตทั้งหมดอยู่ในมือ
ทุกวันนี้ การเกิดขึ้นของบรรดาธุรกิจดิจิทัลได้ท้าทายบริษัทต่างๆ ที่ประสบปัญหาในการหลุดพ้นจากร้านค้าแบบดั้งเดิม (brick-and-mortar store) และกลายเป็นได้เป็นผู้นำในอุตสาหกรรมดิจิทัลซึ่งเป็นน่านน้ำที่สินทรัพย์ให้ตักตวงมหาศาลแบบไร้พรมแดน

เศรษฐกิจหมุนเวียน

คำถามคือ ทำไมเศรษฐกิจหมุนเวียนจึงเป็นอนาคต?
การเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจหมุนเวียนมีแนวโน้มที่จะดำเนินไปเร็วกว่าการเปลี่ยนแปลงครั้งก่อนๆ ในอดีตที่ผ่านมา เพราะได้รับการสนับสนุนทางการเมืองจากองค์กร หน่วยงานภาครัฐ และรัฐบาลประเทศต่างๆ เช่นสหภาพยุโรปมีเป้าหมายที่จะเปลี่ยนไปใช้เศรษฐกิจหมุนเวียนเพื่อทำให้ยุโรปสะอาดขึ้นและแข่งขันได้มากขึ้น นอกจากนี้ การเปลี่ยนผ่านครั้งนี้ยังต่างจากการเปลี่ยนแปลงครั้งก่อนๆ ที่มักเผชิญกับการต่อต้านจากสาธารณชน เพราะขณะนี้มีแรงกดดันทางสังคมที่เพิ่มขึ้น เพราะคาดหวังให้บริษัทต่างๆ วางเป้าหมายที่จะขับเคลื่อนธุรกิจไปสู่ Net Zero ให้ได้
Gartner คาดการณ์ในแง่ดีว่าภายในปี 2572 ห่วงโซ่อุปทานจะไม่ได้รับอนุญาตให้ผลิตของเสียอีกต่อไป เนื่องจากลูกค้าและรัฐบาลหลายประเทศมองว่าเป็นเรื่องที่มิอาจยอมรับได้อีกต่อไป อย่างไรก็ตาม ตามความเป็นจริงก็คาดว่าในช่วงปี 2573 เศรษฐกิจหมุนเวียนจะไม่เพียงแต่เป็นเศรษฐกิจกระแสหลักเท่านั้น แต่ยังจะเป็นเศรษฐกิจเพียงระบบเดียวด้วย

Circular Economy

เช่นเดียวกับบริษัทดิจิทัลต่างๆ ที่ถือกำเนิดขึ้นมา ก็ทำลายรูปแบบธุรกิจแบบเดิมๆ เราจะเห็นบริษัทที่ก่อตั้งมาด้วยโมเดลธุรกิจ Circular Economy ตั้งแต่แรก หรือที่เรียกว่า Born-Circular ได้เข้ามาขัดขวางรูปแบบการทำธุรกิจเศรษฐกิจแบบเส้นตรง (Linear Economy) ซึ่งเป็นระบบเศรษฐกิจที่มีการใช้ทรัพยากรธรรมชาติเพื่อนำมาผลิตสินค้าสำหรับการบริโภค และจะถูกทิ้งไปเป็นของเสียหรือขยะ เมื่อหมดประโยชน์หรือไม่มีความต้องการใช้งานอีก
เพราะฉะนั้น ผู้ประกอบการต่างๆ จึงจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องปรับตัว ต้องมุ่งเน้นไปที่การเปลี่ยนผ่านไปสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน จะต้องละทิ้งความได้เปรียบในการแข่งขันในปัจจุบัน การตัดสินทรัพย์ที่สำคัญ การเปลี่ยนแปลงห่วงโซ่อุปทานที่ทำงานได้ดี และการลงทุนในรูปแบบธุรกิจหมุนเวียน ตัวอย่างเช่นการแปลงระบบนิเวศให้เป็นดิจิทัลจะเป็นข้อได้เปรียบหลักในระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน ความล้มเหลวในการปรับตัวจะส่งผลให้กลุ่มคนที่เกิดมากลายเป็นผู้นำในอุตสาหกรรมใหม่ในช่วงปี 2030

ทำความรู้จักโมเดลธุรกิจหมุนเวียนหลัก 5 แบบ

คู่มือเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy Handbook) แสดงให้เห็นว่าเหตุใดบริษัทที่ถือกำเนิดมาด้วยโมเดลธุรกิจที่ยั่งยืนนี้ จึงมีข้อได้เปรียบด้านรูปแบบธุรกิจที่เหนือกว่า ด้วยโมเดลธุรกิจทั้ง 5 แบบต่อไปนี้

1. Circular Inputs

ในระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน ปัจจัยการผลิตที่นำกลับมาใช้ใหม่ การรีไซเคิล หรือการรีไซเคิลชั้นสูง ถูกนำมาใช้ในกระบวนการผลิต ซึ่งช่วยให้สามารถกำจัดของเสียและมลภาวะบางส่วนหรือทั้งหมดได้ ของเสียกลายเป็นสินทรัพย์ ไม่ใช่หนี้สินที่ผู้ประกอบการต้องจ่ายเพื่อกำจัด
ผู้ผลิตที่ตั้งบริษัทมาพร้อมกับโมเดล Circular Economy สามารถคาดหวังได้ว่าต้นทุนการผลิตจะลดลง เนื่องจากไม่จำเป็นต้องเสาะแสวงหาหรือลงทุนซื้อจากทรัพยากรที่หายาก เพราะวัตถุดิบในการผลิตมาจากวัสดุส่วนเกินและวัสดุรีไซเคิล
ผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบตามโมเดลเศรษฐกิจหมุนเวียนจะไม่มีจุดสิ้นสุดของชีวิต แต่จะกลายเป็นวงจรสิ้นสุดการใช้งานในปัจจุบัน ก่อนจะถูกนำวัสดุและส่วนประกอบทั้งหมดกลับคืนมาในคุณภาพดั้งเดิมและการควบคุมการไหลของวัสดุที่เพิ่มขึ้นไม่ให้ตกหล่นกลายเป็นของเสียออกสู่สิ่งแวดล้อม
ตัวอย่างเช่น การนำยางรถยนต์ใช้แล้วไปรีไซเคิลเป็นกระเบื้องยาง หมึก พรม หรือชิ้นส่วนรถยนต์ ดีกว่าการส่งออกไปยังอินเดีย ซึ่งทำให้เกิดวิกฤตมลพิษครั้งใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งของโลก แต่ในทั้งสองกรณี เราเห็นการสูญเสียมูลค่า เนื่องจากเหล็กกล้าที่มีความแข็งแรงสูง เคฟลาร์ (เส้นใยสังเคราะห์ชนิดหนึ่ง) และไฟเบอร์ จะหายไปตลอดกาล ดังนั้นโมเดลธุรกิจแบบเศรษฐกิจหมุนเวียนที่จะเกิดในปี 2573 จะได้รับประโยชน์จากยางรถยนต์ตลอดวงจรการใช้งานแทน โดยเมื่อยางรถยนต์มาถึงขั้นตอนการรีไซเคิล จะถูกสกัดวัสดุเดิมทั้งหมดออก แล้วนำไปใช้ในการผลิตยางรถยนต์ใหม่

Sharing Economy

2. Sharing Economy Concept

Born-circular ใช้ประโยชน์จากสินทรัพย์ที่ไม่ได้ใช้งานในชุมชนให้เกิดประโยชน์สูงสุด ด้วยการแบ่งปันตามแนวคิดเศรษฐกิจแบบแบ่งปัน ในขณะเดียวกันก็ทำให้ลูกค้าเข้าถึงผลิตภัณฑ์และบริการในราคาไม่แพงและสะดวก นอกจากนี้ยังรวมถึงการแบ่งปันทรัพย์สินทางอุตสาหกรรม เช่น สายพานลำเลียง รถยก เครื่องจักร และคลังสินค้า เป็นต้น
การเข้าถึงทรัพย์สินไม่จำเป็นต้องซื้อหรือเช่าจากซัพพลายเออร์แบบดั้งเดิมอีกต่อไป แต่ให้บริการโดยบุคคลและบริษัทต่างๆ แทน
ดังนั้นบริษัทยุคใหม่เหล่านี้จึงได้รับอรรถประโยชน์ที่สูงขึ้น จากสินทรัพย์ที่มีราคาแพงของพวกเขา
RecondOil
RecondOil

3. Product as a Service หรือ PaaS

ลูกค้าซื้อบริการในระยะเวลาจำกัด ในขณะที่ผู้ให้บริการยังคงเป็นเจ้าของผลิตภัณฑ์และยังคงได้รับแรงจูงใจในการบำรุงรักษาผลิตภัณฑ์ ความทนทาน การอัพเกรดคุณสมบัติและเทคโนโลยี รวมถึงการรักษาอย่างต่อเนื่องเมื่อสิ้นสุดการใช้งาน
Born-circular เปลี่ยนโฟกัสจากปริมาณไปสู่ประสิทธิภาพหรือสมรรถนะ ดังนั้นจึงเพิ่มปัจจัยการใช้งานและอายุการใช้งานให้สูงสุด บริษัทแห่งอนาคตจะเพิ่มความยืดหยุ่นโดยการรักษาการควบคุมผลิตภัณฑ์และวัสดุ ซึ่งจะช่วยประหยัดต้นทุนวัสดุ ป้องกันการขึ้นราคาอย่างพรวดพราดของวัสดุ และสามารถป้องกันปัญหาการขาดแคลนวัสดุได้
โดย Born-circular จะได้ประโยชน์จากการติดต่อกับลูกค้าอย่างต่อเนื่อง และรับทราบข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับวิธีการใช้ผลิตภัณฑ์ของตน และจะเข้าถึงโอกาสในตลาดที่ยังไม่มีผู้ขาย แต่ผู้บริโภครอซื้อ (Untapped Market) ตัวอย่างเช่น ตลาด Remanufacturing ใหม่ๆ (กระบวนการการชุบชีวิตสินค้าอุตสาหกรรมที่ผ่านการใช้งานมาแล้ว ให้กลับมาทำงานได้เหมือนใหม่หรือใกล้เคียงของใหม่ให้มากที่สดุ) และตลาด Refurbishment (นำสินค้าเก่ามาตกแต่งใหม่หรือเปลี่ยนอะไหล่ใหม่)
ตัวอย่างเช่น SKF’s Oil as a service (RecondOil) จากสวีเดน เปลี่ยนการใช้น้ำมันอุตสาหกรรมเป็นรูปแบบธุรกิจหมุนเวียน ว่ากันตามเนื้อผ้าแล้ว การกำจัดอนุภาคสารปนเปื้อนที่มีขนาดเล็กกว่าไมครอนออกจากน้ำมันอุตสาหกรรมนั้นแทบจะเป็นไปไม่ได้เลย ดังนั้นคุณภาพของน้ำมันหล่อลื่นจะลดลงอย่างต่อเนื่อง แต่ RecondOil ช่วยให้น้ำมันไหลเวียนได้สะอาดอย่างต่อเนื่อง ด้วยการใช้เทคโนโลยีเฉพาะในการจับและแยกอนุภาคและสิ่งเจือปนอื่นๆ ให้เหลือเพียงขนาดนาโนเท่านั้น

เศรษฐกิจหมุนเวียน

4. Product Use Extension

Born-circular ออกแบบผลิตภัณฑ์ให้มีความสามารถในการซ่อมแซม ความสามารถในการอัพเกรด การนำกลับมาใช้ใหม่ ความง่ายในการถอดประกอบ การปรับสภาพใหม่ และความสามารถในการรีไซเคิลของส่วนประกอบทั้งหมด
ในระบบเศรษฐกิจแบบเส้นตรง ผู้ประกอบการจะขายผลิตภัณฑ์ของตัวเองให้กับลูกค้า โดยความสนใจหลักคือการขายสินค้าใหม่ให้ได้มากที่สุด ในขณะที่บริษัทที่ยั่งยืนแต่อ้อนแต่ออกเหล่านี้จะออกแบบรูปแบบธุรกิจของตัวเองเพื่อให้มีรายได้ต่อเนื่องตลอดวงจรการใช้งานของผลิตภัณฑ์
Vodafone
Vodafone

5. Resource Recovery

การกู้คืนทรัพยากรจะมุ่งเน้นไปที่ขั้นตอนสิ้นสุดของวงจรการใช้งาน กล่าวคือ การกู้คืนวัสดุที่ฝังตัว พลังงาน และทรัพยากรจากผลิตภัณฑ์เมื่อสิ้นสุดการใช้งาน ซึ่งใช้งานไม่ได้อีกต่อไปจริงๆ ในเวอร์ชันปัจจุบัน
Born-circular มีผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจโดยตรงในการสกัดมูลค่าที่กู้คืนได้ของผลิตภัณฑ์ทั้งหมด การออกแบบของบริษัทเหล่านี้จะมุ่งเน้นไปที่การทำให้การกู้คืนค่าง่ายและมีประสิทธิภาพ รูปแบบธุรกิจของพวกเขาทำให้มั่นใจได้ว่าผู้ใช้จะได้รับแรงจูงใจในการส่งคืนผลิตภัณฑ์ เช่น ตามสัญญา ผ่านค่ามัดจำ หรือในรูปแบบ PaaS เป็นต้น
แนวทางปฏิบัติในการรีไซเคิลในปัจจุบันมักส่งผลให้คุณภาพของวัสดุลดลง แต่ Born-circular ช่วยให้มั่นใจได้ว่าทรัพยากรจะได้รับการกู้คืน ดังนั้นจึงรักษาคุณภาพสูงสุดเท่าที่เป็นไปได้ การไหลของวัสดุในอนาคตจะถูกควบคุมโดยวัฏจักรที่เกิด ไม่ใช่โดยอุตสาหกรรมเหมืองแร่
ตัวอย่างเช่น บริการแลกเปลี่ยนของ Vodafone สนับสนุนให้ลูกค้าส่งคืนอุปกรณ์มือถือและแท็บเล็ตเครื่องเก่าเพื่อแลกกับส่วนลดสำหรับอุปกรณ์ใหม่หรือเครดิตร้านค้า สินค้าที่ส่งคืนจะได้รับการตกแต่งใหม่และขายต่อหรือไม่ก็ส่วนประกอบต่างๆ จะถูกถอดออกและนำไปรีไซเคิล

เศรษฐกิจหมุนเวียน

พึงระลึกไว้เสมอว่า บริษัทต้องปรับตัวเพื่อความอยู่รอด

สำหรับบริษัทหลายแห่งที่ก่อตั้งขึ้นในระบบเศรษฐกิจแบบเส้นตรง การเปลี่ยนไปใช้โมเดลธุรกิจแบบเศรษฐกิจหมุนเวียนอาจจะยากพอๆ กับการเปลี่ยนผ่านจากหน้าร้านจริงไปสู่ธุรกิจดิจิทัล เราจะเห็นบริษัทยุคเก่าจำนวนมากที่ไม่สามารถปรับตัวได้ทันเวลา จนต้องสูญเสียโอกาสทางธุรกิจและเพลี่ยงพล้ำให้กับ Born-circular ที่มาพร้อมกับข้อเสนอที่ตอบโจทย์กว่าในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นต้นทุนที่ต่ำกว่า แหล่งรายได้ที่เกิดซ้ำตลอดวงจรการใช้งาน ผลิตภัณฑ์ที่เป็นมิตรกับสภาพอากาศ ขณะเดียวกันก็น่าดึงดูดใจมากขึ้น ความใกล้ชิดกับลูกค้าที่สูงขึ้น และความยืดหยุ่นที่เพิ่มขึ้นเนื่องจากควบคุมการไหลของวัสดุ (Material Flow) หรือการควบคุมการเคลื่อนย้ายของวัตถุดิบไปจนถึงการนำส่งสินค้าถึงมือผู้บริโภค (ต้นน้ำถึงปลายน้ำ) ได้ดียิ่งขึ้น
เพราะฉะนั้นหากต้องการอยู่รอดต่อไปในอนาคต บริษัทต่างๆ จะต้องนำองค์ประกอบของเศรษฐกิจหมุนเวียนมาใช้ในรูปแบบธุรกิจของตน เริ่มจัดทำโครงการนำร่อง และสร้างกลยุทธ์การเปลี่ยนแปลงให้เกิดขึ้นจริงด้วยการใช้แนวคิดเศรษฐกิจหมุนเวียนเป็นตัวขับเคลื่อนหลัก

ก่อนที่ทุกอย่างจะสายไป และเหลือทิ้งไว้เพียงตำนาน


ที่มา : 5 circular economy business models that offer a competitive advantage