แก้จนด้วยนวัตกรรม! 3 ปีที่น่ามหัศจรรย์ของ บพท. กับแพลตฟอร์มพิชิตความยากจน

การแก้ปัญหาความยากจนเป็นเรื่องที่มีความสลับซับซ้อน เปรียบเสมือนการสืบสวนสอบสวนที่ต้องสืบค้นข้อมูล เสาะหารายละเอียดด้วยกลวิธีของผู้เชี่ยวชาญ เพื่อเข้าถึงต้นตอและรู้ว่าคนจนเหล่านั้นซ่อนตัวอยู่ในพื้นที่ไหนบ้าง เนื่องจากความยากจนทำให้คนเหล่านี้เข้าไม่ถึงรัฐสวัสดิการ หรือ ซ้ำร้ายกว่านั้นบางคนถึงขั้นไร้ตัวตนในสังคมนี้


ในปี 2562 มีการจัดตั้งกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม หรือ อว. ด้วยการผนวกรวมกระทรวงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี, สำนักงานคณะกรรมการอุดมศึกษา, สำนักงานคณะกรรมการวิจัยแห่งชาติ และ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย เป็นหนึ่งเดียวกัน หนึ่งในวัตถุประสงค์สำคัญคือการแก้ปัญหาความยากจน เพื่อนำไปสู่หมุดหมายคนไทยหลุดพ้นกับดักรายได้ปานกลางนั่นเอง 

เพื่อให้การบริหารจัดการมีประสิทธิภาพสัมฤทธิ์ผลตามเป้าหมาย กระทรวง อว. ได้จัดตั้งหน่วยงานสำหรับบริหารและจัดการทุนเพื่อแก้ปัญหาความยากจนขึ้นมา ทำในงานในรูปแบบ Sandbox มีความเป็นอิสระในด้านการบริหารจัดการ ประกอบด้วย 1. หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนากำลังคน และทุนด้านการพัฒนาสถาบันอุดมศึกษา การวิจัยและการสร้างนวัตกรรม (บพค.) 2.หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการเพิ่มความสามารถในการแข่งขันของประเทศ (บพข.) และ 3.หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ทั้ง 3 หน่วยงานจะใช้ระยะเวลาดำเนินการเฟสแรกไม่เกิน 3 ปี
หนึ่งหน่วยงานที่อยากล่าวถึงคือ หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) ซึ่งถือเป็นหน่วยงานที่จะต้องลงไปคลุกคลีกับชาวบ้านและชุมชนทุกพื้นที่ทั่วประเทศ เพื่อสำรวจว่ามีคนจนซุกซ่อนอยู่ที่ใดบ้าง ไม่ใช่รู้แค่พื้นที่ แต่ต้องรู้ถึงที่ตั้ง ที่อยู่อาศัยว่า มีกี่หลังคาเรือน กี่คน ด้วยการตั้งคำถาม “คนจนคือใคร อยู่ที่ไหน จนเพราะสาเหตุใด และ จะพ้นความยากจนได้อย่างไร”

เมื่อได้คำตอบก็จัดสรรทุนวิจัยและนวัตกรรมลงไปพัฒนาชุมชนท้องถิ่นนั้นๆ ให้สอดคล้องกับความต้องการ ด้วยเป้าหมายสร้างชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น มีคุณภาพชีวิตที่ดี รวมถึงยกระดับขีดความสามารถการแข่งขันของผู้ประกอบการรายใหม่ ธุรกิจขนาดจิ๋ว วิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม วิสาหกิจชุมชน และ วิสาหกิจเพื่อสังคม เพื่อให้กิจการเหล่านี้เป็นแหล่งจ้างงานคนจนในพื้นที่ หรือหากคนจนรายใดมีศักยภาพอาจนำทรัพยากรในพื้นที่มาแปรรูปกลายเป็นผู้ประกอบการายใหม่ก็ได้
นับจากปี 2562-2565 แม้จะเป็นระยะเวลาที่จำกัด แต่ บพท.ได้สร้างผลงานที่เป็นรูปธรรม เกิดแพลตฟอร์มการขับเคลื่อนการพัฒนาพื้นที่สำคัญหลายแพลตฟอร์ม อาทิ แพลตฟอร์มการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อแก้ไขปัญหาคนจนอย่างเบ็ดเสร็จและแม่นยำ มีระบบค้นหาและสอบทานข้อมูลคนจนระดับพื้นที่ สร้างระบบคัดกรองและเชื่อมต่อกับระบบความช่วยเหลือของภาครัฐและเอกชน ทำให้เกิดการแก้ปัญหาความยากจนอย่างเบ็ดเสร็จและแม่นยำ  แพลตฟอร์มการยกระดับเศรษฐกิจชุมชนด้วยทุนวัฒนธรรมที่ใช้ฐานภูมิปัญญาท้องถิ่นมาสร้างเศรษฐกิจชุมชนในพื้นที่ โดยให้ชาวบ้านและผู้นำท้องถิ่นเป็นตัวเอกในการขับเคลื่อนงานร่วมกับภาคท้องถิ่นและภาคเอกชน ก่อเกิดสำนึกรักท้องถิ่นและภูมิใจในถิ่นฐานบ้านเกิดของตัวเอง

“ความเหลื่อมล้ำเป็นประเด็นปัญหาที่ฝังรากลึกในไทยมายาวนาน เราจึงต้องวางแนวทางการแก้ไขแบบใหม่ให้ได้ผลกว่าเดิม ซึ่งก็คือการใช้ความรู้และการมีส่วนร่วมอย่างจริงจัง ซึ่ง บพท.พิสูจน์แล้วว่าได้ผลน่าพอใจ เพราะมีการทำงานครอบคลุมทั้งระดับครัวเรือน ชุมชนและระดับเมือง” กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการ บพท. กล่าวถึงความสำเร็จในช่วงที่ผ่านมา
ผอ.บพท. กล่าวอีกว่า ประเทศไทยต้องปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจและแรงงาน โดยใช้องค์ความรู้ท้องถิ่นมาเพิ่มศักยภาพของคน ส่งเสริมเศรษฐกิจผู้สูงวัย พัฒนาเศรษฐกิจใหม่บนฐานทุนทรัพยากร Bio-Circular-Green และการพัฒนาเศรษฐกิจดิจิทัลทั้งในภาคการค้า อุตสาหกรรม เกษตรและท่องเที่ยว จากสภาพแวดล้อมของปัญหาดังกล่าว บพท.มีความตระหนักเป็นอย่างดีต่อความสำคัญของการพัฒนาและแก้ปัญหาจากพื้นที่ จึงร่วมกับสถาบันการศึกษา 99 แห่งทั่วประเทศ ร่วมคิด ร่วมทำกับชุมชนในการแก้ปัญหาปัจจุบันพร้อมกับสร้างรากฐานเพื่อการพัฒนาในอนาคต
นอกจากนี้ บพท. ยังส่งเสริมงานวิจัยเพื่อพัฒนาระดับพื้นที่โดยยึดโยงกับยุทธศาสตร์สำคัญสามด้าน คือ 1.ยุทธศาสตร์การพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากด้วยการพัฒนาคนและกลไกจากฐานทุนทรัพยากรพื้นถิ่นและทุนทางวัฒนธรรม 2.ยุทธศาสตร์พัฒนางานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อขจัดความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ และ 3.ยุทธศาสตร์การพัฒนาเมืองน่าอยู่และเมืองแห่งการเรียนรู้

ผลจากการดำเนินงานของ บพท. ที่ร่วมกับสถาบันการศึกษา ราชการและชุมชนในด้านเศรษฐกิจฐานราก ทำให้ชุมชนเกิดความรู้และเข้มแข็ง เกิดการพัฒนากลุ่มอาชีพได้มากถึง 5,600 กลุ่ม เป็นพื้นฐานของการพัฒนาเพื่อให้เขาสามารถเริ่มต้นพัฒนาตนเองได้ มีความรู้ใหม่ และมีนวัตกร หรือผู้นำท้องถิ่นที่จะทำให้ชุมชนของเขายั่งยืนต่อไปในอนาคต
นอกจากนี้งานวิจัยที่ บพท. สนับสนุนยังสามารถค้นพบคนยากจนที่หลุดจากระบบความช่วยเหลือของรัฐกว่าแปดแสนคนใน 20 จังหวัด ซึ่งได้รับความช่วยเหลือไปแล้วกว่าหกแสนคน
ขณะที่การพัฒนาในระดับเมือง ได้ส่งเสริมการรวมตัวในพื้นที่ขึ้นเป็นบริษัทพัฒนาเมืองขึ้นแล้ว 19 แห่ง เป็นกลไกการพัฒนาที่ทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมวางแนวทางอนาคตของตนเอง เกิดเมืองแห่งการเรียนรู้ 18 พื้นที่และเกิดกลไกบริหารจัดการเชิงพื้นที่ 61 กลไก
“จากประสบการณ์ของ บพท. พบว่าการเปลี่ยนแปลงที่ดีเกิดขึ้นได้จริง ๆ ถ้าเริ่มจากกระบวนการมองปัญหาและเริ่มการแก้ไขจากพื้นที่ของปัญหานั้น ๆ เพราะเจ้าของปัญหาลงมือทำเอง โดยมีความรู้และพี่เลี้ยงจากสถาบันการศึกษา”
สำหรับแนวทางในอนาคตของ บพท. ผู้อำนวยการ บพท. กล่าวว่า จะเป็นการต่อยอดกระบวนการทำงานดังกล่าวให้ตอบสนองความต้องการของประเทศมากยิ่งขึ้น เช่น ส่งเสริมงานวิจัยเพื่อยกระดับสมุนไพรไทย งานวิจัยการสร้างเศรษฐกิจใหม่บนฐานทรัพยากรอย่างเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม เป็นต้น
“ทุนวิจัยในอนาคตจะมีความเฉพาะเจาะจงมากขึ้น เชื่อมโยงการยกระดับชุมชนให้มาช่วยยกศักยภาพของประเทศ โดยเฉพาะในสาขาที่มีโอกาสสูง เช่น การที่ไทยเสียดุลนำเข้าผลิตภัณฑ์สมุนไพรนับหมื่นล้านบาทต่อปี ทั้งที่เรามีสมุนไพรอยู่ทั่วประเทศ งานวิจัยจะเข้ามาช่วยชุมชน สังคมและประเทศ ยกระดับสิ่งเหล่านี้ให้กลายเป็นรายได้และความมั่นคงอย่างแท้จริง”  ผอ.บพท. กล่าวปิดท้าย

สรุปผลงานการดำเนินงานของ บพท. ตามยุทธศาสตร์ทั้งสามด้าน

ยกระดับเศรษฐกิจฐานรากด้วยการพัฒนาชุมชนและฐานทุนทางวัฒนธรรม
ด้านทุนทางวัฒนธรรม
  • พื้นที่วัฒนธรรม 74 ย่าน
  • ผู้ประกอบการ 6,000 ราย
  • วิสาหกิจเชิงวัฒนธรรม 4,141 กลุ่ม
  • สร้างรายได้เพิ่ม 135 ล้านบาท
  • ผลิตภัณฑ์และบริการใหม่ 150 รายการ
ด้านการพัฒนาผู้ประกอบการ
  • พัฒนา local enterprise ขึ้น 995 กลุ่ม
ด้านชุมชนนวัตกรรม
  • เกิดชุมชนนวัตกรรม 546 กลุ่ม ใน 48 จังหวัด
  • เกิดนวัตกรชาวบ้าน 2,755 คน
  • เกิดนวัตกรรมพร้อมใช้ 763 นวัตกรรม
ด้านการสร้างต้นแบบธุรกิจรองรับวิกฤต
  • นำร่องในสกลนคร กระบี่ 228 ครัวเรือน
  • รายได้เพิ่ม 10,000 บาทต่อเดือน
  • ต้นแบบธุรกิจ 14 โมเดล

งานวิจัยและนวัตกรรมเพื่อขจัดความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ

  • ค้นหาและสอบทานคนจน 20 จังหวัดได้ 824,806 คน
  • ส่งต่อให้ได้รับความช่วยเหลือจากส่วนกลาง 550,516 คน
  • ส่งต่อให้ได้รับความช่วยเหลือจากส่วนท้องถิ่น 15,696 ครัวเรือน

การพัฒนาเมืองน่าอยู่และเมืองแห่งการเรียนรู้

  • เกิดกลไกบริหารจัดการเชิงพื้นที่ 61 กลไก
  • บริษัทพัฒนาเมือง 19 แห่ง
  • พื้นที่เรียนรู้ระดับเมือง 18 พื้นที่
  • ความรู้ในการบริหารจัดการเชิงพื้นที่ 16 ชุด
  • แนวทางการลงทุนระดับพื้นที่ 5 พื้นที่
  • หลักสูตรความต้องการของพื้นที่ 20 หลักสูตร