5 เมืองต้นแบบเข้มแข็ง สร้างอย่างไรให้หายจน

จากรายงานด้านประชากรของไทยระบุว่าประชากรในเขตเมืองเพิ่มขึ้นจนเกิน 50% ของประชากรทั้งหมด และยังจะเพิ่มต่อไปตามการศึกษาของธนาคารโลกที่ว่าในปี 2593 เอเชียจะมีประชากรในเมือง 61% ถ้าแก้ปัญหานี้ไม่ได้ ก็แก้ความเหลื่อมล้ำไม่ได้ งบประมาณคือส่วนหนึ่งในความล้มเหลวของการพัฒนาประเทศ เนื่องจากที่ผ่านมาข้อจำกัดด้านงบประมาณและศักยภาพ ปิดกั้นโอกาสในการลงทุนทางโครงสร้างพื้นฐาน ส่งผลให้เมืองต่างๆ มีการขยายตัวแบบไร้ทิศทาง


“ความเหลื่อมล้ำเป็นประเด็นปัญหาที่ฝังรากลึกในไทยมายาวนาน เราจึงต้องวางแนวทางการแก้ไขแบบใหม่ให้ได้ผลกว่าเดิม ซึ่งก็คือการใช้ความรู้และการมีส่วนร่วมอย่างจริงจัง” กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ หรือ บพท. กล่าวถึงการแก้ปัญหาความเหลื่อมล้ำยุคใหม่

กิตติ สัจจาวัฒนา
กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการหน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ หรือ บพท.
ในฐานะหน่วยงานที่ถูกจัดตั้งขึ้นเพื่อแก้ปัญหาความยากจนเชิงพื้นที่ ตั้งแต่ระดับหน่วยคือบ้านเรือน ชุมชน จนถึงระดับประเทศ เป้าหมายคือคนไทยหลุดพ้นกับดักรายได้ปานกลาง บพท. จึงเป็นหน่วยงานที่จะต้องลงไปคลุกคลีกับชาวบ้านและชุมชนทุกพื้นที่ทั่วประเทศ เพื่อสำรวจว่ามีคนจนซุกซ่อนอยู่ที่ใดบ้าง เข้าถึงถึงที่ตั้ง ที่อยู่อาศัยว่า มีกี่หลังคาเรือน กี่คน ด้วยการตั้งคำถาม “คนจนคือใคร อยู่ที่ไหน จนเพราะสาเหตุใด และ จะพ้นความยากจนได้อย่างไร” ผลจากการดำเนินงานของ บพท. ที่ร่วมกับสถาบันการศึกษา ราชการและชุมชนในด้านเศรษฐกิจฐานราก ทำให้ชุมชนเกิดความรู้และเข้มแข็ง เกิดการพัฒนากลุ่มอาชีพได้มากถึง 5,600 กลุ่ม เป็นพื้นฐานของการพัฒนาเพื่อชาวบ้านให้สามารถเริ่มต้นพัฒนาตนเองได้ มีความรู้ใหม่ และมีนวัตกร หรือผู้นำท้องถิ่นที่จะทำให้ชุมชนนั้นๆยั่งยืนต่อไปในอนาคต
อย่างไรก็ตาม การแก้ปัญหาครัวเรือน หรือ ชุมชน ไม่ใช่คำตอบของการแก้ไขความยากจนทั้งหมด “ความสำคัญที่นอกเหนือจากการแก้ไขความยากจนครัวเรือนและการสร้างธุรกิจชุมชนก็คือการสร้างเมืองในภูมิภาคให้เกิดความเข้มแข็ง” ผอ.บพท. กล่าวและว่าการวิจัยเพื่อพัฒนาเมือง เป็นบทบาทหนึ่งที่ บพท. ให้ความสำคัญที่นอกเหนือจากการแก้ไขความยากจนระดับครัวเรือนและการสร้างธุรกิจชุมชน ดังนั้นจึงได้ร่วมกับสถาบันการศึกษาและภาคีทั่วประเทศดำเนินการวิจัยจนสามารถจัดตั้ง ‘บริษัทพัฒนาเมือง’ ขึ้นมาแล้วกว่า 19 แห่ง ในเมืองหลักทั่วประเทศ

บริษัทพัฒนาเมือง ถือเป็นกลไกใหม่ของการขับเคลื่อนและพัฒนาเมือง มีการพัฒนากลไกการประสานความร่วมมือทางสังคมอย่างมีทิศทาง เพื่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเป็นรูปธรรม โดยเน้นวิธีการแก้ปัญหาและตอบโจทย์เมือง (City Solution) ที่ใช้ชุดข้อมูลและความรู้ (Data & Knowledge) โดยมีหลักการสำคัญในการกระตุ้นให้ภาคส่วนต่างๆ ในพื้นที่ ร่วมกันศึกษาและวางแผนพัฒนาอย่างตรงความต้องการของประชาชนในหลากหลายมิติ เช่น ขอนแก่นพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน ภูเก็ตเมืองสุขภาพ และนครราชสีมาเมืองคาร์บอนต่ำ เป็นต้น อย่างไรก็ตาม เมืองต้นแบบเหล่านี้ ยังพบข้อจำกัดในด้านงบประมาณที่จะพัฒนา และต้องหาแนวทางแก้ไขให้ก้าวต่อไปได้

“การพัฒนาเมืองและท้องถิ่นจะรองบประมาณจากรัฐอย่างเดียวไม่ได้ จึงต้องหาวิธีเสริมพลังให้ท้องถิ่นและกลไกพัฒนาเมือง ถ้าประเทศแก้ปัญหาจุดนี้ได้ จะเกิดระบบทุนเพื่อพัฒนาเมือง ช่วยให้เมืองต่างๆขยายตัวอย่างมีประสิทธิผลและมีประสิทธิภาพ แทนที่จะเป็นการสะสมปัญหา การวิจัยในครั้งนี้อาจจะเป็นต้นแบบไปสู่ประเทศอื่นๆ ต่อไป” ผอ.บพท. กล่าว

ล่าสุด บพท.ได้ร่วมมือกับธนาคารโลก และมหาวิทยาลัยในพื้นที่ ได้แก่ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ตลอดจนมหาวิทยาลัยเครือข่าย ได้แก่ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ มหาวิทยาลัยบูรพา และมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ แสวงหานวัตกรรมและกลไกด้านทุน พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานระดับเมืองของประเทศไทย 5 เมือง คือ ขอนแก่น-เชียงใหม่-ภูเก็ต-ระยอง-นครสวรรค์

“การต่อยอดกระบวนการทำงานดังกล่าว จะสามารถตอบสนองความต้องการของประเทศมากยิ่งขึ้น เช่น ประเทศไทยปลูกสมุนไพรจำนวนมาก มีสมุนไพรอยู่ทั่วประเทศ แต่ไทยกลับเสียดุลนำเข้าผลิตภัณฑ์สมุนไพรนับหมื่นล้านบาทต่อปี เราจึงต้องส่งเสริมงานวิจัยยกระดับสมุนไพรไทย เพื่อเชื่อมโยงไปสู่การยกระดับชุมชนให้มาช่วยยกศักยภาพของประเทศ ให้กลายเป็นรายได้และความมั่นคงอย่างแท้จริง” 
ด้าน รศ.ดร.ปุ่น เที่ยงบูรณธรรม รองผู้อำนวยการฝ่ายแผนและยุทธศาสตร์องค์กร บพท. กล่าวเสริมในเรื่องนี้ว่า ที่ผ่านมาข้อจำกัดด้านงบประมาณและศักยภาพ ปิดกั้นโอกาสในการลงทุนทางโครงสร้างพื้นฐาน ส่งผลให้เมืองต่างๆ มีการขยายตัวแบบไร้ทิศทาง ดังนั้นจากนี้ไป บพท.จะผลักดันให้เกิด “ความสามารถในการลงทุนในระดับพื้นที่” ซึ่งถือเป็นจิ๊กซอว์ที่สำคัญ ที่จะต้องเติมเต็มในภาพของกลไกใหม่ของการขับเคลื่อนเมือง เพื่อสร้างเมืองน่าอยู่ เกิดการกระจายศูนย์กลางความเจริญ และยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนให้ดียิ่งขึ้น

“เราหวังว่างานวิจัยนี้จะช่วยปลดล็อคการพัฒนาในพื้นที่ต่างๆ ให้ประเทศเติบโตทั่วถึงไปพร้อมกัน แล้วความเหลื่อมล้ำจะลดลง” รศ.ดร.ปุ่น กล่าวสรุป

รายงานธนาคารโลก Riding the Wave: An East Asian for the 21st Century เคยให้ข้อมูลว่า เอเชียตะวันออกเป็นภูมิภาคที่ประสบความสำเร็จสูงที่สุดในโลกในการลดความยากจนและเพิ่มคุณภาพชีวิต โดยสามารถหลุดพ้นจากกลุ่มประเทศยากจนมากในทศวรรษ 1980 มาสู่ประเทศที่มีรายได้ปานกลาง (Middle Income Countries) ที่ประกอบด้วยประชากรซึ่งมีสถานะทางเศรษฐกิจแตกต่างกันหลายกลุ่ม ส่งผลให้ประชากรเกือบ 1 พันล้านคนหลุดพ้นความยากจนสุดๆ ในระยะเวลาเพียงหนึ่งชั่วอายุคนเท่านั้น (Generation) แต่หากต้องการที่จะเติบโตแบบยั่งยืนและเติบโตแบบมีส่วนร่วม ลดความยากจนได้หมดสิ้น ก็ต้องมีนโยบายหรือโมเดลทางเศรษฐกิจใหม่ที่สามารถรับมือกับความท้าทายใหม่ที่เกิดขึ้น เนื่องจากโลกเปลี่ยนแปลงไปมาก โดยข้อเสนอของธนาคารโลกด้านนโยบาย 3 ข้อด้วยกัน ได้แก่
  • 1. Economic Mobility ให้โอกาสทางเศรษฐกิจกับกลุ่มที่ขาดโอกาส กลุ่มที่มีรายได้น้อย ต้องมีการปิดช่องว่างในการเข้าถึงการจ้างงานและบริการ ปรับปรุงคุณภาพของงานที่ทำ รวมทั้งส่งเสริมให้มีการเข้าถึงบริการทางการเงิน และการส่งเสริมด้านการศึกษา
  • 2. Providing Greater Economic Security การมีระบบดูแลสังคม เพื่อเสริมความมั่นคงทางเศรษฐกิจ ทั้งในด้านการให้ความช่วยเหลือ การสร้างหลักประกันต่างๆ และการจัดให้มีระบบบริหารความเสี่ยงเพื่อบรรเทาผลกระทบจากเหตุการณ์หรือการเปลี่ยนแปลงที่รุนแรง (Shock)
  • 3. Strengthening Institutions การส่งเสริมสถาบันให้มีความเข้มแข็งมากขึ้น การมีเครื่องมือการบริหารจัดการงบประมาณให้มีประสิทธิภาพ มีคุณภาพ เนื่องจากการเงินจะสนับสนุนการเติบโตที่ดีในอนาคต รวมไปถึงนโยบายด้านภาษีที่จะเพิ่มงบประมาณให้เพียงพอ การบริหารจัดการกับประชากรสูงวัยและการขยายตัวของเมืองอย่างเป็นระบบ