นาเกลือ…อัตลักษณ์และภูมิปัญญาไทย สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ที่ยังมีลมหายใจ

เมื่อเอ่ยถึง “เกษตรกร” คนส่วนใหญ่มักคิดถึงชาวนา ชาวไร่ ชาวสวน น้อยคนนยักจะนึกถึง คนทำเกลือ ทำให้ในอดีต คนทำนาเกลือไม่ได้รับสิทธิเช่นเดียวกับเกษตรกรอื่นๆ เช่น ค่าชดเชยจากปัญหาภัยแล้ง น้ำท่วม หรือการกู้ยืมเงินสำหรับการเกษตร ฯลฯ

ชาวนาเกลือจึงได้รวมตัวกันชี้แจงให้รัฐบาลเข้าใจวิถีการทำนาเกลือ ว่าเป็นอาชีพที่ทำกินโดยอาศัยน้ำทะเลและผืนดิน โดยไม่ได้มีเครื่องจักรกรหรือสารเคมีใดๆ เข้ามาเกี่ยวข้อง ต้องพึ่งพิงธรรมชาติเช่นเดียวกับผู้ทำการเกษตรทั่วไป จนในที่สุดอาชีพการทำนาเกลือได้ถูกบัญญัติให้เป็นอาชีพเกษตรกรรม และได้รับความช่วยเหลือจากรัฐ เมื่อผลผลิตเสียหายจากภัยธรรมชาติ

วิธีการผลิตเกลือ หากเป็นการผลิตจากน้ำทะเล อยู่ในแถบจังหวัดสมุทรสาคร สมุทรสงคราม เพชรบุรี ถ้าเป็นเกลือสินเธาว์ ผลิตจากน้ำเค็มใต้ดิน จะอยู่ในแถบจังหวัดภาคอีสานตอนบน เช่น อุดรธานี และ สกลนคร วิธีการผลิตจะใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น โดยการดึงน้ำเค็มมาตากบนนาและใช้ความร้อนจากแสงอาทิตย์เพื่อให้เกลือตกผลึกเป็นเม็ดเกลือ ก่อนนำไปผ่านกระบวนการที่ทำให้เกลือสะอาดก่อนจัดจำหน่ายในอุตสาหกรรมอาหารและอุตสาหกรรมอื่นๆ ที่ใช้เกลือเป็นวัตถุดิบ
ในแต่ละปีประเทศไทยมีมูลค่าจากการทำนาเกลือประมาณ 1 ล้านตัน (พื้นที่นา 1 ไร่ผลิตเกลือทะเล 10 ตัน) สร้างรายได้ให้เกษตรกรปีละกว่า 2 พันล้านบาท อย่างไรก็ตาม ปัญหาของเกษตรกรไทยคือคู่แข่งจากประเทศอินเดียที่มีต้นทุนถูกกว่า ทำให้มีการนำเข้าเกลือส่วนหนึ่งจากอินดีย ขณะที่วิถีการทำนาเกลือนับวันจะลดหายไป ทั้งจากคนรุ่นใหม่ที่หันไปทำอาชีพอื่น และการขยายเส้นทางคมนาคมผ่านพื้นที่ตัดขวางทางส่งน้ำตามธรรมชาติ ทำให้นาเกลือเก่าแก่ลำเลียงน้ำได้ยากลำบากขึ้น จึงค่อยๆ ยุติการทำนาเกลือไป หรือหันไปบุกเบิกพื้นที่ใหม่ซึ่งให้ผลผลิตน้อยกว่าพื้นที่เดิม หลายคนหันไปทำเกษตรประเภทอื่นที่มีรายได้ดีกว่า ปัจจุบันจึงมีเกษตรกรนาเกลือเหลือประมาณ 1,200 ครัวเรือน มีพื้นที่ทำนาเกลือทั้งหมดประมาณ 84,485 ไร่ แหล่งผลิตมากร้อยละ 90 อยู่ใน 3 จังหวัดภาคกลาง คือ เพชรบุรี สมุทรสาคร และ สมุทรสงคราม

อย่างไรก็ตาม ยังมีเรื่องน่ายินที่วันนี้ กรมทรัพย์สินทางปัญญา ได้ประกาศขึ้นทะเบียน GI รายการใหม่ “เกลือสมุทรแม่กลอง” ให้เป็นสินค้าภูมิปัญญาของคนในพื้นที่ที่สืบต่อกันอย่างยาวนานในจังหวัดสมุทรสงคราม คุณภาพดี รสชาติเค็มกลมกล่อม จนเป็นที่ยอมรับจากคนทั่วไป สร้างรายได้ให้กับเกษตรกรในชุมชนมากกว่า 51 ล้านบาทต่อปี
นายวุฒิไกร ลีวีระพันธุ์ อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา กล่าวถึงการขึ้นทะเบียน GI เกลือสมุทรแม่กลอง ว่า เพื่อมุ่งเน้นให้ความสำคัญกับการขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานราก บนพื้นฐานแห่งอัตลักษณ์และภูมิปัญญาไทย โดยใช้ สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI เป็นเครื่องมือในการสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้าท้องถิ่น ยกระดับความสามารถในการแข่งขันของภาคเกษตรกร และสร้างรายได้สู่ชุมชนอย่างยั่งยืน ซึ่งกรมฯ ได้ผลักดันการขึ้นทะเบียนสินค้า GI รายการใหม่ๆ เพื่อคุ้มครองสินค้าท้องถิ่นที่มีเอกลักษณ์เฉพาะพื้นที่ ตลอดจนส่งเสริมการควบคุมคุณภาพสินค้า เพื่อสร้างความเชื่อมั่นแก่ผู้บริโภค และขยายช่องทางการตลาดอย่างต่อเนื่อง การขึ้นทะเบียน “เกลือสมุทรแม่กลอง” ถือเป็นสินค้าที่เกิดจากภูมิปัญญา การทำนาเกลือของคนในพื้นที่ที่สืบต่อกันมา ในอำเภอเมืองสมุทรสงคราม จังหวัดสมุทรสงคราม
นายวุฒิไกร ลีวีระพันธุ์ อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา
“เกลือสมุทรแม่กลอง” เป็นเกลือเม็ดและดอกเกลือ ซึ่งเป็นผลึกเกลือมีสีขาวตามธรรมชาติ รสชาติเค็ม กลมกล่อม ละลายน้ำได้เร็ว เกิดจากการนำน้ำทะเลบริเวณอ่าวแม่กลองที่ไหลผ่านป่าชายเลนมาตามแพรก คู คลอง ปกคลุมไปด้วยป่าแสม ป่าโกงกาง ส่งผลให้น้ำทะเลสะอาด และมีคุณภาพดี มาตากในแปลงนาให้ระเหยจนตกผลึก
แหล่งผลิตเกลือสมุทรแม่กลอง อยู่ในพื้นที่อําเภอเมืองสมุทรสงคราม ซึ่งเป็นพื้นที่ติดชายฝั่งทะเล ลักษณะของดินเป็นดินเหนียวและดินเค็ม พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นดินชุดสมุทรสงคราม เป็นดินลึก ดินเหนียว ตลอดหน้าตัด ปฏิกิริยาของดินเป็นกรดปานกลางถึงด่างปานกลาง มีความสามารถในการอุ้มน้ำสูง และทำให้ น้ำซึมผ่านได้ช้า ด้วยลักษณะพื้นที่และแหล่งภูมิศาสตร์ ทำให้พื้นที่นาเกลือบริเวณจังหวัดสมุทรสงคราม ได้รับแสงแดดจัดค่อนข้างยาวนาน ส่งผลให้พื้นดินไม่นิ่มจนเกินไป ความเข้มของแสงแดดที่จัดสม่ำเสมอช่วยให้การระเหยของผิวน้ำในนาเกิดการตกผลึกเกลือได้ปริมาณมาก ผสมผสานกับกรรมวิธีการผลิตที่ได้รับสืบทอดกันรุ่นสู่รุ่น ทำให้เกลือสมุทรแม่กลองมีความขาว สะอาด อุดมด้วยแร่ธาตุไอโอดีน มีรสชาติเค็มกลมกล่อมตามธรรมชาติ ขึ้นชื่อเรื่องคุณภาพดี เหมาะสำหรับใช้ปรุงรสอาหาร เป็นที่ยอมรับจากคนทั่วไป และสร้างรายได้ให้กับเกษตรกรในชุมชน

“กรมทรัพย์สินทางปัญญาจะเดินหน้าผลักดันการขึ้นทะเบียน GI ไทยอย่างต่อเนื่อง โดยจัดทำระบบควบคุมคุณภาพสินค้า เพื่อรักษาคุณภาพและมาตรฐานของสินค้า ส่งเสริมการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ของสินค้าสู่ระดับพรีเมียม กรมฯ จึงขอเชิญชวนทุกท่านร่วมสนับสนุนสินค้า GI ไทย เพื่อส่งเสริมเศรษฐกิจภายในประเทศ และสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับสินค้า GI ไทยอย่างยั่งยืนต่อไป” อธิบดีกรมทรัพย์สินทางปัญญา กล่าว

สิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์ หรือ GI คือ เครื่องหมายที่ใช้กับสินค้าที่มาจากแหล่งผลิตที่เฉพาะเจาะจง ซึ่งคุณภาพหรือชื่อเสียงของสินค้านั้นๆ เป็นผลมาจากการผลิตในพื้นที่ดังกล่าว GI จึงเปรียบเสมือนเป็นแบรนด์ของท้องถิ่นที่บ่งบอกถึงคุณภาพและแหล่งที่มาของสินค้า ตราสัญลักษณ์ GI คือ ตราของกรมทรัพย์สินทางปัญญาที่ออกให้แก่ผู้ผลิตสินค้า เพื่อรับรองว่าเป็นสินค้าที่มาจากแหล่งภูมิศาสตร์ที่ได้รับการขึ้นทะเบียนไว้โดยปฏิบัติตามคู่มือและแผนการควบคุมเป็นสินค้าที่มีเพียงแห่งเดียวในโลก ไม่สามารถลอกเลียนแบบได้ การขึ้นทะเบียน GI “เกลือสมุทรแม่กลอง” น่าจะเป็นอีกหนึ่งความหวังเกษตรกรคนทำนาเกลือ ได้กลับมีชีวิตชีวาจากลมหายใจที่รวยริน