“จริยธรรม” สิ่งที่ A.I. ยังไปไม่ถึง

ภาพยนตร์ชุด The Equalizer ผลงานการกำกับของ Antoine Fuqua มีทั้งหมด 3 ภาค ภาคแรก ปี ค.ศ. 2014 เป็นที่ฮือฮาทันทีที่ออกฉาย

เพราะพระเอก นอกจากจะ ส.ว. (สูงวัย) ยังใช้ “มือเปล่า” หรืออย่างน้อยก็อุปกรณ์รอบตัว ที่ต้องบอกว่า “ไม่ใช่อาวุธ” เข้าต่อกรกับเหล่าร้ายที่มีทั้งปืน ทั้งระเบิด ทั้งมีด ชนิดที่เรียกว่า “เต็มอัตราศึก”
นอกจากไม่มีอาวุธ เขายังไม่มีพาหนะ (เดินทางโดยรถสาธารณะ—คล้าย Jack Reacher) ไม่พกบัตรเครดิต (กินข้าว กินกาแฟ จ่ายเงินสด) โทรศัพท์มือถือใช้เท่าที่จำเป็นเช่นส่งสายข่าว หรือปฏิบัติการลับลวงพราง เรียกได้ว่า เป็น “มนุษย์ Analog” อย่างแท้จริง

แต่เขามีฝีไม้ลายมือการต่อสู้เป็นที่หนึ่ง เพราะเป็นอดีตทหารและหน่วยสืบราชการลับ ความที่เป็นคนมีจิตใจใฝ่ยุติธรรม เมื่อหันหลังให้งานราชการ เขาไม่อาจทนเห็นความอยุติธรรมให้ลอยนวลไปต่อหน้าต่อตาได้
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การที่เจ้าหน้าที่ของรัฐ เป็นคนชั่วเสียเอง
ซึ่งตรงกับชื่อเรื่องก็คือ The Equalizer ผู้ผดุงความยุติธรรม แต่ผู้จัดจำหน่ายหนังเรื่องนี้ในไทยให้ชื่อใหม่ว่า “มัจจุราชไร้เงา” เพราะเขาเชี่ยวชาญการรบกลางคืน เนื่องจากมีตัวคนเดียว ลุยเดี่ยว จึงต้องใช้ความมืดเป็นยุทธวิธีเข้าตี
ภาคแรกเขาต่อกรกับเครือข่ายมาเฟียรัสเซียที่มาตั้งรกรากค้ายาเสพติด สร้างอิทธิพลมืดร่วมกับตำรวจท้องที่ (อเมริกัน) ค้ามนุษย์ เปิดซ่องชั้นสูง จากความผูกพันแบบผิวเผินกับโสเภณีเด็กคนหนึ่งซึ่งถูกเครือข่ายมาเฟียรังแก
เขากวาดล้างเครือข่ายมาเฟียรัสเซียในเมืองจนสิ้นซาก และตามไปเก็บหัวหน้าใหญ่ถึงกรุงมอสโกว์
ภาคสอง (2018) “มัจจุราชไร้เงา” กลับมาอีกครั้งแบบไม่ต้องปูพื้นขั้นตอนปฏิบัติการ แต่คราวนี้ต้องต่อกรกับอดีตเพื่อนร่วมงานซึ่งเป็นทหารร่วมรบและหน่วยสืบราชการลับมาด้วยกัน
แม้จะดูว่าภาค 2 ไม่เข้มข้นเท่าภาคแรกที่ใส่ทุกอย่างไปจนหมดแม็ก ทว่า ก็ยังมีแง่มุมต่างๆ ให้ค้นหา เช่น การเปลี่ยนอาชีพจากพนักงานร้านขายวัสดุก่อสร้าง ไปขับแท็กซี่ ที่ทำให้เจอกับผู้โดยสารที่หลากหลาย และยื่นมือเข้าให้ความช่วยเหลือได้มากกว่า
ถ้าตัวร้ายของภาคแรกคือรัสเซีย ตัวร้ายของภาคสองก็เป็นข้าราชการอเมริกันเอง ที่ร่วมกับเครือข่ายจารชนในยุโรป (เบลเยี่ยม) ส่วนภาค 3 ที่กำลังเข้าฉาย ตัวร้ายย้ายไปอิตาลี โดยเฉพาะอย่างยิ่ง Antoine Fuqua จงใจให้เป็น “เกาะซิซิลี” ต้นกำเนิด The Godfather
แม้การกำหนดตัวร้ายทั้ง 3 ภาค (2023) จะมีนัยทางการเมือง แต่บทความนี้จะไม่ลงลึกในประเด็นนี้ ขอแตะๆ เพียงว่า อาจเป็นจิตใต้สำนึกของทีมผู้สร้างก็ได้ที่ค่อนข้างมองยุโรปเป็นศัตรูกับอเมริกัน ทั้งในแง่ผู้ให้กำเนิดอเมริกาที่หลายคนไม่อยากยอมรับ (คิดว่าฝรั่งเกิดที่อเมริกาตั้งแต่ต้น)
ทั้งในแง่ศิลปวัฒนธรรมอันยิ่งใหญ่นับพันปีที่เสมือนเงายักษ์ครอบอเมริกามาหลายร้อยปี และทั้งในแง่ศัตรูทางเศรษฐกิจในปัจจุบัน ซึ่งที่จริงแล้วคือ “จีน” มากกว่า
แต่บทความนี้จะเจาะไปที่ “จริยธรรม” ของพระเอก ซึ่งต่างจากภาพยนตร์เรื่อง Taken หรือ The Foreigner (เฉินหลง) ที่แม้จะลุกขึ้นทวงถามความยุติธรรมแทนเจ้าหน้าที่รัฐ ไม่ว่าจะเป็นตำรวจ อัยการ หรือศาล คล้ายกัน
แต่ The Equalizer สู้เพื่อคนอื่นมากกว่าตัวเอง

เพราะ Robert McCall (แสดงโดย Denzel Washington) จะยื่นมือเข้าไปช่วยคนเล็กคนน้อย บางครั้งไม่รู้จักกันเลยด้วยซ้ำ – เพียงผ่านเข้ามาในชีวิตแวบเดียว บางครั้งไม่ถึง 5 นาที
แต่เขากลับทุ่มทั้งชีวิตเข้าช่วยเหลือ แก้แค้น และทวงคืนความยุติธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง เรียกคืนศักดิ์ศรีกลับมาได้แบบเกิน 100 มิหนำซ้ำ บรรดาตัวร้ายกลับถูกเขาทำลายลงอย่างย่อยยับ ชนิดที่เรียกว่า “เกินเบอร์” ทุกคน
อาจเป็นปมฝังใจ สมัยที่ยังรับราชการ ที่หลายครั้งเขาต้องฆ่าคนบริสุทธิ์ในนามของหน้าที่การงาน หลายครั้งต้องร่วมขบวนไปกับอาชญากรรมของรัฐที่กระทำกับคนที่ไม่รู้อิโหน่อิเหน่ และทุกครั้งเขาต้องกลับมาสำนึกผิด หรือรู้สึกผิด
สิ่งต่างๆ เหล่านี้ถมทับ และเกาะกินใจเขามาอย่างยาวนาน เมื่อได้โอกาสพ้นจากหน้าที่ เขาจึงกลับไปเรียกคืนความถูกต้องให้กับคนอื่น เพื่อชดเชยปมบาปในใจจากอดีตที่ผ่านมา

ดังที่กล่าวไปในตอนต้น ว่าตัวเอกของเรื่องนั้น นอกจากไม่มีอาวุธ เขายังไม่มีพาหนะ (เดินทางโดยรถสาธารณะ—คล้าย Jack Reacher) ไม่พกบัตรเครดิต (กินข้าว กินกาแฟ จ่ายเงินสด) โทรศัพท์มือถือใช้เท่าที่จำเป็นเช่นส่งสายข่าว หรือปฏิบัติการลับลวงพราง เรียกได้ว่า เป็น “มนุษย์ Analog” อย่างแท้จริง
จุดนี้จึงอาจตีความได้ว่า Antoine Fuqua กำลังวิพากษ์วิจารณ์ความทันสมัย อันมีเทคโนโลยีดิจิตอลเป็นพาหนะสำคัญ ที่ทุกอย่างเคลื่อนที่ไปข้างหน้าอย่างรวดเร็ว ใครตามไม่ทันจะถูกทิ้งไว้ข้างหลัง และโดยมากก็เป็นคนด้อยโอกาสในสังคม
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง โลกยุคใหม่ที่ไม่ใส่ใจผิดถูกดีชั่วอีกต่อไป ทุกอย่างวัดกันที่ทุน ใครมีทุนมากก็ยิ่งต่อทุนให้มากยิ่งขึ้นไปอีกเรื่อยๆ ใครมีทุนน้อยก็ถูกทิ้งไว้อยู่ที่เดิม และอาจถอยหลังลงไปเรื่อยๆ
ผู้คนหลงลืม “จริยธรรม” แม้ในหมู่คนด้อยโอกาสด้วยกัน ก็มักอาศัยความด้อยโอกาสกดขี่ข่มเหงผู้ที่ด้อยโอกาสกว่า
ผู้คนหลงลืม “จริยธรรม” แม้ในหมู่คนทุนน้อยด้วยกัน ที่มักอาศัยการเป็นนายทุนน้อย รังแกนายทุนที่มีทุนน้อยกว่า

“มัจจุราชไร้เงา” จึงปรากฏตัว เพื่อทวงถามความยุติธรรมให้กับผู้ที่ด้อยโอกาสกว่าที่ถูกกดขี่ข่มเหง และผู้ที่มีทุนน้อยกว่าที่ถูกรังแก
“มัจจุราชไร้เงา” เป็นภาพแสดงแทน Analog ที่ต่อกรกับ Digital ในความหมายของ A.I. ที่ก้าวไปข้างหน้าอย่างไม่หยุดรอใคร
เป็น “อารมณ์ร่วม” ของทุกสังคม ที่คนดีต้องเผชิญหน้ากับคนเลวที่มีอำนาจมากกว่า ซึ่งส่วนใหญ่มาในนามข้าราชการ คนดีต้องเผชิญหน้ากับเครือข่ายเจ้าพ่อ มาเฟียที่ใหญ่โตมหึมา เป็นมาเฟียข้ามชาติ เป็นมาเฟียระดับโลก

“อารมณ์ร่วม” ที่ทำให้ The Equalizer ประสบความสำเร็จ ได้ทั้งเงิน ได้ทั้งกล่อง และได้สร้างถึง 3 ภาค ได้รับการกล่าวขวัญถึงในหมู่คนดู นักวิจารณ์ สถาบันภาพยนตร์ โรงหนัง และเคเบิ้ลทีวี โดยเฉพาะอย่างยิ่งเครือข่ายสตรีมมิ่งที่ฉายวนซ้ำไปซ้ำมาไม่รู้จบ
The Equalizer ตรึง “อารมณ์ร่วม” ของคนทั่วโลก ที่ต้องการ “ฮีโร่” มากอบกู้ศักดิ์ศรีที่ถูกเหยียบย่ำทำลายโดยเจ้าหน้าที่รัฐ กอบกู้ความยุติธรรมที่ถูกมาเฟียข้ามชาติและเจ้าพ่อชาติเดียวกันพรากไป
ผ่านคำว่า “จริยธรรม” ที่ The Equalizer ไม่ได้ทำเพื่อตนเอง
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ไม่มีเครื่องไม้เครื่องมือไฮเทค หรืออาวุธยุทโธปกรณ์ใดๆ เรียกได้ว่าเป็น “คน Analog” ที่ต่อกรกับ “ยุค Digital” A.I. ผ่านคำว่า “จริยธรรม”
เป็น “จริยธรรม” ที่ A.I. ยังไปไม่ถึงครับ