สึนามิ…สูงวัย

ข้อมูลจาก กระทรวงสาธารณสุข (สธ.) ระบุการลดลงของเด็กเกิดใหม่ในไทยอยู่ในขั้นวิกฤต จากเดิมมีเด็กเกิดไม่ต่ำกว่าปีละ 1 ล้านคน ในช่วงปี พ.ศ. 2506 – 2526 ลดลงเหลือ 485,085 คน ในปี พ.ศ. 2564 และในปี 2566 เป็นปีแรกที่จำนวนประชากรเข้าสู่วัยแรงงาน (อายุ 20 – 24 ปี) ไม่สามารถชดเชยจำนวนประชากร ที่ออกจากวัยแรงงาน (60 – 64 ปี) ได้

และช่องว่างระหว่างจำนวนประชากรเข้าและออกจากวัยแรงงานจะกว้างมากขึ้น เสี่ยงต่อการขาดแคลนแรงงาน ภาวะพึ่งพิงต่อวัยทำงานสูงขึ้น มีงบประมาณในการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุเพิ่มขึ้น หากไม่วางแผนป้องกันอย่างรัดกุม อาจกลายเป็นสึนามิสูงวัยที่ยากต่อการควบคุม

การลดลงนี้สอดคล้องกับอัตราเจริญพันธุ์รวม (Total Fertility Rate : TFR) ที่ลดต่ำกว่าระดับทดแทน (2.1) มาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2536 และ ปี พ.ศ. 2565 อยู่ที่ 1.16 โดยเกือบทุกจังหวัดในประเทศไทย มีอัตราเจริญพันธุ์รวมต่ำกว่าระดับทดแทน สาเหตุสำคัญของการไม่มีลูก มาจากปัญหาด้านเศรษฐกิจ สังคม การศึกษาและสิ่งแวดล้อม ที่ไม่เอื้อต่อการมีลูก มีเพียงร้อยละ 10 เท่านั้นที่มาจากปัญหาด้านสุขภาพ
ข้อมูลของ ศ.ดร.เกื้อ วงศ์บุญสิน ศาสตราจารย์เชี่ยวชาญด้านประชากรศาสตร์ ประมาณการ 60 ปีข้างหน้าจำนวนประชากรไทยจะลดลงจาก 66 ล้านคน เหลือเพียง 33 ล้านคน ในปี 2626 จำนวนประชากรวัยแรงงาน (ช่วงอายุ 15 ถึง 64 ปี) จะลดลงจาก 46 ล้านคน เหลือเพียง 14 ล้านคน จำนวนประชากรวัยเด็ก (ช่วงอายุ 0 ถึง 14) จะลดลงจาก 10 ล้านคน ในเหลือเพียง 1 ล้านคน สูงวัย (65+) เพิ่มขึ้นจาก 8 ล้านคน เป็น 18 ล้านคน คิดเป็นร้อยละ 50 ของประชากรทั้งประเทศ หากประชากรลดลงมากขนาดนี้ คนในวัยทำงานลดลงมากขนาดนี้ ภาครัฐก็จะไม่สามารถจัดเก็บภาษีได้เพียงพอต่อการพัฒนาประเทศ

สังคมผู้สูงอายุ

ปัจจุบัน ประเทศไทยเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์ อีกไม่นานจะเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุระดับสูงสุด ปีนี้เป็นปีแรกที่จำนวนผู้สูงอายุไทยเพิ่มมากกว่าปีละ 1 ล้านคน เป็นผลจากปี 2506 ยุคเบบี้บูมที่จำนวนเด็กเกิดมากปีละกว่า 1 ล้านคน ตอนนี้จึงกลายเป็นผู้สูงอายุแล้ว และสถานการณ์เช่นนี้จะต่อเนื่องไปอีก 20 ปี ศ.นพ.ประเสริฐ อัสสันตชัย จากภาควิชาเวชศาสตร์ป้องกันและสังคม คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล เรียกสถานการณ์นี้ว่า “สึนามิผู้สูงวัย” ที่เพิ่มอย่างรวดเร็ว และจะมีปัญหาต่างๆ ตามอีกมากมาย
ด้วยเหตุนี้ ผู้สูงอายุยุคใหม่ต้องรู้จักการดูแลส่งเสริมตนเองให้แข็งแรง อย่ามองว่าเป็นอะไรก็รักษาฟรี เพราะไม่มีใครดูแลตนเองได้ดีกว่าเราดูแลตนเอง โดยเฉพาะโรคที่พบมากในคนกลุ่มนี้คือ โรคเกี่ยวกับกระดูกกล้ามเนื้อและข้อ รองลงมาคือโรคด้านอายุรกรรม เบาหวาน ความดัน ไขมัน หลอดเลือดสมองตีบ โรคหัวใจ ภาวะขาดสารอาหาร และถัดมาเป็นโรคความเสื่อมของระบบสมอง เช่น สมองเสื่อม พาร์กินสัน โรคซึมเศร้า ซึ่งรัฐไม่สามารถแบกรับได้ทุกอย่าง เพราะฉะนั้น ถ้าเป็นไปได้ทุกคนควรทำประกันระยะยาว หรือร่วมจ่ายสำหรับค่ารักษาพยาบาล แทนที่จะหวังพึ่งเบี้ยยังชีพ ต้องหันมาสนใจการออมตั้งแต่ก่อนวัยสูงอายุ เหมือนประเทศที่พัฒนาแล้วทั้งญี่ปุ่น ฮ่องกง เกาหลีใต้ จะทำเรื่องประกันการดูแลระยะยาว หรือ Long-Term Care Insurance คือการร่วมจ่าย หากภาครัฐแบกรับภาระทุกอย่างจะไปไม่รอด

สังคมผู้สูงอายุ

ในด้านความมั่นคงทางด้านรายได้ของผู้สูงอายุ ดร.นพ.ภูษิต ประคองสาย เลขาธิการมูลนิธิสถาบันวิจัยและพัฒนาผู้สูงอายุไทย (มส.ผส.) กล่าวถึงข้อมูลการศึกษาพบว่าในปีพ.ศ.2565 ผู้สูงอายุจะได้รับรายได้จากลูกหลานกว่า 58% ซึ่งมีสัดส่วนที่ลดลงเรื่อยๆ ซึ่งในปัจจุบันมีผู้สูงอายุประมาณ 33% พึ่งพารายรับจากลูกหลาน แต่ในขณะเดียวกันก็มีผู้สูงอายุที่ต้องพึ่งเบี้ยยังชีพประมาณ 19-20% และผู้สูงอายุในช่วงวัยต้น 60-69 ปี 50% ยังคงทำงานอยู่ 
อีกสิ่งที่มีความกังวลที่สุดคือ การออม เพราะจากการสำรวจพบว่าผู้สูงอายุ 45.7% ไม่มีเงินออม และยังมีภาระหนี้สิน ในขณะเดียวกันผู้สูงอายุ 54.3% เป็นกลุ่มที่มีเงินออมแต่น้อยกว่า 50,000 บาท ถึง 41.4% ขณะที่แผนรองรับสถานการณ์สังคมสูงวัย ประเทศไทยมีการจ่ายเบี้ยผู้สูงอายุ ซึ่งขณะนี้รัฐยังมีข้อถกเถียงถึงจำนวนเบี้ยผู้สูงอายุว่าควรอยู่จำนวนเท่าไหร่ถึงจะเพียงพอและเหมาะสม หรืออาจจะปรับในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีรายได้น้อย แต่ก็ต้องมีขั้นตอนการตรวจสอบความยากจนที่ละเอียดด้วยเช่นกัน หรือการเกษียณอายุทำงานที่เอกชนหลายๆ แห่งมีการกำหนดอายุที่ 65 ปี แต่ข้าราชการยังกำหนดอยู่ที่ 60 ปี อาจจะต้องมีการหารือในการปรับเปลี่ยนอายุเกษียณของราชการ หากในวัย 60 ปียังมีศักยภาพที่จะทำงานต่อได้
ชีวิตครอบครัว
ล่าสุด การกระทรวงสาธารณสุข กำลังสร้างมาตรการจูงใจให้ประชาชนตัดสินใจมีบุตร บนพื้นฐานของสิทธิส่วนบุคคล ด้วยการเร่งผลักดันให้การส่งเสริมการมีบุตรเป็น “วาระแห่งชาติ” เพื่อให้รัฐบาลเป็นผู้ลงทุนหลักในการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ โดยสาระสำคัญที่พิจารณาคือ มาตรการส่งเสริมการมีบุตร ทั้งเรื่อง ความสมดุลการทำงานกับการดูแลครอบครัว การแบ่งเบาค่าใช้จ่ายและภาระในการเลี้ยงดูบุตร การช่วยเหลือคนที่มีบุตรยาก และการแก้ไขฎหมายที่เป็นอุปสรรคต่อการเข้าถึงบริการรักษาภาวะมีบุตรยากด้วยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ ในกลุ่มที่ใช้ชีวิตคู่ไม่อยากจดทะเบียนสมรส กลุ่มที่มีความหลากหลายทางเพศ กลุ่มหนุ่มโสด สาวโสดที่อยากมีลูกแต่ไม่อยากมีบุตร ให้มีโอกาสมีลูกได้ โดยบูรณาการร่วมกับภาคส่วนที่เกี่ยวข้อง โดยได้มอบหมายให้กรมอนามัย ร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ดำเนินการใน 2 เรื่องหลักที่ต้องการให้สำเร็จภายใน 100 วันคือ การผลักดันประเด็นส่งเสริมการมีบุตรเป็นวาระแห่งชาติ และ การมีคลินิกส่งเสริมการมีบุตร จังหวัดละ 1 แห่ง เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงบริการรักษาภาวะมีบุตรยากได้เร็วขึ้น ในอายุที่น้อยลง เพื่อเพิ่มโอกาสในการมีบุตร
สิ่งสำคัญนับจากนี้คือ ทำอย่างไรให้ผู้สูงอายุมีความมั่นคงทางรายได้ หรือมีแนวคิดในการวางแผนด้านการเงิน ด้วยการปลูกฝังการออมเงิน  เพื่อพึ่งพาตัวเองให้ได้มากที่สุด โดยมีสวัสดิการของภาครัฐเป็นส่วนเสริม คู่ขนานไปกับการรณรงค์ให้เด็กเกิดใหม่เพิ่มมากขึ้น ก่อนจะกลายเป็นสึนามิสูงวัย