เมื่อพิจารณาถึงสถาปัตยกรรมในประเทศจีน ภูมิประเทศที่กว้างใหญ่และไร้ขอบเขตนั้นอาจเป็นความท้าทายที่น่าหวาดหวั่น แต่ในที่สุดจากที่ใช้ระยะเวลาในการปลุกปั้นโปรเจกต์นี้ตั้งแต่ปี 2559 Junya Ishigami+Associates ก็เปิดตัวพิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui ซึ่งขึ้นแท่นเป็นแลนด์มาร์กท่องเที่ยวแห่งใหม่ของมณฑลซานตง ประเทศจีน เมื่อปลายปีที่ผ่านมา เผยให้เห็นถึงความลื่นไหลทางสถาปัตยกรรมซึ่งเกิดจากการรังสรรค์ของมนุษย์ที่อยู่อย่างกลมกลืนกับสภาพแวดล้อม
พิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui เป็นผลงานที่น่าทึ่ง เพราะอยู่เหนือแนวคิดดั้งเดิมของการออกแบบพิพิธภัณฑ์ เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงความกลมกลืนกับสิ่งแวดล้อม ผ่านความคิดสร้างสรรค์ทางสถาปัตยกรรมและการออกแบบที่รอบคอบ การเบลอขอบเขตด้วยการลดความแปลกแยกระหว่างสิ่งแวดล้อมกับสถาปัตยกรรม และทำให้น้ำกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของสถาปัตยกรรม ทำให้พิพิธภัณฑ์ใหม่แห่งนี้เป็นตัวอย่างของการบูรณาการของสถาปัตยกรรมกับสภาพแวดล้อมอย่างแนบเนียน สะท้อนความเข้าใจอย่างลึกซึ้งว่าสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติและสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นสามารถอยู่ร่วมกันเป็นหนึ่งเดียวได้อย่างไร
เพราะฉะนั้นพิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui จึงกำหนดนิยามใหม่ของความสัมพันธ์ระหว่างสถาปัตยกรรมและสิ่งแวดล้อม เป็นสถานที่ที่ธรรมชาติและโครงสร้างอยู่ร่วมกัน เสริมความงามของกันและกัน

องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่สำคัญของพิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui ได้แก่
เสาและหลังคา พิพิธภัณฑ์แห่งนี้มีเสาเรียงเป็นแถว จมอยู่ในทะเลสาบ รองรับหลังคาคล้ายสายสะพายที่ดูเหมือนลอยอยู่เหนือน้ำ กการออกแบบนี้สร้างขอบเขตใหม่ระหว่างทะเลสาบและผืนดิน โดยสร้างสรรค์การตกแต่งภายในที่อยู่ร่วมกับภายนอกได้อย่างกลมกลืน
การบูรณาการกระจก การจัดวางกระจกอย่างมีกลยุทธ์ระหว่างเสาช่วยให้แสงธรรมชาติและอากาศซึมผ่านพื้นที่ได้ บางส่วนเปิดออกเพื่อเชิญชวนให้ลมเข้ามาด้านใน ทำให้มีความโปร่งสบาย ในขณะที่ช่องว่างใต้น้ำจะส่งน้ำในทะเลสาบเข้าไปในอาคาร ในฤดูหนาว ขณะที่ผิวน้ำกลายเป็นน้ำแข็ง น้ำที่อยู่ด้านล่างยังคงเป็นของเหลวและจะไหลเข้าสู่ด้านในเหมือนเดิม ทำให้เส้นแบ่งระหว่างภายในและภายนอกอาคารไม่ชัดเจน
การทำงานร่วมกันของแสงและการสะท้อน ความสูงของเพดานและตำแหน่งกระจกที่แตกต่างกันของพิพิธภัณฑ์สร้างรูปแบบแสงและการสะท้อนแบบไดนามิก ช่วยเพิ่มบรรยากาศที่เป็นธรรมชาติ ตั้งแต่การสะท้อนผิวน้ำบนเพดานไปจนถึงแสงที่ลอดผ่านผืนน้ำ การออกแบบของพิพิธภัณฑ์นี้ได้รวบรวมแก่นแท้ของบรรยากาศริมทะเลสาบไว้อย่างครบครัน

สถาปนิกต้องการให้รู้สึกราวกับว่าพิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui พื้นที่ 20,000 ตารางเมตร ซึ่งมีความยาว 1 กิโลเมตร กำลังโผล่ออกมาจากใต้ทะเลสาบเทียม เสาที่ขนานกันตั้งขึ้นจากด้านล่างของทะเลสาบเพื่อรองรับหลังคาคอนกรีตบางที่มีรูปร่างเป็นคลื่นเล็กน้อย ในบางพื้นที่ หลังคาโค้งที่นุ่มนวลห้อยต่ำลง เพื่อเลียนแบบแนวเทือกเขาด้านหลัง ในบางส่วนของอาคารพิพิธภัณฑ์ หลังคาเปิดขึ้นสู่ท้องฟ้าเพื่อนำธรรมชาติโดยรอบเข้ามาสู่ตัวอาคาร
“กุญแจสำคัญในการแก้ไขปัญหาภูมิทัศน์ในประเทศจีนคือการมองว่าสถาปัตยกรรมเป็น “ยักษ์ที่อ่อนโยน” ของสภาพแวดล้อม และค้นหาความสัมพันธ์ใหม่โดยสิ้นเชิงระหว่างธรรมชาติและสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้น และนั่นทำให้เกิดพิพิธภัณฑ์ใหม่แห่งนี้ โดยมีสถาปัตยกรรมที่ยืนโดดเดี่ยวแต่ไม่แปลกแยกจากสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ และทั้งสองมีปฏิสัมพันธ์กัน เราค้นพบสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติภายในอาคาร และด้วยคุณลักษณะภายนอกใหม่ที่ผุดขึ้นมาภายในอาคาร ทำให้เกิดการเชื่อมโยงที่เป็นมิตรกับธรรมชาติโดยรอบ ความสัมพันธ์ใหม่ระหว่างธรรมชาติกับมนุษย์จึงถือกำเนิดขึ้น” Junya.ishigami+ associates Architects กล่าว

พิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui โดย Junya Ishigami+Associates เป็นมากกว่าอาคาร เพราะแสดงให้เห็นถึงศักยภาพของสถาปัตยกรรมในการบรรลุความสัมพันธ์ทางชีวภาพกับสิ่งแวดล้อม “ยักษ์ผู้อ่อนโยน” นี้เป็นสัญลักษณ์ของการออกแบบเชิงนวัตกรรม ซึ่งสอดคล้องกับภูมิทัศน์ของมณฑลซานตง และนำเสนอมุมมองใหม่ว่าอาคารต่างๆ สามารถอยู่ร่วมกับธรรมชาติได้อย่างไร
โครงการนี้เป็นหนึ่งในเมกะโปรเจกต์ที่ถือกำเนิดขึ้นเพื่อพัฒนาเมืองรื่อจ้าว มณฑลซานตง ซึ่งไม่ใช่แค่เป็นเพียงพิพิธภัณฑ์ศิลปะเท่านั้น แต่ยังทำหน้าที่เป็นพื้นที่จัดแสดงนิทรรศการ ศูนย์บริการนักท่องเที่ยว และศูนย์การค้าอีกด้วย โดยตั้งอยู่บนทะเลสาบเทียมใกล้กับทางเข้าของพื้นที่เมกะโปรเจกต์ที่กำลังพัฒนา
ตรงข้ามกับพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ คือศูนย์บริการนักท่องเที่ยวที่ซ่อนอยู่ใต้หลังคาที่ปกคลุมไปด้วยหญ้า และเช่นเดียวกับพิพิธภัณฑ์ศิลปะ Zaishui ศูนย์นักท่องเที่ยวมีส่วนหน้าอาคารเป็นกระจก และมีเสารองรับ รวมถึงมีช่องเปิดกว้างที่ด้านข้างหันหน้าไปทางพิพิธภัณฑ์ ส่วนทางเดินสองเส้นทางในแต่ละด้านของพิพิธภัณฑ์มีความยาว 1 กิโลเมตรเชื่อมต่อกับชายฝั่ง ซึ่งผู้เข้าชมสามารถเดินออกไปสัมผัสธรรมชาติรอบๆ ได้

ปัจจุบันมีการจัดแสดงนิทรรศการศิลปะธีมช็อคโกแลตที่พิพิธภัณฑ์แห่งนี้ ซึ่งสามารถปรับเปลี่ยนเพื่อรองรับนิทรรศการประเภทต่างๆ รวมถึงพื้นที่สำหรับค้าปลีกได้ในอนาคต
สำหรับมณฑลซานตง เป็นมณฑลชายฝั่งทะเลทางภาคตะวันออกของประเทศจีน มีจำนวนประชากรราว 101.5 ล้านคน นับเป็นมณฑลที่มีประชากรมากเป็นอันดับสองของจีน รองจากมณฑลกวางตุ้ง และสำหรับรื่อจ้าว เป็นเมืองที่มีระบบการเดินทางคมนาคมขนส่งที่สะดวกสบาย ครบครันทั้งทางทางเรือ ทางรถไฟ และทางหลวงที่เชื่อมต่อกับกรุงปักกิ่ง – นครเซี่ยงไฮ้ มีท่าเรือสำคัญ 2 ท่า ได้แก่ ท่าเรือรื่อจ้าวและท่าเรือหลานซาน โยเมื่อปี 2560 รื่อจ้าว เปิดเส้นทางการขนส่งทางเรือไปยังท่าเรือแหลมฉบังของประเทศไทย ขณะเดียวกันรื่อจ้าวยังเป็นสถานที่ที่ขนส่งปิโตรเคมีเหลวที่สำคัญแห่งหนึ่งของประเทศจีน โดยสามารถรองรับการขนส่งมากถึง 400 ล้านตัน/ปี
ทั้งนี้ Statista รายงานว่า ในปี 2565 ประเทศจีนมีพิพิธภัณฑ์ 6,091 แห่ง ขณะที่ตามการประมาณการของ UNESCO มีพิพิธภัณฑ์ประมาณ 104,000 แห่งในโลก โดยอเมริกาเหนือและยุโรปตะวันตกมีพิพิธภัณฑ์จำนวนมากที่สุดทั่วโลก
ทำไมจีนถึงลงทุนมหาศาลในพิพิธภัณฑ์?
จีนเป็นหนึ่งในประเทศที่มีอารยธรรมที่เก่าแก่ที่สุดในโลก แม้ว่าคำศัพท์ภาษาจีนสำหรับคำว่า “พิพิธภัณฑ์” จะไม่เป็นที่รู้จักในสมัยโบราณ แต่จีนคุ้นเคยกับแนวคิดนี้มานานแล้ว วรรณกรรมจีนโบราณมักกล่าวถึงสิ่งที่ในปัจจุบันเรียกว่านิทรรศการ คอลเลกชั่นงานศิลปะ และการศึกษาทางโบราณคดี รวมถึงพระราชวัง คลังอาวุธ และวัดที่อุทิศให้กับบรรพบุรุษ ซึ่งเป็นที่รวบรวมและเก็บรักษาสมบัติทางศิลปะไว้ด้วยกัน ไม่ต้องสงสัยเลยว่าเหล่านี้เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ไม่มีชื่อ อย่างไรก็ตาม จนกระทั่งถึงปี 2448 พิพิธภัณฑ์สมัยใหม่แห่งแรกของจีนคือ ศูนย์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติหนานตุง ซึ่งก่อตั้งขึ้นในเมืองหนานตุง ใกล้ปากแม่น้ำแยงซี
ที่น่าสนใจคือ จีนลงทุนสร้างพิพิธภัณฑ์หลายพันแห่งในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา แตกต่างจากในปี 2523 มีพิพิธภัณฑ์ในจีนเพียงประมาณ 400 แห่ง เท่านั้น นั่นเป็นเพราะเหตุผลหลายประการ ทั้งทางวัฒนธรรมและยุทธศาสตร์ ดังนี้
การอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรม ประเทศจีนมีประวัติศาสตร์อันยาวนานและเก่าแก่พร้อมมรดกทางวัฒนธรรมที่หลากหลาย การลงทุนในพิพิธภัณฑ์ช่วยให้ประเทศสามารถอนุรักษ์และจัดแสดงโบราณวัตถุ งานศิลปะ และความสำเร็จทางวัฒนธรรมได้ พิพิธภัณฑ์ทำหน้าที่เป็นผู้ดูแลเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมของประเทศ โดยช่วยถ่ายทอดประเพณีสู่รุ่นต่อๆ ไป โดยกฎหมายจีนระบุบทบาทหลักประการหนึ่งของพิพิธภัณฑ์ว่าเป็น “พื้นฐานสำหรับการศึกษาเกี่ยวกับความรักชาติ”

การท่องเที่ยวและ Soft Power พิพิธภัณฑ์เป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญสำหรับนักท่องเที่ยว จีนมีเป้าหมายที่จะส่งเสริมอุตสาหกรรมการท่องเที่ยวโดยการลงทุนในพิพิธภัณฑ์ โดยดึงดูดนักท่องเที่ยวทั้งในประเทศและต่างประเทศ นอกจากนี้ ยังเป็นสนับสนุน Soft Power ของประเทศ มีอิทธิพลต่อการรับรู้ทั่วโลก และเสริมสร้างความสัมพันธ์ทางการฑูต
การศึกษาและการตระหนักรู้สาธารณะ พิพิธภัณฑ์มีบทบาทสำคัญในการศึกษาโดยจัดให้มีเวทีสำหรับการเรียนรู้เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ ศิลปะ วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรม การลงทุนในพิพิธภัณฑ์ของจีนสะท้อนให้เห็นถึงความมุ่งมั่นในการสร้างความตระหนักรู้และความเข้าใจแก่สาธารณชนเกี่ยวกับมรดกและความสำเร็จของจีน นอกจากนี้ยังสนับสนุนความคิดริเริ่มด้านการศึกษาซึ่งมีส่วนช่วยในการพัฒนาสังคมที่รอบรู้และตระหนักถึงคุณค่าของวัฒนธรรม
การพัฒนาเศรษฐกิจ อุตสาหกรรมทางวัฒนธรรมและความคิดสร้างสรรค์ที่เกี่ยวข้องกับพิพิธภัณฑ์สามารถกระตุ้นการเติบโตทางเศรษฐกิจได้ การลงทุนในพิพิธภัณฑ์สร้างงาน ส่งเสริมการพัฒนาอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้อง (เช่น การท่องเที่ยว การบริการ และการค้าปลีก) และมีส่วนช่วยให้เศรษฐกิจโดยรวมของเมืองมีชีวิตชีวา

ความภาคภูมิใจและอัตลักษณ์ของชาติ พิพิธภัณฑ์ทำหน้าที่เป็นสัญลักษณ์แห่งความภาคภูมิใจของชาติ โดยจัดแสดงการมีส่วนร่วมของจีนต่ออารยธรรมของมนุษย์ รัฐบาลจีนลงทุนในพิพิธภัณฑ์โดยมีเป้าหมายที่จะปลูกฝังความรู้สึกถึงเอกลักษณ์ประจำชาติและความภาคภูมิใจในหมู่ประชาชน ส่งเสริมความเข้าใจร่วมกันเกี่ยวกับประวัติศาสตร์และความสำเร็จของประเทศ
อิทธิพลระดับโลก การลงทุนที่เพิ่มขึ้นของจีนในพิพิธภัณฑ์ยังเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ในการเพิ่มอิทธิพลระดับโลก จีนพยายามที่จะแสดงความมั่งคั่งทางวัฒนธรรม ความสำเร็จทางศิลปะ และความก้าวหน้าทางวิทยาศาสตร์ในเวทีระหว่างประเทศผ่านการทูตทางวัฒนธรรม ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดพลังอันนุ่มนวลและชื่อเสียงระดับโลก
การพัฒนาเมืองและการสร้างแบรนด์เมือง พิพิธภัณฑ์มักกลายเป็นจุดสนใจสำหรับการพัฒนาเมืองและการสร้างแบรนด์เมือง การสร้างพิพิธภัณฑ์ที่โดดเด่นสามารถเสริมสร้างภาพลักษณ์ของเมือง ดึงดูดการลงทุน และมีส่วนช่วยในการพัฒนาโดยรวมของภูมิภาคของจีน
ที่มา :
- Zaishui Art Museum / junya ishigami + associates
- The Zaishui Art Museum by Junya Ishigami: Where Water Meets Architecture
- Museums in China
- มณฑลซานตง (Shandong: 山东)












