ปัญหาภัยพิบัติตต่างๆ ที่เกิดขึ้นจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การทำลายธรรมชาติ การพัฒนาชีวิตตามระบบทุนนิยม ทำให้หลายคนตั้งคำถามว่าอนาคตของลูกหลานจะอยู่กันอย่างไร นำมาสู่การพัฒนาเมืองรูปแบบใหม่ ที่เรียกว่า Smart City หรือ เมืองอัจฉริยะ
ปัจจุบันกระแสการพัฒนาเมืองภายใต้แนวคิด “เมืองอัจฉริยะ” หรือ สมาร์ทซิตี้ (Smart City) กำลังได้รับความนิยมจากนานาประเทศทั่วโลก รายงานของ Smart City Tracker 1Q18 ซึ่งจัดทำโดยสถาบันวิจัยที่มีชื่อเสียงระดับโลกที่มีชื่อว่า Navigant Research ได้ทำการสำรวจจำนวนโครงการที่ถูกพัฒนาขึ้นภายใต้แนวคิด “Smart City” พบว่า ปัจจุบันมีโครงการเมืองอัจฉริยะมากถึง 355 โครงการใน 221 เมืองทั่วโลก
“เมืองอัจฉริยะ” หมายถึงเมืองที่ใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีและนวัตกรรมทันสมัยและชาญฉลาด เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของการให้บริการและการบริหารจัดการเมือง ลดค่าใช้จ่ายและการใช้ทรัพยากรของเมืองและประชากรเป้าหมาย เน้นการออกแบบที่ดี มีส่วนร่วมของภาคธุรกิจและภาคประชาชนในการพัฒนาเมือง ภายใต้แนวคิดการพัฒนาเมืองน่าอยู่ เมืองทันสมัย ให้ประชาชนในเมืองมีคุณภาพชีวิตที่ดี มีความสุข อย่างยั่งยืน

การพัฒนาเมืองอัจฉริยะมีมิติสำคัญ 7 ด้านคือ 1) สิ่งแวดล้อมอัจฉริยะ 2) การเดินทางและขนส่งอัจฉริยะ 3) การดำรงชีวิตอัจฉริยะ 4) พลเมืองอัจฉริยะ 5) พลังงานอัจฉริยะ 6) เศรษฐกิจอัจฉริยะ และ 7) การบริหารภาครัฐอัจฉริยะ
สิ่งแวดล้อมอัจฉริยะ (Smart Environment)
เป็นเมืองที่มุ่งเน้นปรับปรุงคุณภาพและเพิ่มประสิทธิภาพ ประสิทธิผลการบริหารจัดการ ติดตามเฝ้าระวัง สิ่งแวดล้อมและสภาวะแวดล้อมอย่างเป็นระบบ เช่น การจัดการน้ำ การดูแลสภาพอากาศ การเฝ้าระวังภัยพิบัติตลอดจนเพิ่มการมีส่วนร่วมของประชาชนในการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ
การเดินทางและขนส่งอัจฉริยะ (Smart Mobility)
เป็นเมืองที่มุ่งเน้นเพิ่มความสะดวก ประสิทธิภาพ ความปลอดภัยในการเดินทางและขนส่ง และเป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม
การดำรงชีวิตอัจฉริยะ (Smart Living)
เป็นเมืองที่มุ่งเน้นให้บริการที่อำนวยความสะดวกต่อการดำรงชีวิต เช่น การบริการด้านสุขภาพให้ประชาชนมีสุขภาพและสุขภาวะที่ดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อเตรียมพร้อมเข้าสู่สังคมสูงอายุ การเพิ่มความปลอดภัยของประชาชนด้วยการเฝ้าระวังภัยจากอาชญากรรม ไปจนถึงการส่งเสริมให้เกิดสิ่งอำนวยความสะดวกสำหรับการดำรงชีวิตที่เหมาะสม
พลเมืองอัจฉริยะ (Smart People)
มุ่งเน้นพัฒนาพลเมืองให้มีความรู้และสามารถประยุกต์ใช้เทคโนโลยีให้เกิดประโยชน์ทั้งในเชิงเศรษฐกิจและการดำรงชีวิต สร้างสภาพแวดล้อมที่ส่งเสริมความคิดสร้างสรรค์และการเรียนรู้นอกระบบ รวมถึงการส่งเสริมการอยู่ร่วมกันด้วยความหลากหลายทางสังคม
พลังงานอัจฉริยะ (Smart Energy)
มุ่งเน้นเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงานของเมือง หรือใช้พลังงานทางเลือกอันเป็นพลังงานสะอาด (Renewable Energy) เช่น เชื้อเพลิงชีวมวล ไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน และไฟฟ้าจากพลังงานอื่นๆ เป็นต้น
เศรษฐกิจอัจฉริยะ (Smart Economy)
มุ่งเน้นเพิ่มประสิทธิภาพและความคล่องตัวในการดำเนินธุรกิจ สร้างให้เกิดความเชื่อมโยงและความร่วมมือทางธุรกิจ ประยุกต์ใช้นวัตกรรม ในการพัฒนาเพื่อปรับเปลี่ยนธุรกิจ (เช่น เมืองเกษตรอัจฉริยะ เมืองท่องเที่ยวอัจฉริยะ เป็นต้น)
การบริหารภาครัฐอัจฉริยะ (Smart Governance)
มุ่งเน้นพัฒนาระบบบริการเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงบริการภาครัฐสะดวก รวดเร็ว เพิ่มช่องทางการมีส่วนร่วมของประชาชน รวมถึงการเปิดให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลทำให้เกิดความโปร่งใส ตรวจสอบได้

สำหรับเมืองไทย พื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งจะพัฒนาให้เป็นเมืองอัจฉริยะ ต้องผ่านเกณฑ์การพิจารณาเมืองอัจฉริยะ ซึ่งประกอบไปด้วยเกณฑ์ 5 ข้อ ได้แก่
1. ต้องกำหนดพื้นที่และเป้าหมายชัดเจน
2. ต้องมีแนวทางพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานเมือง
3. ต้องมีระบบจัดเก็บและบริหารข้อมูลเมืองที่ปลอดภัย
4. ต้องมีบริการเมืองอัจฉริยะตามลักษณะ 7 ด้าน
5. ต้องมีการบริหารจัดการที่ยั่งยืน
ข้อมูลของ สำนักงานส่งเสริมเศรษฐกิจดิจิทัล (สศด.) หรือ depa ณ เดือน มี.ค. 2568 ระบุว่าพื้นที่ต่างๆในประเทศไทย ส่งข้อเสนอแผนพัฒนาเมืองอัจฉริยะมายังสำนักงานเมืองอัจฉริยะ รวมทั้งสิ้น 181 ข้อเสนอ แบ่งเป็นข้อเสนอเมืองเดิม 175 เมือง เมืองใหม่ 6 เมือง มีเมืองที่ได้รับการประกาศเป็นเมืองอัจฉริยะจำนวน 36 เมือง (ณ 17 ส.ค. 66) และเมืองที่เป็นเขตส่งเสริมจำนวน 143 เมือง











