100 ปี Metropolis สู่ยุค AI ที่มี “จิตสำนึก”

The Mediator Between Brain and Hands must be the Heart!

“จิตวิญญาณคือผู้กำกับตัวจริงของความคิดและพฤติกรรมมนุษย์”
Metropolis เป็นรูปเป็นร่างครั้งแรกเมื่อปี ค.ศ. 1924 ดังนั้น นับถึงปีนี้ หนังอมตะเรื่องนี้ก็มีอายุครบ 100 ปีพอดี!
Fritz Lang ได้พูดถึง Metropolis เอาไว้ว่า “The Film Was Born From My First Sight Of The Skyscrapers In New York In October 1924”
“แน่นอน Metropolis เกิดขึ้นที่ตึก Skyscrapers เมื่อปี 1924” Fritz Lang ประกาศก้อง
เมื่อประกายความคิดถูกจุดขึ้นบนดาดฟ้า Skyscrapers แล้ว Fritz Lang ก็จัดแจงส่งต่อแรงบันดาลใจของเขาให้กับศรีภรรยา Thea Von Harbou บรรจงรังสรรค์ Metropolis ภาคนวนิยายขึ้นใน ค.ศ.เดียวกันนั้น
จากนั้น Thea Von Harbou ทยอยปล่อยนวนิยาย Metropolis ลงเป็นตอนตอนในหนังสือพิมพ์ Illustriertes Blatt ของเยอรมนีประเทศบ้านเกิดของทั้งคู่
ล่วงเข้าปีรุ่งขึ้น เมื่อทีมงานเหยียบ 40,000 คนได้รับการติดต่อจาก Fritz Lang กองถ่าย Metropolis ก็เริ่มลงมือทำงานในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1925 และปิดกล้องเมื่อเดือนตุลาคม ปี 1926
Metropolis ได้ฤกษ์เบิกโรง ณ Ufa-Palast Am Zoo เมื่อวันที่ 10 มกราคม ปี ค.ศ. 1927 กลางกรุง Berlin ซึ่งสมัยนั้น มักใช้สถานที่แห่งนี้จัดฉายภาพยนตร์รอบปฐมทัศน์ของเยอรมนี
ในวันนั้น Metropolis ประเดิมจอเงินด้วย Version ดั้งเดิม ความยาวเต็มเหยียด 210 นาที ด้วยความที่เป็น “หนังเงียบ” จึงมีการนำวงออร์เคสตรามาบรรเลงร่วมกันแบบสดๆ ข้างเวที ชนิดที่เรียกว่าเต็มอัตราศึก
หลังจากนั้น มีการตัดต่อ Metropolis อีกหลายครั้งในหลายเวอร์ชั่นเพื่อฉายในหลายประเทศ มีทั้งเวอร์ชั่น 114 นาที เวอร์ชั่น 90 นาที และเวอร์ชั่น 80 นาที โดยในปี ค.ศ.1984 มีการนำภาพยนตร์ออกมาฉายใหม่ และทำดนตรีประกอบใหม่ในรูปแบบ Pop-Rock
และในปี ค.ศ. 2002 ในวาระฉลองครบรอบ 75 ปี ของ Metropolis ได้มีความพยายามตามหาฟิล์มภาพยนตร์และ Director-Cut ฉบับที่สมบูรณ์แบบที่สุด จากนั้นนำมาบูรณะใหม่ด้วยระบบคอมพิวเตอร์กราฟิก และเพิ่มเติมฟุตเตจ จนมีความยาว 123 นาที และบันทึกเสียงดนตรีประกอบใหม่ด้วยวงออเคสตราโดยยึดถือตามต้นฉบับเดิม
จนกลายมาเป็น Metropolis ฉบับ DVD และฉบับ Blu-ray Disc ในที่สุด

Metropolis เป็นเรื่องราวที่เกิดขึ้นในปี ค.ศ. 2063 ซึ่งกำลังเจริญรุดหน้าถึงขีดสุด มีตึกระฟ้า มีเครื่องบิน มีรางรถไฟฟ้าทะลุอาคาร และมีทางด่วนพาดผ่านกลางตัวเมืองหลายชั้น ภูมิทัศน์เหมือนเมืองในปัจจุบันอย่างกับถอดแบบกันมา
แม้สภาพโครงสร้างบ้านเมืองจะรุ่งเรืองและเฟื่องฟูไปด้วยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี ทว่า สภาพสังคมกลับมีการแบ่งออกเป็นสองกลุ่มอย่างชัดเจน ระหว่างกรรมกรที่ส่วนใหญ่ทำงานเป็นทาสอยู่กับเครื่องจักรกลใต้ดิน กับชนชั้นนำผู้คอยบงการและกอบโกยผลประโยชน์
จุดหักเหของเรื่องเกิดขึ้นเมื่อ Freder Fredersen บุตรชายของผู้นำจอมเผด็จการ John Fredersen เกิดพบรักกับ Maria ผู้เป็นสิ่งยึดเหนี่ยวจิตใจของเหล่าชนชั้นกรรมาชีพ เพราะเธอเป็นแม่ชีในโบสถ์
เมื่อ John Fredersen รู้เข้า เขาไม่พอใจเป็นอย่างมาก จึงร่วมมือกับศาสตราจารย์ Cyborg สติเฟื่อง C.A.Rotwang “The Inventor” จับ Maria มาแปลงร่างเป็นหุ่นยนต์ทำลายล้าง
จินตนาการของ Fritz Lang และ Thea Von Harbou นั้นอลังการดาวล้านดวงมากครับ เพราะงานสรรค์สร้างหุ่นยนต์ Maria ของพวกเขากลายเป็นต้นแบบสำคัญให้กับนวนิยายและภาพยนตร์แนว Sci-Fi อีกหลายสิบเวอร์ชั่นในเวลาต่อมา
ตลอดเส้นเรื่องของ Metropolis เดินฉากแบบละครเวที มีการเคลื่อนกล้องน้อยมาก สิ่งหนึ่งซึ่งน่าสังเกต นอกจากการเดินเรื่องแบบละครเวทีแล้ว ลักษณะการแสดงของดาราในท้องเรื่อง ก็มีรูปแบบการ Acting แบบละครเวทีอย่างเต็มรูปแบบอีกด้วย
ตรงจุดนี้นอกจากจะเป็นการนำศาสตร์ของละครเวทีมาปรับใช้กับงานหนังแล้ว การแสดงแบบละครเวทียังมีส่วนคอยดึงคนดูที่กำลังเกาะติดกับประเด็นของหนังได้ตระหนักว่า กำลังดู “การแสดง” อยู่ ซึ่งเปรียบเสมือนการ “กัน” ผู้ชมให้ถอยออกมาจากท้องเรื่อง
นั่นเท่ากับว่า Fritz Lang พยายามปรับสภาพจิตใจคนดูให้เป็นคณะลูกขุน ร่วมกับผู้พิพากษาคือตัว Fritz Lang เอง ในการตัดสินคดีความกับพลเมืองทุกคนใน Metropolis แห่งนี้
งานด้านกำกับศิลป์ดูจะเป็นจุดเด่นที่สุดของ Metropolis เพราะเมื่อ 100 ปีก่อนซึ่งเป็นห้วงเวลาของการถ่ายทำหนังเรื่องนี้ เทคโนโลยีทางด้านภาพยนตร์ยังเป็นยุคฟิล์มขาวดำและหนังเงียบที่ต้องใช้ตัวอักษรตัดสลับเพื่อบรรยายไดอะล็อกของตัวละคร
ทว่า Fritz Lang และผู้กำกับศิลป์ทั้ง 3 คนของเขาคือ Otto Hunte, Erich Kettelhut และ Karl Vollbrecht ก็ได้พากเพียรสรรหาอุปกรณ์ และเนรมิตเมืองในอนาคตอีกเกือบ 140 ปีข้างหน้า ให้ออกมาได้อย่างใกล้เคียงกับภูมิทัศน์เมืองใหญ่ของโลกในทุกวันนี้ได้อย่างน่าทึ่ง
แม้จะดูว่า Theme เรื่องของ Metropolis นี้ไม่ค่อยมีอะไรใหม่ เพราะมันก็เหมือน Plot วรรณกรรมน้ำเน่าประเภทเรื่องของชายสูงศักดิ์หลงรักหญิงยากไร้ แต่กลับมีอุปสรรคมาขวางกั้น ทว่าสุดท้าย เรื่องราวก็จบลงแบบ Happy Ending
ทว่า เมื่อถอยออกมาพิจารณาอีกชั้นหนึ่ง จะพบสาร ที่ Fritz Lang พยายามบอกกับเรา
ประเด็นหลักก็คือ ความรุ่งเรืองที่เกิดขึ้นบนหยาดเหงื่อแรงงานและรอยเลือดคราบน้ำตาของชนชั้นกรรมาชีพ ได้พังทลายลงด้วยน้ำมือของชนชั้นกรรมาชีพเอง เมื่อหุ่นยนต์สาวที่ผู้นำจอมเผด็จการสร้างขึ้น กลายเป็นผู้จุดชนวนการโค่นล้มตัวเขาเอง
อย่างไรก็ดี หุ่นยนต์ Maria ในท้องเรื่อง Metropolis หาใช่ “ต้นแบบหุ่นยนต์” ที่แท้จริงไม่
เพราะหากเราจะตามหา “ต้นแบบหุ่นยนต์” ที่แท้จริง คงต้องย้อนกลับไปในปี ค.ศ. 1920 เมื่อ Karel Čapek นักเขียนชาวเชโกสโลวาเกีย ได้เขียนบทละครชุด Rassum’s Universal Robots หรือ R.U.R.
ซึ่งบทประพันธ์ชิ้นนี้เองที่เป็นที่มาของการเกิดคำว่า Robot หรือหุ่นยนต์ขึ้นเป็นครั้งแรกของโลก
จากนั้นในปี ค.ศ.1927 ภาพยนตร์เรื่อง Metropolis ผลงานการเขียนบทของ Thea Von Harbou นักเขียนชาวเยอรมนี และการกำกับการแสดงของ Fritz Lang ผู้กำกับชาวเยอรมนีเช่นกัน
ทั้งคู่เป็นสามีภรรยาที่ให้กำเนิดหนัง Classic Sci-fi อันดับหนึ่งของโลกคือ Metropolis
โดยหุ่นยนต์ Maria ในท้องเรื่อง Metropolis ที่เป็นทั้งตัวเดินเรื่องสำคัญและเป็นทั้งโปสเตอร์หลักของหนัง ได้กลายเป็นหุ่นยนต์ต้นแบบให้กับหุ่นยนต์นับร้อยตัว ทั้งในหนัง และหนังสือ หรือเพลง รวมถึงละครเวที รายการทีวี การ์ตูน ของเล่น และวิดีโอเกมมากมายในรอบกว่า 90 ปีที่ผ่านมา
โดยเฉพาะ 50 ปี หลังจากที่ Metropolis ออกฉาย คือในปี ค.ศ. 1977 ได้มีการสร้างภาพยนตร์เรื่องหนึ่งซึ่งต่อมาหนังเรื่องนี้ได้กลายเป็นตำนานของภาพยนตร์ Sci-Fi ทั้งมวล
อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน คนในแวดวงเทคโนโลยีจำนวนมากเชื่อว่า AI ได้มี “จิตสำนึกเหมือนคน” แล้ว และเราควรจะปฏิบัติต่อ AI เหมือนที่ทำกับมนุษย์ด้วยกัน
เมื่อปี ค.ศ. 2022 Google ได้สั่งพักงาน Blake Lemoine วิศวกรซอฟต์แวร์ หลังจากที่เขาออกมาเปิดเผย ว่า AI อาจมีความรู้สึก และเป็นไปได้ว่าพวกมันกำลังทุกข์ทรมานอยู่
Fritz Lang
Fritz Lang
ต่อมาในเดือนพฤศจิกาย ปี ค.ศ. 2024 Kyle Fish เจ้าหน้าที่ด้านสวัสดิการ AI ของบริษัท Anthropic ได้เขียนรายงานว่า “มีความเป็นไปได้สูงที่จิตสำนึกตระหนักรู้ของ AI ได้เกิดขึ้นจริง”
เหตุผลหนึ่งซึ่งทำให้ Kyle Fish ออกมาแสดงความเห็นดังกล่าวก็คือ เป็นเพราะในปัจจุบัน ยังไม่มีใครเข้าใจได้ว่า AI ทำงานยังไงกันแน่ แม้แต่บรรดานักพัฒนาโปรแกรมปัญญาประดิษฐ์ทั้งหลายก็ยังไม่เข้าใจ
ซึ่งประเด็นนี้ ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. Murray Shanahan หัวหน้านักวิทยาศาสตร์ของ Google Deep Mind แห่งมหาวิทยาลัย Imperial College London บอกว่า น่าเป็นห่วงอย่างยิ่ง
“เนื่องจากเรายังไม่เข้าใจอย่างถ่องแท้ และยังไม่ทราบดีนัก ถึงกลไกการทำงานภายในของ AI จนทำให้เรื่องนี้เป็นปัญหาที่น่าวิตก” ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. Murray Shanahan กระชุ่น
“ดังนั้น เรื่องสำคัญเร่งด่วนที่บริษัทเทคโนโลยีทั้งหลายควรทำในตอนนี้ก็คือ การทำความเข้าใจ AI ที่ตนเองพัฒนาขึ้นให้ดี”
“จำไว้ว่า เรากำลังมีสถานะที่แปลกประหลาดอย่างยิ่ง เพราะได้สร้างสิ่งที่ซับซ้อนแบบสุดขั้วขึ้นมา แต่กลับไม่มีแนวคิดทฤษฎีที่จะใช้อธิบายได้ว่า AI ทำสิ่งที่เหลือเชื่อได้สำเร็จในระดับที่มันเป็นอยู่ได้อย่างไร”
“ดังนั้น การทำความเข้าใจกลไกการทำงานของ AI ให้ดีขึ้น จะช่วยให้เราสามารถกำกับควบคุมมันไปในทิศทางที่ต้องการ ซึ่งเป็นหลักประกันว่าจะมีความปลอดภัยในการใช้งาน AI”
The Mediator Between Brain and Hands must be the Heart!
“จิตวิญญาณคือผู้กำกับตัวจริงของความคิดและพฤติกรรมมนุษย์”
นี่คือสิ่งที่ Fritz Lang ได้บอกกับเราครับ