“นวัตกรชุมชน คือ แกนนำชาวบ้านกลุ่มเป้าหมายที่ได้รับถ่ายทอดความรู้ เทคโนโลยี และนวัตกรรมจนสามารถรับและปรับใช้นวัตกรรมที่เหมาะสมกับบริบท ถ่ายทอดความรู้ไปสู่ผู้อื่นได้ รวมทั้งมีทักษะและความสามารถในการจัดการความรู้เพื่อแก้ไขปัญหาสำคัญในชุมชนได้อย่างยั่งยืน”
จากนิยามของ นวัตกรชุมชน มาในวันนี้ ทุกภาคส่วนได้เห็นภาพความสำคัญของบุคคลที่มาทำหน้าที่นี้ด้วยความสมัครใจแล้ว ผ่านโครงการสนับสนุนทุนวิจัยและนวัตกรรมจาก กองทุนส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กองทุนส่งเสริม ววน.) ที่มี หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) เป็นผู้ดูแลโครงการนี้ ผ่านแผนงาน “ชุมชนนวัตกรรมเพื่อการพัฒนาอย่างยั่งยืน” (พ.ศ.2563-2567) และแผนงาน “ชุมชนนวัตกรรมแห่งการเรียนรู้” (พ.ศ.2563-2567) และแผนงาน “การวิจัยต่อยอดเทคโนโลยีที่เหมาะสม (Appropriate Technology)” (พ.ศ.2566-ปัจจุบัน)
โดยโครงการนี้ มีวัตถุประสงค์ชัดเจน ในการบ่มเพาะชุมชนที่เข้าร่วมโครงการ ให้มีความสามารถในการรับ-ปรับ-ใช้ นวัตกรรมหรือเทคโนโลยีพร้อมใช้ ผ่านการสร้าง นวัตกรชุมชน ให้มีทักษะการจัดการความรู้ เรียนรู้และรับปรับใช้นวัตกรรม สามารถนำความรู้และเทคโนโลยีที่เหมาะสม ไปใช้ในการจัดการปัญหาสำคัญในชุมชนและพัฒนาคุณภาพชีวิตของตนเองได้อย่างเป็นรูปธรรมและยั่งยืน รวมถึงรับมือกับความเสี่ยงและการเปลี่ยนแปลงทั้งในสภาวะปกติและสภาวะวิกฤตให้ฟื้นตัวได้เร็วเมื่อเกิดปัญหา (Resilience)

เพื่อสื่อสารถึงความสำคัญของการมี นวัตกรชุมชน ซึ่งจะเข้ามามีบทบาทสำคัญในการปรับเอา วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม ที่เหมาะสมกับท้องถิ่น ในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจชุมชนไทย เมื่อต้นเดือนกรกฎาคมที่ผ่านมา บพท. ได้ร่วมกับโครงการสังเคราะห์และขับเคลื่อนแพลตฟอร์มสร้างรายได้ครัวเรือนด้วยเทคโนโลยีที่เหมาะสมกับชุมชนสู่การใช้ประโยชน์และยกระดับเศรษฐกิจฐานราก มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี ภายใต้การสนับสนุนจากกองทุนส่งเสริม ววน. ร่วมกันจัดการประชุมและนิทรรศการเพื่อการขับเคลื่อนชุมชนพื้นที่ “นวัตกรชุมชน : เทคโนโลยีที่เหมาะสมขับเคลื่อนเศรษฐกิจชุมชนไทย” ภายใต้แนวคิด “พลังสร้างสรรค์ จากนวัตกรชุมชน สู่อนาคตที่ยั่งยืน ด้วยนวัตกรรมและเทคโนโลยีที่เหมาะสม”
โดยภายในงานเป็นการรวมตัวของ นวัตกรชุมชน ทั่วไทย คณาจารย์จากเครือข่ายมหาวิทยาลัยทั่วประเทศที่ทำหน้าที่เป็นเหมือน อาจารย์พี่เลี้ยงให้กับชุมชนและนวัตกรชุมชน ซึ่งมีทั้ง เครือข่ายมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล เครือข่ายมหาวิทยาลัยราชภัฏ และเครือข่ายมหาวิทยาลัยต่างๆ ตลอดจนมีการจัดแสดง “นวัตกรรมและเทคโนโลยีพร้อมใช้” ต้นแบบ ที่ได้นำไปปรับใช้เพื่อยกระดับเศรษฐกิจฐานรากทั่วไทยมาจัดแสดงด้วย

ดังที่ได้เกริ่นว่า ภายในงานประชุมและนิทรรศการเพื่อการขับเคลื่อนชุมชนพื้นที่ที่จัดขึ้นไปเมื่อเร็วๆ นี้ มีการจัดแสดงบูธ นวัตกรรมและเทคโนโลยีพร้อมใช้ ที่ได้รับสนับสนุนทุนจาก บพท. มากมาย พร้อมกันนั้น ภายในบูธยังมีทั้งอาจารย์นักวิจัยและ นวัตกรชุมชน ตัวจริงมาให้ข้อมูลด้วย ซึ่งเราขอหยิบยกต้นแบบโครงการวิจัยที่ช่วยยกระดับเศรษฐกิจฐานรากได้จริงมาบอกเล่าให้ฟัง ดังนี้
บ้านปลามีชีวิต คืนระบบนิเวศสัตว์น้ำให้ชุมชน เพิ่มชนิด จำนวนปลาในทะเลสาปสงขลาอย่างยั่งยืน
ทะเลสาปสงขลา ได้ชื่อว่าเป็นทะเลสาบสามน้ำ คือ น้ำจืด, น้ำกร่อย และ น้ำเค็ม ที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ตั้งอยู่ในเขตจังหวัดสงขลา จังหวัดพัทลุง และจังหวัดนครศรีธรรมราช ทะเลสาบแห่งนี้ยังมีระบบนิเวศที่สมบูรณ์มากที่สุดแห่งหนึ่งในประเทศไทย พิสูจน์ได้ด้วยความหลากหลายของสายพันธุ์สัตว์น้ำที่นี่ ที่มีไม่น้อยกว่า 450 ชนิด ทำให้ประชาชนที่อาศัยอยู่โดยรอบทะเลสาปสงขลาสามารถประกอบสัมมาอาชีพทำประมงพื้นบ้านมาได้อย่างยาวนาน
จนกระทั่งในปัจจุบัน ด้วยผลกระทบของภาวะโลกร้อนและสภาพความเปลี่ยนแปลงของภูมิอากาศ ทำให้สัตว์น้ำไม่น้อยที่อาศัยอยู่ในทะเลสาปสงขลาลดจำนวนลง เป็นสาเหตุให้ต้องหาทางฟื้นฟูและอนุรักษ์ที่เหมาะสมก่อนที่จะสายเกินไป ผศ.ดร.เตือนตา ร่าหม่าน อาจารย์และนักวิจัยจากคณะวิทยาศาสตร์และนวัตกรรมดิจิทัล มหาวิทยาลัยทักษิณ ในฐานะหัวหน้าโครงการวิจัยการจัดการเครือข่ายเชิงพื้นที่ด้วยการสร้างนวัตกรรมการเรียนรู้บนฐานภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อสร้างต้นแบบการพัฒนาชุมชนปลาสามน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา ภายใต้การสนับสนุนโดย หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.)

โดยได้ร่วมมือกับ ชุมชนบ้านปลาหมายเลขเก้า ชุมชนบ้านใหม่ หมู่ 1 ต.สทิงหม้อ อ.สิงหนคร จ.สงขลา ศึกษาและพัฒนานวัตกรรม “บ้านปลามีชีวิต (Aquatic Life Shelter)” ซึ่งเกิดจากแนวคิดการใช้โจทย์ชุมชนเป็นตัวตั้งแล้วคิดค้นนวัตกรรมให้กับชุมชนด้วยเทคโนโลยีหรือนวัตกรรมที่เหมาะสมกับบริบทของพื้นที่ “ชุมชน” โดยนวัตกรรมนี้มีจุดเด่นอยู่ที่ “ความง่าย ไม่ซับซ้อน แต่ใช้ประโยชน์ได้จริง”
ทั้งนี้ บ้านปลามีชีวิต มีลักษณะเป็นคอกไม้ไผ่สี่เหลี่ยม ปลูกต้นโกงกางไว้ตรงกลาง และเมื่อต้นโกงกางโตขึ้น รากของต้นโกงกางก็จะหยั่งลงดินและเป็นที่อยู่อาศัยของปลา ส่วนกิ่งไม้ที่ใช้ปักรอบต้นโกงกางจะช่วยป้องกันคลื่นลมให้ต้นโกงกางเติบโตได้ ซึ่งบ้านปลามีชีวิตนี้สร้างขึ้นเพื่อเลียนแบบที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำจึงมีส่วนในการทำให้ชนิดและปริมาณปลาเพิ่มมากขึ้นและทำให้ระบบนิเวศสมบูรณ์ขึ้น
และด้วยความร่วมมือกันระหว่างนักวิจัยกับชุมชนนี้เอง ที่ทำให้เกิด นวัตกรชุมชน ที่พร้อมนำนวัตกรรมและเทคโนโลยีที่เหมาะสมนี้ไปถ่ายทอดยังชุมชน โดย อุไรพรรณ หมอชื่น นวัตกรชุมชนจากชุมชนบ้านใหม่ ได้กล่าวว่า
“ในวันนี้ บ้านปลามีชีวิต ได้นำไปปรับใช้จริงในเครือข่ายอนุรักษ์ของชุมชน โดยมีการทำเขตอนุรักษ์และกำหนดกติกาในชุมชนร่วมกันในการทำประมง ซึ่งภายหหลังจากแนวทางการสร้าง บ้านปลามีชีวิต เผยแพร่ไปในชุมชน และมีการสร้างขึ้นจริง รู้สึกได้เลยว่า ปลาเพิ่มจำนวนขึ้น ช่วยลดค่าใช้จ่ายในงานอนุรักษ์ เพราะบ้านปลานี้มีความทนทาน ใช้ได้นานกว่าบ้านปลาแบบเดิมที่ชุมชนสร้างขึ้น”

“โดยในวันนี้ ในฐานะ นวัตกรชุมชน เมื่อได้เห็นความร่วมมือร่วมใจของชาวบ้านในชุมชน เห็นระบบนิเวศของชุมชน ทะเลสาบ ดีขึ้น ก้รู้สึกทั้งดีใจและภาคภูมิใจในถิ่นฐานที่อยู่ของเรา และคิดว่าจะทำหน้าที่ตรงนี้เพื่อพัฒนาให้ชุมชนบ้านใหม่ เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่ยั่งยืนของทะเลสาบสงขลาต่อไป”
และด้วยจุดเด่นที่สามารถนำไปปรับใช้งานได้จริงนี้เอง ทำให้ ผลงาน บ้านปลามีชีวิต ได้รับรางวัล SILVER MEDAL จากการประกวดผลงานวิจัยในเวทีระดับนานาชาติ ในงาน “2024 Kaohsiung International Invention and Design EXPO” (KIDE 2024) ณ เมืองเกาสง ประเทศไต้หวัน ในเดือนธันวาคม ปี 2567 ด้วย
ใช้ เทคโนโลยีพลาสมา ป้องกันสีตกในผ้าย้อมสีธรรมชาติ นวัตกรรมพร้อมใช้ เพิ่มมูลค่าให้ ผ้าย้อมห้อมเมืองแพร่
จากปัญหาธรรมดาๆ อย่าง ผ้าย้อมสีธรรมชาติ เมื่อนำไปซักแล้วมักจะสีตก มาในวันนี้ปัญหานี้ได้รับการแก้ไขและสามารถพัฒนาสู่การเพิ่มมูลค่าให้ผลิตภัณฑ์ผ้าย้อมสีธรรมชาติได้จริง ด้วยความร่วมมือกันของ ภาคมหาวิทยาลัย : วิทยาลัยอุตสาหกรรมสร้างสรรค์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ ภาคเอกชน : บริษัท รุจิรดา ครีเอทีฟ อินโนเวชั่น จำกัด ตำบลทุ่งโฮ้ง จ.แพร่ และ ภาคประชาชน/ชุมชน : วิสาหกิจชุมชนทุ่งเจริญหม้อห้อมย้อมสีธรรมชาติทุ้งโฮ้ง ที่ได้ร่วมกันปรับเอา ผลงานวิจัย “นวัตกรรมพลาสมาผ้าย้อมสีธรรมชาติ” ซึ่งเป็นการปรับเอาเทคโนโลยีพลาสมาช่วยป้องกันสีตกมาใช้ในการผลิตผ้าย้อมห้อมธรรมชาติ
จากนั้น ยังมีการใส่ไอเดียสร้างสรรค์ ออกแบบลวดลายจากอัตลักษณ์ชุมชน เพิ่มมูลค่าให้เป็นเครื่องประดับจากผ้าย้อมห้อมธรรมชาติ แต่เติมด้วยนวัตกรรมอัญมณีจากกลาสเซรามิกที่มีจุดเด่นคือ น้ำหนักเบามีลักษณะสัมผัสที่ดี เข้าได้กับทุกสไตล์การแต่งตัว

โดย นวัตกรรมและเทคโนโลยีที่เหมาะสม นี้ ได้นำไปปรับใช้พัฒนาอุตสาหกรรมย้อมสีผ้าห้อมในจังหวัดแพร่เพื่อพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากที่เป็นเอกลักษณ์ของเมืองแพร่ ซึ่งเทคโนโลยีพลาสมานี้ นอกจากจะช่วยลดปัญหาผ้าสีตกและซีดจางแล้ว ยังทำให้ย้อมสีได้ติดทนนานขึ้น ยิ่งนำมาใส่ลวดลายร่วมสมัย ยิ่งทำให้ขยายกลุ่มลูกค้าเพิ่มเติมได้ทุกเพศทุกวัย และการถ่ายทอดนวัตกรรมและเทคโนโลยีนี้ไปยังชุมชน ก็มีส่วนในการส่งเสริมให้เกิดการเรียนรู้ในชุมชนและสร้างอาชีพให้ชาวบ้านเพิ่มเติมอีกด้วย
ขณะที่ อานิสงส์ของการใช้นวัตกรรมและเทคโนโลยีนี้ ยังทำให้เกิดกิจกรรมใหม่ให้กับนักท่องเที่ยวที่ได้มาเยือนเมืองแพร่และเยี่ยมชมกระบวนการผลิตผ้าย้อมห้อมธรรมชาติ ให้มาร่วมสร้างสรรค์ลวดลายผ้าฝ้ายผ่านเวิร์กชอป ที่สอนโดย นวัตกรชุมชน ตัวจริงในพื้นที่บ้านทุ่งโฮ้ง จ.แพร่
ด้วยความร่วมมือที่ทำให้เกิดการพัฒนาอุตสาหกรรมย้อมสีผ้าห้อมในทุกมิติอย่างเป็นรูปธรรม ทำให้โครงการวิจัยนี้ไปเข้าตากรรมการเวทีประกวดนวัตกรรมและเทคโนโลยีระดับนานาชาติ จนคว้ารางวัลสำคัญมาครอง ได้แก่ รางวัล Silver Medal 2024 / รางวัล NRCT Special Award / รางวัล Seoul International Invention Fair จากงาน Seoul International Invention Fair 2024 (SIIF 2024)

ด้าน ดร.กิตติ สัจจาวัฒนา ผู้อำนวยการ บพท. ได้สรุปให้เห็นภาพของการพัฒนาต่อยอดทั้ง นวัตกรรมและเทคโนโลยีที่เหมาะสมกับแต่ละท้องถิ่นทั่วไทยและการสร้าง นวัตกรชุมชน เพื่อขับเคลื่อนเศรษฐกิจฐานรากว่า
“ตลอดช่วง 5 ปีที่ผ่านมา (ปีงบประมาณ 2563 – 2568) บพท. ร่วมกับเครือข่ายมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล เครือข่ายมหาวิทยาลัยราชภัฏ เครือข่ายมหาวิทยาลัย รวม 55 หน่วยงาน และโครงการวิจัยสังเคราะห์ 3 หน่วยงาน รวมถึงภาคีต่างๆ ทั่วประเทศขับเคลื่อนนวัตกรรมชุมชนผ่านเทคโนโลยีที่เหมาะสมและนวัตกรรมสังคม ที่นำไปสู่การขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนไปแล้วกว่า 2,647 ชุมชน 1,511 ตำบล ในพื้นที่ 69 จังหวัดทั่วประเทศ สร้างเทคโนโลยีที่เหมาะสมและพร้อมใช้รวมทั้งนวัตกรรมกระบวนการเพื่อแก้ไขปัญหาที่สำคัญของชุมชนทั้งสิ้น 1,653 นวัตกรรม/เทคโนโลยีที่เหมาะสม ยกระดับอัตราการเติบโตของมูลค่าเศรษฐกิจฐานราก และมูลค่าสินค้าผลิตภัณฑ์ชุมชนเพิ่มขึ้นร้อยละ 20 รวมถึงสร้างนวัตกรชุมชนที่เป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงในบทบาทนวัตกรชุมชนให้กับชุมชนทั่วประเทศ 23,753 คน
“และในปัจจุบันคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (กสว.) ได้มีนโยบายสำคัญในการขับเคลื่อนแผนงานตาม ยุทธศาสตร์วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม เรื่อง “ครัวเรือนในชนบทและครัวเรือนเกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้น ด้วยเทคโนโลยีที่เหมาะสม 32,000 ครัวเรือน” โดยวางเป้าหมายขับเคลื่อนนวัตกรรมพร้อมใช้และเทคโนโลยีที่เหมาะสมเพื่อพัฒนาพื้นที่ (Appropriate Technology) เพื่อเพิ่มรายได้ให้กับครัวเรือนในชนบท กลุ่มอาชีพ ผู้ประกอบการรายในพื้นที่ บนความร่วมมือระหว่างหน่วย บพท. กับ 3 เครือข่าย มหาวิทยาลัยเพื่อพัฒนาพื้นที่ มหาวิทยาลัยราชภัฏ 38 แห่ง และมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล 9 แห่ง เพื่อขยายผลต่อยอดนวัตกรรมพร้อมใช้/เทคโนโลยีที่เหมาะสมจากงานวิจัยให้กับครัวเรือนในชนบท กลุ่มอาชีพ ผู้ประกอบการในพื้นที่อย่างยั่งยืน”
แชร์แนวทางการปรับใช้นวัตกรรมและเทคโนโลยีพัฒนาชุมชนในท้องถิ่นอย่างยั่งยืน
ขับเคลื่อน อุตสาหกรรมการท่องเที่ยวไทย ด้วย 3 ผลงานวิจัย ตอบโจทย์ความยั่งยืนในทุกมิติ










