เส้นทางสู่พลาสติกสีเขียว เมื่อ Food Waste สร้างโลกใหม่ที่งดงาม

จากสกอตแลนด์ถึงมิลาน…ตามรอยนวัตกรรมรักษ์โลกล่าสุดกำลังเปลี่ยนของเหลือและเศษอาหารให้กลายเป็นวัสดุบรรจุภัณฑ์สุดล้ำ ที่ทนทาน เบา ย่อยสลายได้ ลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ตอบโจทย์เศรษฐกิจหมุนเวียนที่ของเสียของใครบางคน อาจกลายเป็นทรัพยากรอันมีค่าของโลกทั้งใบ


เปิดไอเดียสุดเจ๋งจากสกอตแลนด์!  MycoPack เปลี่ยนกากวิสกี้เป็นบรรจุภัณฑ์เพื่อความยั่งยืน

โรงกลั่นวิสกี้ Arbikie Distillery ร่วมกับ มหาวิทยาลัยเอดินบะระ เนเพียร์ (Edinburgh Napier University) และ มหาวิทยาลัยดันดี (University of Dundee) จากสกอตแลนด์ พัฒนานวัตกรรมในโครงการ MycoPack ที่มีเป้าหมายเปลี่ยนของเหลือจากกระบวนการกลั่น เช่น กากข้าวบาร์เลย์ (spent grain) ไปสู่บรรจุภัณฑ์ที่สามารถย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ
โครงการนี้เกิดจากความร่วมมือระหว่าง Arbikie Distillery กับ ดร. ตงหยาง ซัน (Dr. Dongyang Sun) แห่งมหาวิทยาลัยเอดินบะระ เนเพียร์ และ ดร. เหวินปิน โจว (Dr. Wenbin Zhou) แห่งมหาวิทยาลัยดันดี โดยใช้ไมซีเลียม (mycelium) ซึ่งเป็นโครงสร้างรากของเชื้อรา ผสมกับของเหลือจากการกลั่นวิสกี้เพื่อสร้างวัสดุบรรจุภัณฑ์ที่มีคุณสมบัติทนทาน น้ำหนักเบา ทนต่อแรงกระแทก กันไฟ และย่อยสลายได้อย่างสมบูรณ์ ถือเป็นอีกหนึ่งทางเลือกที่สามารถทดแทนพลาสติกได้

ในช่วง 10 เดือนข้างหน้านับจากนี้ ทีมวิจัยจะมุ่งเน้นไปที่การพิสูจน์แนวคิด (proof of concept) การทดสอบวัสดุและการออกแบบ โดยโครงการนี้ได้รับทุนสนับสนุนจาก Scotland Beyond Net Zero เครือข่ายผู้เชี่ยวชาญด้านสภาพภูมิอากาศและความยั่งยืนจากมหาวิทยาลัยต่างๆ ของสกอตแลนด์ ซึ่งกำลังผลักดันงานวิจัยใหม่ 11 โครงการเพื่อเร่งรัดการเปลี่ยนผ่านของสกอตแลนด์สู่สังคมคาร์บอนสุทธิเป็นศูนย์ แต่ละโครงการเกิดจากความร่วมมือข้ามภาคส่วน ครอบคลุมประเด็นด้านพลังงาน การเงิน อาหาร สิ่งปลูกสร้าง ระบบนิเวศ และการขนส่ง
ศาสตราจารย์นิค ฟอร์ไซธ์ (Nick Forsyth) ประธานคณะกรรมการกองทุนเมล็ดพันธุ์ของ Scotland Beyond Net Zero กล่าวว่า “นี่เป็นรอบที่สองของกองทุนเมล็ดพันธุ์ของเรา ปัจจุบันเราได้สนับสนุนโครงการเชิงนวัตกรรมและความร่วมมือแล้ว 19 โครงการ รวมมูลค่าประมาณ 300,000 ปอนด์ (ราว 13.15 ล้านบาท) การบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ไม่สามารถทำได้เพียงลำพัง เราจำเป็นต้องร่วมมือกันเพื่อสร้างสรรค์ แบ่งปันความรู้ และปรับตัวไปด้วยกัน”

Celtic Renewables แปรของเหลือจากกระบสนการผลิตวิสกี้เป็นพลังงานสะอาด

สกอตแลนด์ส่งออกวิสกี้ราว 1,300 ล้านขวดต่อปี และสำหรับวิสกี้ทุกขวดที่ถูกส่งออกไปนั้น จะเหลือเศษวัตถุดิบจำนวนมาก โดยเฉพาะข้าวบาร์เลย์ใช้แล้ว และของเหลวหมักที่เรียกว่า Pot ale น้ำหมักสีน้ำตาลขุ่นที่เหลือจากการกลั่นรอบแรกนี้ เต็มไปด้วยโปรตีนและเกลือแร่ เดิมทีถูกมองว่าเป็นเพียงขยะโรงกลั่น แต่ทุกวันนี้มันถูกนำมาต่อยอดเป็นทรัพยากรใหม่ที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง
“จริงๆ แล้วมีเพียงแค่ 10% ของวัตถุดิบทั้งหมด ที่เข้าสู่โรงกลั่นซึ่งจะถูกเปลี่ยนเป็นวิสกี้บ่มในถังไม้โอ๊ก” มาร์ติน แทงนีย์ (Martin Tangney) ประธานและผู้ก่อตั้งบริษัท Celtic Renewables  อธิบาย “ดังนั้นจึงจำเป็นต้องหาทางกำจัดเศษเหลือสำคัญสองอย่างคือบาร์เลย์และ Pot ale แต่สำหรับแทงนีย์ เขาไม่เคยมองของเหล่านี้ว่าเป็น “ขยะ”
“ของเสียของใครคนหนึ่ง อาจเป็นทองคำของอีกคนหนึ่ง” เขากล่าว

Celtic Renewables นำกระบวนการหมักทางชีวภาพมาใช้ แปรรูปผลพลอยได้จากการผลิตวิสกี้ให้กลายเป็นอาหารสัตว์ และผลิตภัณฑ์ชีวเคมีหลายชนิด รวมถึงบิวทานอล (Butanol) ซึ่งจัดเป็นแอลกอฮอล์ชนิดหนึ่งที่สามารถใช้เป็นเชื้อเพลิงได้ทันทีโดยไม่ต้องปรับแต่งเครื่องยนต์ จุดแข็งของบิวทานอลคือคุณสมบัติใกล้เคียงน้ำมันเบนซินมากกว่าเอทานอล ทั้งให้พลังงานสูง เผาไหม้สะอาด และสามารถผสมเข้ากับน้ำมันได้ทุกสัดส่วน ตั้งแต่ 10% ไปจนถึง 100%
“ไม่จำเป็นต้องปรับแต่งเครื่องยนต์ คุณสามารถผสมบิวทานอลในสัดส่วนเท่าใดก็ได้ นี่จึงเป็นเชื้อเพลิงทดแทนฟอสซิลที่สามารถนำมาใช้ได้จริงทันที” แทงนีย์กล่าว
สำหรับ Celtic Renewables เป็นบริษัทไบโอเทคโนโลยีจากสกอตแลนด์ที่เชี่ยวชาญด้านการผลิตเชื้อเพลิงชีวภาพและสารเคมีสีเขียวอย่างยั่งยืนจากวัสดุเหลือใช้และผลพลอยได้ที่มีมูลค่าต่ำ เป็นผู้บุกเบิกโรงกลั่นชีวภาพเชิงพาณิชย์แห่งแรกในเมือง Grangemouth ศูนย์กลางการผลิตปิโตรเคมีของสกอตแลนด์ ทำหน้าที่ผลิตสารเคมีทางเลือกที่ยั่งยืนทดแทนปิโตรเคมีในระดับอุตสาหกรรม ลดการพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล และช่วยลดคาร์บอนฟุตพรินต์ของผลิตภัณฑ์ในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นยา เครื่องสำอาง หรือของใช้ในครัวเรือน

Celtic Renewables ได้รับการสนับสนุนทั้งเงินลงทุน เงินทุนวิจัย และแรงหนุนจากภาครัฐและภาคอุตสาหกรรม โดยมีรัฐบาลสกอตแลนด์และสมาคมวิสกี้สก็อตช์ (Scotch Whisky Association) เป็นผู้สนับสนุนสำคัญ อีกทั้งยังคว้ารางวัลมากมายด้านนวัตกรรมและผู้ประกอบการในสาขาไบโอเทคโนโลยี พร้อมกันนี้ยังได้เสริมความแข็งแกร่งของทีมผู้บริหารเพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการเติบโตและการขยายธุรกิจในระดับสากล
วิสัยทัศน์ของบริษัทคือการขับเคลื่อน “การปฏิวัติสารเคมีสีเขียว” โดยพิสูจน์ให้เห็นว่า ผลิตภัณฑ์ที่เราใช้กันทุกวันสามารถผลิตได้อย่างยั่งยืนจากวัสดุเหลือใช้ โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนพฤติกรรมผู้บริโภคแต่อย่างใด

BioSupPack บรรจุภัณฑ์ชีวภาพรูปแบบใหม่จากโพลีเอสเตอร์ธรรมชาติ

การลดปริมาณขยะพลาสติกถือเป็นหนึ่งในภารกิจสำคัญของสหภาพยุโรป เนื่องจากปัจจุบันขยะบรรจุภัณฑ์พลาสติกส่วนใหญ่ยังคงถูกนำไปฝังกลบ จึงมีการกำหนดเป้าหมายใหม่ให้เพิ่มอัตราการรีไซเคิลเป็น 55% ภายในปี 2030
บนเส้นทางอันท้าทายนี้ โครงการ BioSupPack ซึ่งได้รับทุนสนับสนุนจากสหภาพยุโรป กำลังยกระดับการพัฒนาบรรจุภัณฑ์แข็งชนิดใหม่ที่มีประสิทธิภาพสูง ต้นทุนคุ้มค่า และเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยใช้วัสดุจากโพลีไฮดรอกซีอัลคาโนเอตส์ (PHA) ซึ่งเป็นโพลีเอสเตอร์ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติจากจุลินทรีย์หลากหลายชนิด (วัสดุชีวภาพ 100%) และย่อยสลายได้ตามธรรมชาติอย่างยอดเยี่ยม ทั้งยังสามารถนำไปรีไซเคิลและนำกลับมาใช้ใหม่ได้อีกด้วยกลายเป็นวัสดุที่ได้รับความนิยมอย่างสูง คาดว่าการผลิต PHA จะเพิ่มขึ้นจาก 1.2% เป็น 6.6% ของการผลิตไบโอพลาสติกทั่วโลก
โครงการ BioSupPack มีบทบาทสำคัญในการสร้างระบบคุณค่าใหม่ (bio-cluster/value chain) ที่เชื่อมโยงหลายอุตสาหกรรมเข้าด้วยกัน ทั้งเกษตรกรรม อาหาร ชีวะพลาสติก เยื่อและกระดาษ ไปจนถึงบรรจุภัณฑ์ โดยมีการทดลองใช้ “กากธัญพืชจากอุตสาหกรรมเบียร์” เป็นวัตถุดิบหมักเพื่อผลิต PHA

อย่างไรก็ดี การตอบสนองความต้องการที่เพิ่มขึ้นนี้จำเป็นต้องหาแหล่งวัตถุดิบเพิ่มเติมโดยไม่กระทบต่อห่วงโซ่คุณค่าของของเสียชีวภาพ ความท้าทายอยู่ที่การใช้ Second & Third-Generation Sugar Sources แทนการใช้วัตถุดิบหลัก นั่นคือการจัดหาน้ำตาลที่ได้จากผลพลอยได้หรือของเหลือจากอุตสาหกรรมการเกษตรและอาหาร (กากธัญพืชจากเบียร์ รำข้าว กากผลไม้ หรือใบไม้เหลือทิ้ง) น้ำตาลเหล่านี้ไม่ใช่อาหารหลักของคน สามารถนำมาใช้ผลิตไบโอพลาสติกโดยไม่กระทบห่วงโซ่อาหาร และน้ำตาลที่ได้จากจุลินทรีย์หรือสาหร่าย (สาหร่ายสีเขียวแกมน้ำเงิน ซึ่งสามารถสร้างน้ำตาลหรือน้ำมันจากแสงอาทิตย์และสารอาหาร) น้ำตาลประเภทนี้ไม่เกี่ยวข้องกับการผลิตอาหารมนุษย์และสามารถผลิตได้ต่อเนื่อง
หนึ่งในแหล่งวัตถุดิบที่เป็นไปได้คือ กากธัญพืชจากอุตสาหกรรมเบียร์ (brew spent grains) ซึ่งเป็นผลพลอยได้จากการผลิตเบียร์ การนำไปใช้ในปัจจุบันยังมีข้อจำกัด โดยส่วนใหญ่ถูกนำไปเป็นอาหารสัตว์ บางส่วนใช้ผลิตไบโอเอทานอล และประมาณ 20% ถูกทิ้งลงหลุมฝังกลบ กากเบียร์ถือเป็นวัตถุดิบที่ท้าทายเนื่องจากมีความชื้นสูง น้ำตาลที่สามารถหมักได้มีปริมาณต่ำ และเสื่อมสภาพได้ง่าย แต่ในขณะเดียวกันก็มีข้อดีหลายประการสำหรับการใช้เป็นวัตถุดิบผลิต PHA เพราะผลิตในปริมาณมาก มีจำหน่ายตลอดทั้งปี มีความเสถียรค่อนข้างสูงเมื่อเทียบกับผลพลอยได้จากอาหารชนิดอื่น และกระบวนการมอลติ้ง (ทำให้เมล็ดงอกเพื่อสร้างน้ำตาล) และแมชชิ่ง (สกัดน้ำตาลจากเมล็ดที่งอกแล้ว) ก่อนหน้านี้ ทำให้สามารถสกัดน้ำตาลที่ได้จากผลพลอยได้หรือของเหลือจากอุตสาหกรรมการเกษตรและอาหารได้ง่ายขึ้น

เป้าหมายสูงสุดของโครงการ BioSupPack คือการพัฒนาบรรจุภัณฑ์ชีวภาพรูปแบบใหม่ที่มีต้นทุนแข่งขันได้ ใช้งานได้หลากหลาย และผลิตจาก PHA ซึ่งส่วนใหญ่ (>85%) มาจากวัตถุดิบหมุนเวียนรุ่นที่สองและสาม บรรจุภัณฑ์เหล่านี้จะมีประสิทธิภาพสูง เหมาะสำหรับอาหารและเครื่องดื่ม เครื่องสำอาง และผลิตภัณฑ์ที่ใช้ในครัวเรือน
โครงการนี้ได้รับทุนสนับสนุนจากกรอบวิจัย Horizon 2020 ของสหภาพยุโรป โดยมีเครือข่ายพันธมิตรจากหลายประเทศเข้าร่วม เป้าหมายสำคัญคือการลดมลพิษจากพลาสติกและสร้างบรรจุภัณฑ์ที่สามารถรีไซเคิลได้สูง มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมต่ำ และสอดคล้องกับยุทธศาสตร์เศรษฐกิจหมุนเวียนของสหภาพยุโรป
BioSupPack มีกำหนดดำเนินงานต่อเนื่องจนถึงเดือนมีนาคม 2026 สามารถดูรายละเอียดผลการดำเนินงานที่เผยแพร่แล้วได้บน CORDIS (ฐานข้อมูลและแพลตฟอร์มเผยแพร่ผลงานวิจัยและนวัตกรรมของสหภาพยุโรป) และเว็บไซต์ทางการของโครงการ www.biosuppack.eu ซึ่งสะท้อนความพยายามของยุโรปในการผลักดันให้บรรจุภัณฑ์ชีวภาพจากกากเบียร์กลายเป็นอีกหนึ่งคำตอบที่น่าสนใจในการรับมือกับวิกฤตพลาสติกระดับโลก

เศษอาหารไม่ไร้ค่า ReKrill พลาสติกทดแทนปิโตรเลียมที่ยั่งยืน

ด้าน Krill Design สตาร์ทอัพสัญชาติอิตาลี จากเมืองมิลาน กำลังเป็นที่จับตาในฐานะผู้พัฒนา ReKrill ไบโอโพลิเมอร์รุ่นใหม่ที่จดสิทธิบัตรแล้ว ซึ่งผลิตขึ้นจากผลพลอยได้หรือของเหลือทิ้งจากอุตสาหกรรมอาหาร ไม่ว่าจะเป็นเปลือกส้ม กากกาแฟ เศษเหล้าองุ่น หรือรำข้าว แนวคิดเบื้องหลัง ReKrill คือการสร้างวัสดุทดแทนพลาสติกจากปิโตรเลียมแบบดั้งเดิมอย่างโพลีโพรพิลีน (PP) และอะคริโลไนไตรล์-บิวทาไดอีน-สไตรีน (ABS) โดยนำเสนอทางเลือกที่ยั่งยืน ย่อยสลายได้ตามธรรมชาติ สามารถทำปุ๋ยหมักได้แม้ในสภาพแวดล้อมทางทะเล (สามารถย่อยสลายตามธรรมชาติในน้ำทะเลได้ โดยไม่ทิ้งสารพิษหรือไมโครพลาสติก ทำให้ลดผลกระทบต่อมหาสมุทรและสิ่งมีชีวิตทางทะเล เช่น ปลาหรือสัตว์น้ำอื่นๆ) และที่สำคัญคือไม่ก่อให้เกิดไมโครพลาสติก

จุดแข็งของ ReKrill อยู่ที่การนำทรัพยากรธรรมชาติที่กินไม่ได้และมักถูกทิ้งไปมาใช้ประโยชน์ใหม่อย่างสร้างสรรค์ ช่วยลดการปล่อยคาร์บอนลงได้มากถึง 67% เมื่อเทียบกับพลาสติกทั่วไป แต่ในขณะเดียวกันก็ยังคงคุณสมบัติด้านความแข็งแรงเชิงกลและทนความร้อนได้ใกล้เคียงกับพลาสติกเดิม ทั้งยังเข้ากันได้กับอุปกรณ์/เครื่องจักรที่ใช้ในการผลิตพลาสติกที่มีอยู่ในปัจจุบัน ไม่ว่าจะเป็นการฉีดขึ้นรูป (Injection molding) การขึ้นรูปแบบหมุน (Roto molding) หรือการพิมพ์ 3 มิติ โดยไม่จำเป็นต้องลงทุนเครื่องจักรใหม่ อีกทั้งยังสามารถเจียร ขัด และขึ้นรูปด้วยเทคนิคการผลิตทั่วไปได้เช่นเดียวกับพลาสติกแบบเดิม
ในด้านสัมผัสและรูปลักษณ์ ReKrill มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวที่เป็นธรรมชาติ และยังสามารถปรับแต่งให้เหมาะกับการใช้งานหลากหลาย อุตสาหกรรมที่เริ่มนำไปทดลองใช้งานครอบคลุมตั้งแต่บรรจุภัณฑ์หรูหรา (เช่น ต้นแบบกระปุกและฝาที่ผลิตจากไบโอโพลิเมอร์เปลือกส้ม) ไปจนถึงอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์ แฟชั่น ของแต่งบ้าน เครื่องสำอาง และผลิตภัณฑ์สำหรับสัตว์เลี้ยง โดยทั้งหมดนี้ตอกย้ำหลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนที่เปลี่ยนเศษเหลือจากอาหารให้กลายเป็นวัสดุที่มีคุณค่า พร้อมสร้างข้อได้เปรียบเชิงกลยุทธ์ให้กับแบรนด์ที่ให้ความสำคัญกับการออกแบบอย่างยั่งยืน

นอกจากนี้ ผลกระทบเชิงสิ่งแวดล้อมก็เห็นได้ชัดเจน การเลือกใช้ ReKrill ปริมาณเพียง 10 ตัน สามารถชดเชยการดูดซับคาร์บอนไดออกไซด์ได้เทียบเท่าป่าปลูกไผ่ 1 เฮกตาร์ (6.25 ไร่) ตลอดหนึ่งปี ขณะเดียวกัน Krill Design ยังวางกรอบการพัฒนานวัตกรรมนี้ให้สอดคล้องกับหลายเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของสหประชาชาติ (UN SDGs) ทั้งในมิติสิ่งแวดล้อมและการผลิตอย่างรับผิดชอบ
ReKrill จึงเป็นการผสมผสานระหว่างสมรรถนะทางเทคนิคที่เทียบได้กับพลาสติกทั่วไป และความยั่งยืนที่เกิดจากการเปลี่ยนเศษอาหารเหลือใช้ให้กลายเป็นวัสดุหลากประโยชน์ ย่อยสลายได้ และปลอดไมโครพลาสติก ซึ่งตอบสนองต่อความต้องการของโลกสมัยใหม่ที่กำลังมองหาวัสดุที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อมและทดแทนพลาสติกอย่างแท้จริง

ที่มา :