ชุมชนกุฎีจีน มนต์เสน่ห์ “พหุวัฒนธรรม” กลางเมืองหลวง

กุฎีจีน เป็นชุมชนเก่าแก่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาผ่านกาลเวลามานานกว่า 200 ปี โดดเด่นด้วยอัตลักษณ์ของวิถีชีวิตความเป็นอยู่อย่างสงบสุข ระหว่างชาวพุทธ ชาวคริสต์ และชาวอิสลาม ได้รับการยกย่องให้เป็นแหล่งพหุวัฒนธรรม 3 ศาสนา 4 ความเชื่อ รายล้อมด้วยสถาปัตยกรรมที่ผสานกันได้อย่างลงตัว วัดอยู่ใกล้กับโบสถ์คริสต์ ห่างออกไปไม่ไกลนักเป็นที่ตั้งของมิสยิด ท่ามกลางวิถีที่ฉาย “ความสุข” ออกมาโดยมิต้องแต่งเติมด้วยคำพูด

บ้านเรือนแต่ละหลังในกุฎีจีน มีเอกลักษณ์ตามวัฒนธรรมของตนเอง แม้จะต่างศาสนาแต่กลับแต่งแต้มสีสันได้อย่างกลมกลืน สงบอบอุ่น ฉาบด้วยน้ำจิตน้ำใจ กลายเป็น “พหุวัฒนธรรม” ที่แม้จะมีความหลากหลายและแตกต่างทางวัฒนธรรม แต่สามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างสันติ ให้เกียรติซึ่งกันและกัน ยอมรับและส่งเสริมความแตกต่าง โดยยังคงรักษาเอกลักษณ์ของตนเองไว้ได้
เสน่ห์ที่ซ่อนอยู่ในชุมชนกุฎีจีนนี้เอง ที่ทำให้ชุมชนนี้เป็นอีกหนึ่งแหล่งท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมให้คนต่างถิ่นมาเรียนรู้ ชมสถาปัตยกรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว หากในความเป็นจริง ยังมี “ของดี” อีกมากมายซุกซ่อนอยู่ในชุมชนแห่งนี้ รอ “เจียระไน” เพื่อสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผู้อยู่อาศัย และนั่นคือ “หมุดหมาย” ในการมาค้นหาความล้ำค่าของ “ทุนวัฒนธรรมชุมชน” ที่ซ่อนอยู่ในชุมชนกุฎีจีนแห่งนี้


เมื่อเดือนกรกฎาคม 2568 นักวิจัยจากทีมมหาวิทยาลัยศิลปากร นำทีมโดย ดร.ธนภณ วัฒนกุล นักวิจัยหลัก และ ดร.สรวงมณฑ์ สิทธิสมาน นักวิจัยส่วนกลาง โครงการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน “12 พื้นที่วิจัย 38 ย่านวัฒนธรรมชุมชน” ของ มหาวิทยาลัยศิลปากร ซึ่งดูแลด้านการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน ภายใต้โครงการวิจัย เรื่อง “การพัฒนาเมืองแห่งทุนวัฒนธรรมที่ยั่งยืนและเครือข่ายย่านวัฒนธรรมชุมชน” ซึ่งได้รับทุนจาก หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ได้มาร่วมประชุมกับประชาคมกฎีจีน ซึ่งประกอบไปด้วย ผู้นำชุมชน ครู ชาวบ้าน ผู้ประกอบการ ร้านค้า ฯลฯ แม้กระทั่งพระสงฆ์จากวัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร ต่างร่วมเสนอความเห็นว่าต้องการใช้ “สื่อ” ในการขับเคลื่อนวิถีวัฒนธรรมชุมชน เพื่อให้คนภายนอกรับรู้ เพราะนอกเหนือจากความโดดเด่นด้านพหุวัฒนธรรม หลายคนอาจไม่รู้ว่าที่ชุมชนกุฎีจีนแห่งนี้ ยังเป็นต้นกำเนิดของอาหารหลากหลายและตำรับยาสมุนไพรที่ยังใช้กันถึงทุกวันนี้
ดร.ธนภณ วัฒนกุล นักวิจัยหลัก โครงการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน “12 พื้นที่วิจัย 38 ย่านวัฒนธรรมชุมชน” ของ มหาวิทยาลัยศิลปากร
ดร.สรวงมณฑ์ สิทธิสมาน นักวิจัยส่วนกลาง โครงการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน “12 พื้นที่วิจัย 38 ย่านวัฒนธรรมชุมชน” ของ มหาวิทยาลัยศิลปากร
ปัจจุบัน “สื่อ” มีอิทธิพลต่อผู้คน ทุกคนมีสื่อของตัวเอง โจทย์ของโครงการคือการนำสื่อมาขับเคลื่อนชุมชน และให้สื่อเป็นตัวช่วยเพิ่มมูลค่าให้กับวิถีวัฒนธรรมชุมชน
สำหรับตำรับอาหารอร่อยไล่เรียงวันเดียวอาจไม่หมด ขอเริ่มตั้งแต่ “ขนมจีบต้มเฮียเสก” สูตรประจำตระกูลแซ่กอ ย่านวัดกัลยาณมิตร ที่มีความพิเศษคือการนำมา “ต้ม” แทนการ “นึ่ง” แห่งแรกของเมืองไทย
หรือถ้าใครที่มาเยี่ยมเยือนชุมชนกุฎีจีน ก็ต้องห้ามพลาดลิ้มลอง “อาหารโปรตุเกส” และขนมโบราณที่ทำสืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาหรือต้นรัตนโกสินทร์โดยดัดแปลงมาจากขนมหลายชนิดของโปรตุเกส ต้นตำรับของท้าวทองกีบม้า หนึ่งในนั้น คือ “ขนมฝรั่ง” กุฎีจีน ที่อร่อย รสชาติหอม หวาน แบบที่ไม่เคยรับประทานที่ไหนมาก่อน
วิสินี มณีประเสริฐ (พี่แหม่ม) ทายาทร้านขนมฝรั่งหลานแม่เป้า
วิสินี มณีประเสริฐ (พี่แหม่ม) ทายาทร้านขนมฝรั่งหลานแม่เป้า เล่าให้ฟังถึง “ขนมฝรั่งกุฎีจีน” กิจการของครอบครัวที่สืบทอดมายัง พี่แหม่ม มาเป็นรุ่นที่ 5 ว่า
“ขนมฝรั่งของเราสืบทอดมาจากบรรพบุรุษชาวโปรตุเกศ ที่ย้ายเข้ามาอยู่ที่ชุมชนกฎีจีนตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช จนในวันนี้ พี่เป็นรุ่นที่ 5 ที่มารับช่วงกิจการของครอบครัวนี้ โดยได้มาทำขนมฝรั่งเต็มตัวในปี 2540 หลังจากออกจากงานประจำ การทำขนมฝรั่งเป็นสิ่งที่เราเห็นมาตั้งแต่เด็กอยู่แล้ว ตอนเด็กก็ได้ช่วยคุณย่า คุณแม่ แต่งหน้าขนม และพอได้มาทำเต็มตัว ก็ได้เรียนรู้เรื่องการผสมแป้งเพิ่มเติมจากคุณแม่”
“ตอนนี้ที่ร้านจะทำขนมฝรั่งอยู่ประมาณ 800 ชิ้นต่อวัน โดยวิธีการทำยังเป็นแบบดั้งเดิม คือ การใช้เตาถ่าน ซึ่งคนทำต้องรู้ถึงความแรงของเตาที่เหมาะสมเพื่ออบขนมออกมาได้พอดี ทั้งยังต้องมีความอดทนกับทั้งความร้อนและเขม่า ขี้ฝุ่น จากเตาถ่าน ตลอดการทำขนมฝรั่งด้วย และในวันนี้เราภูมิใจมากที่กระทรวงวัฒนธรรม ขึ้นทะเบียน ขนมฝรั่งของชุมชนกุฎีจีน ให้เป็นขนมทางวัฒนธรรมของชาติในปี 2561”

ไม่เพียงเท่านั้น ที่ชุมชนกุฎีจีนยังมี “ตำรับยาสมุนไพร” ที่สืบทอดมาตั้งแต่ยุคหมอบรัดเลย์โดยทายาทของหมอสมุนไพรไทยที่ได้รับการถ่ายทอดวิธีปลูกฝีจากหมอบรัดเลย์ อรุณี (เจริญสุข) โยธาพิทักษ์ (พี่อ้อย) ได้บอกเล่าให้ฟังถึงตำรับยาสมุนไพรบางส่วนที่ทายาทรุ่นลูกรุ่นหลานได้รับการถ่ายทอดมาจาก “คุณปู่” ว่า
“คุณปู่เป็นคุณหมอสมุนไพรไทยดั้งเดิมที่ได้รับการยอมรับ คนทั่วไปจะเรียกชื่อท่านว่าหมออรุณ หรือ หมอรุณ ซึ่งท่านได้รับการถ่ายทอดวิธีปลูกฝีจากคุณหมอบรัดเลย์ที่เป็นชาวคริสต์นิกายโปรแตสแตนท์ ผู้มาตั้งโรงพิมพ์ภาษาไทยแห่งแรกที่ชุมชนกุฎีจีน ในช่วงปลายรัชกาลที่ 4 ต่อรัชกาลที่ 5 โดยในการออกรักษาของคุณปู่ ท่านจะใช้เรือค่อยๆ ล่องตามแม่น้ำเจ้าพระยาจนถึงจังหวัดนครสวรรค์เพื่อไปช่วยปลูกฝีให้ประชาชนตามหน้าที่ที่ทางราชการขอให้ไปทำ”
อรุณี (เจริญสุข) โยธาพิทักษ์ (พี่อ้อย) ทายาทของหมอสมุนไพรไทยที่ได้รับการถ่ายทอดวิธีปลูกฝีจากหมอบรัดเลย์
และตำรับยาสมุนไพรของคุณปู่ ได้รับการถ่ายทอดมาจากรุ่นสู่รุ่น จนมาวันนี้ยังมีสูตรยาสมุนไพรที่รุ่นลูกรุ่นหลานผลิตออกมาทั้งใช้เองและจำหน่าย เช่น
ยาเหล้าขม มีสรรพคุณแก้ช้ำใน สามารถกินก็ได้ ทาก็ได้ ใช้ได้ดีในคนที่ประสบอุบัติเหตุหรือมีอาชีพเป็นนักมวย
ยาเจริญโลหิตพินาศ ช่วยขับน้ำคาวปลาสำหรับคนคลอดบุตร ขับเลือดเสียของสตรี
ยาอารูดากลั่น แก้ปวดท้อง ท้องเสีย อาหารเป็นพิษ อหิวาตกโรค
ยาดำ แก้ร้อนในกระหายน้ำ
ยาหอมแดง เป็นยาหอมชนิดเม็ด มีสรรพคุณคล้ายยาลมทั่วไป แก้ปวดหัววิงเวียนศีรษะ
“นอกจากนั้น ตอนนี้มีคนในครอบครัวได้นำสูตรยาของคุณปู่ไปทำเป็นบาล์ม นวดแก้ปวด ยาลม สบู่ เพื่อทำออกมาขายในแบรนด์ ARUN ตามชื่อของคุณปู่ด้วย”
และในวันนี้ หลายคนยังไม่รู้เช่นกันว่า ย่านชุมชนกุฎีจีน เป็นที่ตั้งศาสนสถานสำคัญหลายศาสนา อาทิ วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร, วัดซางตาครู้ส, ศาลเจ้าเกียนอันกง, วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร และ มัสยิดบางหลวง นั่นคือสิ่งที่ทีมวิจัยโครงการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน ของ มหาวิทยาลัยศิลปากรต้องการให้ประชาคมกุฎีจีนสะท้อนต้องการ “สื่อสาร” เรื่องราวเหล่านี้ออกไปสู่สังคมภายนอก โดยให้ “ชุมชนคิด ชุมชนทำ ตามความต้องการของชุมชน”

ในการประชุมครั้งนี้ ประชาคมกุฎีจีนได้นำเสนอมุมมองหลากหลาย ในการเผยแพร่ของดีให้เป็นที่รับรู้ของคนภายนอก โดยสรุปว่าความสำเร็จจะเกิดขึ้นได้ ต้องได้รับการสานต่อจาก “คนรุ่นใหม่” ทำอย่างไรให้ลูกหลานในชุมชนเห็นว่า พวกเขามี “ของดี” ที่เปี่ยมล้นด้วยคุณค่า สามารถต่อยอดเพิ่มมูลค่าได้อย่างมหาศาล การสร้างความตระหนักรู้ ไม่สามารถบอกเล่าแค่วาจา แต่ต้องใช้กลยุทธ์ในการดึงเด็กๆ เข้ามามีส่วนร่วม แบบที่พวกเขา “อยากคิด อยากทำ และอยากเป็น”
โดยประชาคมลงความเห็นตรงกันว่า การให้เด็กๆ ในชุมชนการเรียนรู้สิ่งดีๆ และรู้จักการเผยแพร่อย่างถูกต้อง น่าจะเป็นโมเดลนำร่องโดยเห็นพ้องกันว่าจะดึงโรงเรียนในพื้นที่มาร่วมโครงการนี้ รับสมัครเด็กนักเรียนระดับชั้นประศึกษา 5-6 ให้เข้าไปศึกษาว่าในชุมชนมีเรื่องราวอะไรน่าสนใจ เข้าไปคุยกับผู้นำชุมชน ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้ประกอบการ พ่อค้า แม่ค้า ฯลฯ แล้วนำเรื่องที่ตัวเองเห็นว่าน่าสนใจ และรู้จักการนำไปเผยแพร่ผ่านสื่อสังคมออนไลน์ ซึ่งเป็นแนวทางการเสพสื่อของคนรุ่นใหม่ในปัจจุบัน
อีกหนึ่งสิ่งที่น่ายกย่องคือ ผู้เข้าร่วมประชุมในวันนั้น แม้บางคนจะอยู่ในวัยเกษียณ แต่กลับสนใจอยากเรียนรู้การพัฒนาทักษะด้านดิจิทัล เพื่อเป็นช่องทางในการนำเสนอเรื่องราวของชุมชน หรือขายสินค้าผ่านแพล็ตฟอร์มต่างๆ ซึ่งสอดคล้องกับวัตถุประสงค์ของโครงการฯ ทีมผู้บริหารและคณะทำงานจึงจัดคอร์สอบรมด้านดิจิทัลให้กับสมาชิกชุมชนกุฎีจีนที่สนใจตามความต้องการ

ปิ่นทอง วงศ์สกุล (พี่ปิ่น) ประธานชุมชนกุฎีจีน
ปิ่นทอง วงศ์สกุล (พี่ปิ่น) ประธานชุมชนกุฎีจีน ได้มาสะท้อนให้เห็นเพิ่มเติมถึงแง่มุม “ทุนวัฒนธรรม” อันโดดเด่นที่ชุมชนมี และอยากสื่อสารออกไปให้ภายนอกได้รับรู้ว่า
“ในช่วง 10 ปีที่ผ่านมานี้เอง ที่มีคนมารู้จักชุมชนกุฎีจีน ก่อนหน้านี้ชุมชนของเราเหมือนชุมชนปิด ไม่มีคนรู้จัก จนกระทั่งมีแขกบ้านแขกเมืองที่เดินทางมาประเทศไทย เป็นภรรยาท่านทูตที่เห็นว่าริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยามีโบสถ์ตั้งอยู่ก็เลยนั่งเรือข้ามฝากมาชมความงาม และก็พบว่าบริเวณพื้นที่ริมแม่น้ำเจ้าพระยานี้ เป็นแหล่งรวมของวัฒนธรรมความเชื่อ หลากหลาย จากนั้นหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก็มีแนวทางที่จะพัฒนาย่านชุมชนนี้จึงมีการรวมตัวกันของ 6 ชุมชน และเรียกย่านนี้ว่า ย่าน “กระดีจีน” ซึ่งตั้งอยู่ในแขวงวัดกัลยาณ์ เขตธนบุรี กรุงเทพฯ”
“ชุมชนกุฎีจีน เป็น 1 ใน 6 ชุมชน ที่ชาวชุมชนนับถือศาสนาคริสต์กว่า 85 เปอร์เซ็นต์ เป็นถิ่นที่อยู่ของชาวโปรตุเกสแต่ดั้งเดิม ที่คนในชุมชน มีความเข้มแข็ง สามัคคี โดยในแต่ละปีจะมีการจัดงานที่เป็นพิธีกรรมสำคัญของศาสนาคริสต์ เช่น งานที่จัดขึ้นในวันที่พระเยซูเจ้าโดนตรึงกางเขน และมีการจัดงานใหญ่ของชุมชนในช่วงเทศกาลคริสมาสต์โดยทางชุมชนจะจัดให้มีการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม ตลาดเล็กๆ ในชุมชน ให้คนในชุมชนและเด็กๆ ได้มาออกร้านขายของ”
“นอกจากนั้น ในช่วงเทศกาลคริสต์มาส แต่ละบ้านก็จะประดับไฟอย่างสวยงาม ตอนนั้นจะมีนักท่องเที่ยวมาเที่ยวในชุมชนและถ่ายรูป ดังนั้น ทุนวัฒนธรรมชุมชนที่เป็นพื้นฐานสำคัญของชุมชนเรา คือ ความเชื่อและศรัทธาในศาสนาคริสต์ นิกายโรมันแคทอลิกนั่นเอง”
ส่วนวิธีในการจูงใจให้เด็กในชุมชนได้ซึมซับและตระหนักถึงทุนวัฒนธรรมชุมชน พี่ปิ่น ได้ให้มุมมองที่น่าสนใจว่า ที่ผ่านมา เราได้ชวนให้เยาวชน คนรุ่นใหม่ ในชุมชน ได้มาร่วมกิจกรรม เช่น มาร่วมเป็นไกด์นำคนเดินเที่ยวชุมชน โดยในช่วงครั้งแรกๆ ก็จะให้เดินกับเจ้าหน้าที่หรือผู้ใหญ่ในชุมชนที่มีความรู้ในการถ่ายทอดเรื่องราวความเป็นมาของชุมชนสถานที่ ตลอดจนวัฒนธรรมต่างๆ ก่อน จากนั้น เมื่อเขาได้เรียนรู้ในระหว่างเดินชุมชนบวกกับได้รับรู้ความรู้สึกของนักท่องเที่ยวที่ได้มาเดินชุมชนว่าทำไม เขาถึงอยากมาเยี่ยมชมชุมชนกุฎีจีน สิ่งเหล่านี้ จะค่อยๆ หล่อหลอมให้เขาภาคภูมิใจในชุมชนที่เขาอยู่ในอีกทางหนึ่ง และทั้งหมดนี้ก็จะบ่มเพาะให้เขาอยากทำให้ชุมชนเป็นที่รู้จักของคนทั่วไปและอยากรักษา สืบสาน สืบทอดวัฒนธรรมที่ดีงามของชุมชนต่อไป

ขณะที่ พี่อ้อย และพี่แหม่ม มองว่า “การสื่อสารที่ง่ายที่สุดที่จะทำให้คนมารู้จักชุมชนกุฎีจีนกันให้มากขึ้น คือ การสื่อสารในเรื่องอาหาร โดยเฉพาะ ขนมฝรั่ง หรือขนมโปรตุเกศ อาหารโปรตุเกศ ชนิดอื่น เพราะอาหารสามารถเข้าถึงผู้คน และทำให้คนรู้สึกประทับใจผ่านการรับประทาน การชิม ได้ง่ายที่สุดซึ่งทั้งอาหารและขนมที่กล่าวมานี้ อยากให้แน่ใจว่าเป็นสูตรของแท้ที่มาจากคนในชุมชนใช้วัตถุดิบที่เหมือนอาหารสูตรต้นตำรับให้มากที่สุด ไม่ควรมีการดัดแปลง เช่น อาหารโปรตุเกศหลายเมนู ต้องใช้พริกในการปรุง ก็ควรใช้พริกโปรตุเกศแท้ ไม่ควรใช้พริกป่นทั่วไป การทำเช่นนี้จะเป็นการสื่อสารถึงอัตลักษณ์ของชุมชนกุฎีจีนที่ชัดเจน มั่นคง มากที่สุด”
“ในแต่ละพื้นที่ที่เราเข้าไปทำงานร่วมกับประชาคม มีความต้องการไม่เหมือนกันเลย เพราะประชาคมเป็นคนเลือกเองว่าอยากทำอะไร เรามีหน้าที่สนับสนุน ร่วมรักษา ต่อยอดรวมไปถึงการขยายผลโดยใช้สื่อ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของงานวิจัย”
ดร.สรวงมณฑ์ สิทธิสมาน นักวิจัยจากทีมมหาวิทยาลัยศิลปากร กล่าวสรุปทิ้งท้ายให้เห็นถึงความสำคัญของโครงการบริหารจัดการสื่อวัฒนธรรมชุมชน ของมหาวิทยาลัยศิลปากร ที่มิเพียงแค่การนำงานวิจัยมาสื่อสารสร้างโอกาสให้กับชุมชนต่างๆ แต่ยังต้องการเป็นส่วนหนึ่งของการสืบทอดอัตลักษณ์แห่งภูมิปัญญาให้คงอยู่ตลอดไป