น้ำท่วมหาดใหญ่ 2568 เป็นอีกหนึ่งมหันตภัยเลวร้ายระดับชาติที่ไม่ได้สร้างความเสียหายแค่ทรัพย์สินและชีวิตเท่านั้น แต่สถานการณ์น้ำท่วมใหญ่นี้ยังเป็นอีกหนึ่งบทเรียนครั้งสำคัญที่มาตอกย้ำว่าภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นนับจากนี้ไป เราไม่สามารถวางเฉยและตอบสนองด้วยวาทกรรมว่า “เอาอยู่” ได้อีกต่อไป ทว่า ทุกฝ่ายจำเป็นต้องมีการตระเตรียมวางแผนรับมืออย่างจริงจังและมีประสิทธิภาพในทุกมิติ เพื่อป้องกันผลลัพธ์ที่มหาศาลเกินกว่าที่ทุกคนจะคาดคิด ทีมงาน Jitasa.care จึงได้ร่วมกันถอดบทเรียนจากอภิมหาภัยธรรมชาติครั้งนี้ในทุกมิติ ซึ่งจะทำให้ทุกหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอดจนประชาชนได้รับรู้ร่วมกันและนำไปปรับใช้เพื่อนำสู่การปฏิบัติอย่างจริงจังต่อไป

ช่วงก่อนเกิดเหตุ
ไม่มีการวางแผนเตรียมการ ทั้งที่มีข้อมูลอยู่กับทั้งภาครัฐและเอกชน แต่กลับไม่รู้ว่าข้อมูลส่วนไหนใช้ได้ได้ไม่ได้ หรือถึงรู้ก็ขออะไรไม่ได้ เพราะเป็นสมบัติส่วนตัว หรือของหน่วยงาน ไม่มีอำนาจเผยแพร่ การสื่อสารก็ใช้ภาษาที่ตัวเองเข้าใจ แต่ไม่ได้ทำให้ประชาชนทั่ว ไปเช่นมวลน้ำขนาดใหญ่ หรือฝนตกหนักที่สุดในรอบ 30 ปี
ไม่บูรณาการข้อมูล จึงไม่รู้ผลกระทบ ความรุนแรง แนวที่น้ำมา ระดับน้ำสูงสุด และ คาดการณ์เวลาของเหตุการณ์ต่างๆ
สทนช. ไม่มีการประชุมเลย เนื่องจากสูญญากาศ ไม่มีคนดำรงดำแหน่ง และไม่มีใครทำแทน/รักษาการ คนหลายคนในตำแหน่งต่าง ไม่เชี่ยวชาญ ขาดความรู้ความเข้าใจที่จำเป็นต่อการดำรงตำแหน่งนั้นๆ
การเตือนภัย ใช้ข้อความมาตรฐาน ไม่ระบุความรุนแรงของน้ำท่วมในครั้งนี้ ทำให้คนนิ่งนอนใจ ประเมินความจำเป็นในการอพยพไม่ได้ ทั้งยังไม่มีการบอกระยะเวลาที่สามารถเคลื่อนย้ายหรือเส้นทางอพยพ ไม่บอกสถานที่ศูนย์ลี้ภัยพักพักพิง
ขาดการประสานงานทุกส่วน โดยเฉพาะส่วนกลางที่มีข้อมูลของท้องถิ่นที่สามารถใช้ในการสื่อสารและบริการประชาชน ทำให้ข้อมูลที่ประชาชนได้รับมีความสับสน ไม่มีการประชาสัมพันธ์ว่า ประชาชนควรหาข้อมูลจากที่ไหน หรือท้องถิ่นควรชักธงธงสี (เขียว เหลือง แดง) เพื่อบอกถึงสถานการณ์น้ำกับประชาชนด้วย เช่นเพิ่งไปทั่วทินมา คลื่นแรง ลมแรง ก็ขึ้นธงแดง ดังนั้นจึงยากที่ประชาชนจะเข้าใจถึงวิกฤต
ไม่มีการประชาสัมพันธ์เกี่ยวกับแผนอพยพ ไม่ฝึกช้อม ไม่กำหนดเส้นทางอพยพ ไม่เตรียมศูนย์ลี้ภัย ซึ่งจริงๆ แล้ว ควรกำหนดเป็นส่วนหนึ่งของ Standard of Procedure ได้ เพราะประเทศไทยน้ำท่วมบ่อยอยู่แล้ว ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องสามารถประมาณการถึงระดับความสูงของแต่ละพื้นที่ได้อยู่แล้ว
ไม่มีการวางแผนทรัพยากร ในการใช้ทั้ง 2 ส่วนคือ ทั้งกลุ่มผู้อพยพลี้ภัย และกลุ่มผู้ไม่สามารถอพยพ (ติดอยู่ที่บ้าน) รวมไปถึงสัตว์เลี้ยงและสัตว์เศรษฐกิจ ทั้งนี้ยังพบปัญหาการลักลอบเลี้ยง ลักลอบค้า เช่น จระเข้ หรือ ปลาบางชนิด ซึ่งเมื่อหลุดจากกรณีน้ำท่วม ก็เกิดผลกระทบได้ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว
ขาดการประชาสัมพันธ์แหล่งข่าวที่ถูกต้อง โดยเฉพาะเบอร์โทรศัพท์ติดต่อเพื่อขอความช่วยเหลือ ขณะเดียวกัน เบอร์โทรที่ใช้สำหรับขอข้อมูล ให้ความช่วยเหลือ ก็โทรไม่ติด หรือหากติดต่อได้ก็ไม่สามารถให้ความช่วยเหลือหรือแนะนำข้อมูลที่ประชาชนจำเป็นต้องรู้ เพื่อเตรียมรับมือสถานการณ์น้ำท่วมได้อย่างทันท่วงที
ช่องทางขอความช่วยเหลือมีหลายเบอร์ ควรมีการกำหนดให้เป็น Call center ของภาครัฐ และ/หรือ Call center ของภาคเอกชน ซึ่งสามารถทำตามโมเดลเดิมที่ในช่วงวิกฤตโควิดมีการใช้งานอยู่แล้วก็ได้

ช่วงเกิดเหตุแล้ว
ระหว่างเกิดเหตุการณ์ ขาดศูนย์บัญชาการ ไม่มีการปรับแผนตามข้อมูล ดังจะเห็นได้ว่า ระลอกน้ำใหญ่รอบสอง น้ำจากอำเภอสะเดากว่าจะถึงอำเภอเมืองใช้เวลาเกือบ 10 ชม และความจริงรู้ล่วงหน้าอีกหลายชั่วโมงก่อนฝนตกลงจริงที่สะเดาด้วยซ้ำ ทำให้เกิดโอกาสที่จะปรับแผนจัดการเพื่อรับมือกับมวลน้ำได้ดีกว่านี้
ด้วยความห่วงภาพลักษณ์ คนที่เป็นผู้นำ มักจะชอบ “ลงพื้นที่” ไปลุยน้ำ แจกของ ให้สัมภาษณ์กลาลางถนน ทั้งที่จริงๆ แล้ว ควรทำหน้าที่สั่งการ ประสานงาน ที่ศูนย์บัญชาการมากกว่า
เพราะความตื่นตระหนก ทำให้สารพัดหน่วยงาน และภาคส่วนวิ่งวุ่นวายอย่างไร้ระเบียบ ยิ่งทำให้การจัดการปัญหาลำบากและสูญเสียทรัพยากร โอกาส และเวลาไปอย่างมาก
ภาคส่วนต่างๆ ทั้งรัฐเอกชน/จิตอาสา ต่างเข้าไปในพื้นที่เพื่อพยายามจะทำอะไรสักอย่าง โดยไม่ได้วางแผนว่าจะแก้ไขสถานการณ์ตรงหน้าอย่างไร ซึ่งการลงไปในพื้นที่นี้จึงเป็นการไร้ประโยชน์
มีการบริจาคทั้งสิ่งของ เงิน จากทุกภาคส่วนทั่วประเทศ แต่ไม่มีการวางแผนว่าของที่บริจาคนั้นจะให้ใคร พื้นที่ไหนที่มีความต้องการของบริจาค และจะขนส่งสิ่งของบริจาคนั้นไปให้ถึงมือประชาชนผู้เดือดร้อนในพื้นที่อย่างไร
จากความตั้งใจดีที่อยากเห็นสถานการณ์ดีขึ้น ทำให้มีหลายหน่วยงานนำเสนอช่องทางในการช่วยเหลือ ไม่ว่าจะเป็นเว็บไซต์ แอปพลิเคชั่น ต่างๆ มากมาย แต่จริงๆ แล้ว ระบบการขอความช่วยเหลือต่างๆนั้น กลายเป็นการมาบั่นทอนประสิทธิภาพของการแก้ปัญหา ส่งผลให้ทำการช่วยเหลือได้ล่าช้าสับสนมาก
ในหลายกรณี การแจ้งขอความช่วยเหลือ เป็นแค่การสร้าง google form / excel หรือ List รายชื่อ ซึ่งข้อมูลไม่ครบถ้วน สับสน ไม่มีข้อมูลติดต่อย้อนกลับ ไม่มีเบอร์ติดต่อ ไม่มีพิกัด หรือบางครั้งการระบุบ้านเลขที่ ถนน ก็ไม่ช่วยระบุตำแหน่งคนที่ขอความช่วยเหลือ เพราะน้ำท่วมครั้งนี้บริหารจัดการได้ยากกว่าทุกครั้งที่ผ่านมา ยกตัวอย่าง เหตุการณ์จริงที่เกิดกับแพลตฟอร์ม Jitasa.care พบว่าเจอปัญหาการแจ้งข้อมูลซ้ำซ้อน เพราะผู้ประสบกัยจะแจ้งซ้ำๆ ไปในทุกช่องทาง ทำให้เกิดการติดต่อกลับไปซ้ำๆ หรือลงพื้นที่ไปซ้ำๆ ทำให้เสียทั้งเวลา และทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจำกัด
ในการแก้ปัญหาในแต่ละเคส บางครั้งต้องการกลุ่มอาสาสมัคร/หน่วยงานหลายหน่วยประสานกัน ต้องมีข้อมูลที่อัปเดตแบบเรียลไทม์และเปิดให้เกิดการประสานงานระหว่างกลุ่ม ทั้งกลุ่มที่อยู่หน้างาน กลุ่มประสานงาน กลุ่มที่ติดต่อต่อกับผู้ประสบภัย
เมื่อภาครัฐขาดความชัดเจน และไม่มีการประกาศให้รวบรวมข้อมูล และแจ้งขอความช่วยเหลือเข้าแพลตฟอร์มหลักที่มีฟีเจอร์แบบ Jitasa.care ก็จะมีผู้ที่เร่งทำแอปพลิเคชั่นขึ้นมามากมายที่อาจไม่ได้มาตรฐาน ทำให้ระบบการแจ้งเหตุ และการปฏิบัติงานของทีมกู้ภัยเป็นไปด้วยความลำบากและบ่อยครั้งก็ซ้ำซ้อนกันตามที่กล่าวมาข้างต้น
นอกจากนั้น การรวบรวมข้อมูลเพื่อมาสรุปแนวทางการให้ความช่วยเหลือ หรือ Consolidate Data ก็ไม่สมบูรณ์และไม่สามารถนำมาปรับใช้ได้จริง และกว่าจะได้ข้อมูลที่ถูกต้องแท้จริง เพื่อวางแผนแนวทางช่วยเหลือประชาชน ก็เกิดการเปลี่ยนแปลงของข้อมูลไปเรื่อยๆ ทำให้ผู้ที่วิเคราะห์ รวบรวมข้อมูล ต้องคอยมาอัปเดต ทำซ้ำ อยู่เรื่อยๆ ซึ่งเป็นการเสียเวลาอย่างมาก ดังนั้น สรุปว่าการ Consolidate ข้อมูลในการวางแผนช่วยเหลือน้ำท่วมหาดใหญ่ในครั้งนี้ จึงไร้ซึ่งการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ
ภาคการเมือง มักจะสนใจแต่รายงาน Dashboard มากกว่าจะแก้ปัญหาที่กระบวนการทำงาน เพื่อให้กระบวนการทำงานถูกต้อง ดังนั้น การเร่งให้พนักงานภาครัฐหรือข้าราชการส่งข้อมูล ทำ Dashboard ข้อมูลที่ได้จึงคลาดเคลื่อน สรุปไม่ได้ว่ามีคนที่รบการช่วยเหลืออยู่กี่คน และมีคนที่ได้รับการช่วยเหลือไปแล้วกี่คน ขณะที่ภาครัฐหรือหน่วยงานราชการในพื้นที่ก็รอคำสั่งการจากส่วนกลาง ที่ผู้ทำหน้าที่สั่งการก็ทำหน้าที่แค่เป็นคนสั่ง ไม่มีความเข้าใจในปัญหาอย่างแท้จริง
เนื่องจากขาดศูนย์กลางในการบริหารภาวะวิกฤต จึงขาดการจัด Priority ของการแก้ปัญหา เช่น ในช่วงแรกต้องรีบจัดการระบบ Telecom ในพื้นที่ เพราะนอกจากจะเป็นช่องทางให้ผู้ประสบภัยขอความช่วยเหลือ ยังเป็นช่องทางที่ทีมกู้ภัยใช้ในการทำงานด้วย
ในบางจุดต้องการไฟฟ้าเพื่อหล่อเลี้ยงระบบสื่อสาร ตัวระบบ-โครงข่ายระบบไฟฟ้า ให้สามารถหมุนไฟข้ามเขตได้ แต่ครั้งนี้โรงไฟฟ้าเกิดน้ำท่วมพร้อมกันหลายจุดทำให้บรหารจัดการ Operation นี้ไม่ได้ สันนิษฐานว่าผู้จัดการโรงไฟฟ้าย่อย อาจได้รับการฝึกซ้อมเรื่องแผนฉุกเฉินน้อยไป จึงไม่สามารถ Detect ปัญหาและบริหารจัดการได้ตั้งแต่ช่วงแรก
ระบบ telecom ต้องการไฟฟ้า และในหลายๆกรณีต้องใช้น้ำมันในการปั่นไฟ ต้องการการประสานงานหลายฝ่าย ทั้งบริษัท telecom การไฟฟ้า บริษัทน้ำมัน ทหาร (บก และ เรือ) ต้องมีเรือหรือพาหนะในการส่งน้ำมัน แต่ในสถานการณ์นี้มีแต่ช่างแต่ไม่มีเรือ หรือมีน้ำมันแต่ไม่มีเรือ ทำให้การบริหารจัดการเป็นไปด้วยความยากลำบากเพราะไม่มีเครือข่ายในการประสานงานอย่างชัดเจนแต่แรก

ถอดบทเรียนเพื่อเตรียมการณ์ให้พร้อมรับมือ หากเกิดวิกฤตอีกครั้ง
ควรมีการ Train หรือฝึกอบรมคนให้รู้จักใช้งาน Jitasa.care เมื่อเกิดวิกฤต จะได้มีการใช้แพลตฟอร์มให้เป็นประโยชน์สูงสุดได้ รวมถึง ควรมีการทำสื่อ คู่มือการอบรม การแยกบทบาทของอาสาแต่ละประเภท เพื่อให้เกิดความชัดเจนในการบริหารจัดการ
ในการจัดการศูนย์อพยพ กระจายสิ่งของบรรเทาทุกข์ การใช้รถเรือ/อากาศยาน ควรทราบสภาพหน้างาน และ ข้อจำกัดของรถ เรือ/อากาศยานแต่ละประเภท ตลอดจนการใช้โดรนก็ต้องรู้ข้อกฎหมาย และต้องแน่ใจว่ามีบุคลากรที่สามารถ operate และใช้โดรนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
การจัดการกับวิกฤตระยะยาวในระยะยาว ควรจัดให้มีอุปกรณ์กรองน้ำฉุกเฉิน มีการสำรองอาหารฉุกเฉินพร้อมทานแบบร้อนๆ
ต้องวางแผนการจัดการศพ คนเสียชีวิต การชั้นสูตรศพ การออกมรณะบัตร แจ้งคนสูญหาย การฌาปนกิจ การรายงานยอด การรับสิทธิชดเชย การตามหาคนหาย/ญาติ ซึ่งต้องคำนึงถึงถึง PDPA และการที่มิจฉาชีพจะเข้ามาใช้ข้อมูลเอาไปทำให้เกิดความเสียหาย เช่น กรรโซกทรัพย์ หรือ ปลอมตัวตน
เตรียมการฟื้นฟู การล้าง การทำความสะอาด การจัดการกับโคลน การจัดการกับขยะ โดยในกรณีนี้ ภาครัฐอาจต้องเข้ามาช่วยจ้างแรงงาน และระดมอุปกรณ์จากทุกหน่วยงานมาทำงานด้วยกัน โดยต้องคำนึงถึงสิ่งแวดล้อมและสุขภาวะทั้งระยะยะสั้นและระยะยาวด้วย
บทความจาก ทีมงาน Jitasa.care
ชวนมาเรียนรู้จากทุกวิกฤตที่เกิดขึ้นจริง
‘Jitasa.care’ จัดการ Dynamics of data รองรับพลวัตข้อมูลมหาศาล ในทุกสถานการณ์วิกฤตได้ในแพลตฟอร์มเดียว










