ถอดบทเรียนจาก น้ำท่วมหาดใหญ่ 2568 กับการบริหารจัดการที่ควรจะเป็น ป้องกันความสูญเสียที่ยากเกินคาดเดา

น้ำท่วมหาดใหญ่ 2568 เป็นอีกหนึ่งมหันตภัยเลวร้ายระดับชาติที่ไม่ได้สร้างความเสียหายแค่ทรัพย์สินและชีวิตเท่านั้น แต่สถานการณ์น้ำท่วมใหญ่นี้ยังเป็นอีกหนึ่งบทเรียนครั้งสำคัญที่มาตอกย้ำว่าภัยธรรมชาติที่เกิดขึ้นนับจากนี้ไป เราไม่สามารถวางเฉยและตอบสนองด้วยวาทกรรมว่า “เอาอยู่” ได้อีกต่อไป ทว่า ทุกฝ่ายจำเป็นต้องมีการตระเตรียมวางแผนรับมืออย่างจริงจังและมีประสิทธิภาพในทุกมิติ เพื่อป้องกันผลลัพธ์ที่มหาศาลเกินกว่าที่ทุกคนจะคาดคิด ทีมงาน Jitasa.care จึงได้ร่วมกันถอดบทเรียนจากอภิมหาภัยธรรมชาติครั้งนี้ในทุกมิติ ซึ่งจะทำให้ทุกหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ตลอดจนประชาชนได้รับรู้ร่วมกันและนำไปปรับใช้เพื่อนำสู่การปฏิบัติอย่างจริงจังต่อไป


mgronline.com

ช่วงก่อนเกิดเหตุ

  • ไม่มีการวางแผนเตรียมการ ทั้งที่มีข้อมูลอยู่กับทั้งภาครัฐและเอกชน แต่กลับไม่รู้ว่าข้อมูลส่วนไหนใช้ได้ได้ไม่ได้ หรือถึงรู้ก็ขออะไรไม่ได้ เพราะเป็นสมบัติส่วนตัว หรือของหน่วยงาน ไม่มีอำนาจเผยแพร่ การสื่อสารก็ใช้ภาษาที่ตัวเองเข้าใจ แต่ไม่ได้ทำให้ประชาชนทั่ว ไปเช่นมวลน้ำขนาดใหญ่ หรือฝนตกหนักที่สุดในรอบ 30 ปี
  • ไม่บูรณาการข้อมูล จึงไม่รู้ผลกระทบ ความรุนแรง แนวที่น้ำมา ระดับน้ำสูงสุด และ คาดการณ์เวลาของเหตุการณ์ต่างๆ
  • สทนช. ไม่มีการประชุมเลย เนื่องจากสูญญากาศ ไม่มีคนดำรงดำแหน่ง และไม่มีใครทำแทน/รักษาการ คนหลายคนในตำแหน่งต่าง ไม่เชี่ยวชาญ ขาดความรู้ความเข้าใจที่จำเป็นต่อการดำรงตำแหน่งนั้นๆ
  • การเตือนภัย ใช้ข้อความมาตรฐาน ไม่ระบุความรุนแรงของน้ำท่วมในครั้งนี้ ทำให้คนนิ่งนอนใจ ประเมินความจำเป็นในการอพยพไม่ได้ ทั้งยังไม่มีการบอกระยะเวลาที่สามารถเคลื่อนย้ายหรือเส้นทางอพยพ ไม่บอกสถานที่ศูนย์ลี้ภัยพักพักพิง
  • ขาดการประสานงานทุกส่วน โดยเฉพาะส่วนกลางที่มีข้อมูลของท้องถิ่นที่สามารถใช้ในการสื่อสารและบริการประชาชน ทำให้ข้อมูลที่ประชาชนได้รับมีความสับสน ไม่มีการประชาสัมพันธ์ว่า ประชาชนควรหาข้อมูลจากที่ไหน หรือท้องถิ่นควรชักธงธงสี (เขียว เหลือง แดง) เพื่อบอกถึงสถานการณ์น้ำกับประชาชนด้วย เช่นเพิ่งไปทั่วทินมา คลื่นแรง ลมแรง ก็ขึ้นธงแดง ดังนั้นจึงยากที่ประชาชนจะเข้าใจถึงวิกฤต
  • ไม่มีการประชาสัมพันธ์เกี่ยวกับแผนอพยพ ไม่ฝึกช้อม ไม่กำหนดเส้นทางอพยพ ไม่เตรียมศูนย์ลี้ภัย ซึ่งจริงๆ แล้ว ควรกำหนดเป็นส่วนหนึ่งของ Standard of Procedure ได้ เพราะประเทศไทยน้ำท่วมบ่อยอยู่แล้ว ทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องสามารถประมาณการถึงระดับความสูงของแต่ละพื้นที่ได้อยู่แล้ว
  • ไม่มีการวางแผนทรัพยากร ในการใช้ทั้ง 2 ส่วนคือ ทั้งกลุ่มผู้อพยพลี้ภัย และกลุ่มผู้ไม่สามารถอพยพ (ติดอยู่ที่บ้าน) รวมไปถึงสัตว์เลี้ยงและสัตว์เศรษฐกิจ ทั้งนี้ยังพบปัญหาการลักลอบเลี้ยง ลักลอบค้า เช่น จระเข้ หรือ ปลาบางชนิด ซึ่งเมื่อหลุดจากกรณีน้ำท่วม ก็เกิดผลกระทบได้ทั้งในระยะสั้นและระยะยาว
  • ขาดการประชาสัมพันธ์แหล่งข่าวที่ถูกต้อง โดยเฉพาะเบอร์โทรศัพท์ติดต่อเพื่อขอความช่วยเหลือ ขณะเดียวกัน เบอร์โทรที่ใช้สำหรับขอข้อมูล ให้ความช่วยเหลือ ก็โทรไม่ติด หรือหากติดต่อได้ก็ไม่สามารถให้ความช่วยเหลือหรือแนะนำข้อมูลที่ประชาชนจำเป็นต้องรู้ เพื่อเตรียมรับมือสถานการณ์น้ำท่วมได้อย่างทันท่วงที
  • ช่องทางขอความช่วยเหลือมีหลายเบอร์ ควรมีการกำหนดให้เป็น Call center ของภาครัฐ และ/หรือ Call center ของภาคเอกชน ซึ่งสามารถทำตามโมเดลเดิมที่ในช่วงวิกฤตโควิดมีการใช้งานอยู่แล้วก็ได้

mgronline.com

ช่วงเกิดเหตุแล้ว

  • ระหว่างเกิดเหตุการณ์ ขาดศูนย์บัญชาการ ไม่มีการปรับแผนตามข้อมูล ดังจะเห็นได้ว่า ระลอกน้ำใหญ่รอบสอง น้ำจากอำเภอสะเดากว่าจะถึงอำเภอเมืองใช้เวลาเกือบ 10 ชม และความจริงรู้ล่วงหน้าอีกหลายชั่วโมงก่อนฝนตกลงจริงที่สะเดาด้วยซ้ำ ทำให้เกิดโอกาสที่จะปรับแผนจัดการเพื่อรับมือกับมวลน้ำได้ดีกว่านี้
  • ด้วยความห่วงภาพลักษณ์ คนที่เป็นผู้นำ มักจะชอบ “ลงพื้นที่” ไปลุยน้ำ แจกของ ให้สัมภาษณ์กลาลางถนน ทั้งที่จริงๆ แล้ว ควรทำหน้าที่สั่งการ ประสานงาน ที่ศูนย์บัญชาการมากกว่า
  • เพราะความตื่นตระหนก ทำให้สารพัดหน่วยงาน และภาคส่วนวิ่งวุ่นวายอย่างไร้ระเบียบ ยิ่งทำให้การจัดการปัญหาลำบากและสูญเสียทรัพยากร โอกาส และเวลาไปอย่างมาก
  • ภาคส่วนต่างๆ ทั้งรัฐเอกชน/จิตอาสา ต่างเข้าไปในพื้นที่เพื่อพยายามจะทำอะไรสักอย่าง โดยไม่ได้วางแผนว่าจะแก้ไขสถานการณ์ตรงหน้าอย่างไร ซึ่งการลงไปในพื้นที่นี้จึงเป็นการไร้ประโยชน์
  • มีการบริจาคทั้งสิ่งของ เงิน จากทุกภาคส่วนทั่วประเทศ แต่ไม่มีการวางแผนว่าของที่บริจาคนั้นจะให้ใคร พื้นที่ไหนที่มีความต้องการของบริจาค และจะขนส่งสิ่งของบริจาคนั้นไปให้ถึงมือประชาชนผู้เดือดร้อนในพื้นที่อย่างไร
  • จากความตั้งใจดีที่อยากเห็นสถานการณ์ดีขึ้น ทำให้มีหลายหน่วยงานนำเสนอช่องทางในการช่วยเหลือ ไม่ว่าจะเป็นเว็บไซต์ แอปพลิเคชั่น ต่างๆ มากมาย แต่จริงๆ แล้ว ระบบการขอความช่วยเหลือต่างๆนั้น กลายเป็นการมาบั่นทอนประสิทธิภาพของการแก้ปัญหา ส่งผลให้ทำการช่วยเหลือได้ล่าช้าสับสนมาก
  • ในหลายกรณี การแจ้งขอความช่วยเหลือ เป็นแค่การสร้าง google form / excel หรือ List รายชื่อ ซึ่งข้อมูลไม่ครบถ้วน สับสน ไม่มีข้อมูลติดต่อย้อนกลับ ไม่มีเบอร์ติดต่อ ไม่มีพิกัด หรือบางครั้งการระบุบ้านเลขที่ ถนน ก็ไม่ช่วยระบุตำแหน่งคนที่ขอความช่วยเหลือ เพราะน้ำท่วมครั้งนี้บริหารจัดการได้ยากกว่าทุกครั้งที่ผ่านมา ยกตัวอย่าง เหตุการณ์จริงที่เกิดกับแพลตฟอร์ม Jitasa.care พบว่าเจอปัญหาการแจ้งข้อมูลซ้ำซ้อน เพราะผู้ประสบกัยจะแจ้งซ้ำๆ ไปในทุกช่องทาง ทำให้เกิดการติดต่อกลับไปซ้ำๆ หรือลงพื้นที่ไปซ้ำๆ ทำให้เสียทั้งเวลา และทรัพยากรที่มีอยู่อย่างจำกัด
  • ในการแก้ปัญหาในแต่ละเคส บางครั้งต้องการกลุ่มอาสาสมัคร/หน่วยงานหลายหน่วยประสานกัน ต้องมีข้อมูลที่อัปเดตแบบเรียลไทม์และเปิดให้เกิดการประสานงานระหว่างกลุ่ม ทั้งกลุ่มที่อยู่หน้างาน กลุ่มประสานงาน กลุ่มที่ติดต่อต่อกับผู้ประสบภัย
  • เมื่อภาครัฐขาดความชัดเจน และไม่มีการประกาศให้รวบรวมข้อมูล และแจ้งขอความช่วยเหลือเข้าแพลตฟอร์มหลักที่มีฟีเจอร์แบบ Jitasa.care ก็จะมีผู้ที่เร่งทำแอปพลิเคชั่นขึ้นมามากมายที่อาจไม่ได้มาตรฐาน ทำให้ระบบการแจ้งเหตุ และการปฏิบัติงานของทีมกู้ภัยเป็นไปด้วยความลำบากและบ่อยครั้งก็ซ้ำซ้อนกันตามที่กล่าวมาข้างต้น
  • นอกจากนั้น การรวบรวมข้อมูลเพื่อมาสรุปแนวทางการให้ความช่วยเหลือ หรือ Consolidate Data ก็ไม่สมบูรณ์และไม่สามารถนำมาปรับใช้ได้จริง และกว่าจะได้ข้อมูลที่ถูกต้องแท้จริง เพื่อวางแผนแนวทางช่วยเหลือประชาชน ก็เกิดการเปลี่ยนแปลงของข้อมูลไปเรื่อยๆ ทำให้ผู้ที่วิเคราะห์ รวบรวมข้อมูล ต้องคอยมาอัปเดต ทำซ้ำ อยู่เรื่อยๆ ซึ่งเป็นการเสียเวลาอย่างมาก ดังนั้น สรุปว่าการ Consolidate ข้อมูลในการวางแผนช่วยเหลือน้ำท่วมหาดใหญ่ในครั้งนี้ จึงไร้ซึ่งการบริหารจัดการอย่างเป็นระบบ
  • ภาคการเมือง มักจะสนใจแต่รายงาน Dashboard มากกว่าจะแก้ปัญหาที่กระบวนการทำงาน เพื่อให้กระบวนการทำงานถูกต้อง ดังนั้น การเร่งให้พนักงานภาครัฐหรือข้าราชการส่งข้อมูล ทำ Dashboard ข้อมูลที่ได้จึงคลาดเคลื่อน สรุปไม่ได้ว่ามีคนที่รบการช่วยเหลืออยู่กี่คน และมีคนที่ได้รับการช่วยเหลือไปแล้วกี่คน ขณะที่ภาครัฐหรือหน่วยงานราชการในพื้นที่ก็รอคำสั่งการจากส่วนกลาง ที่ผู้ทำหน้าที่สั่งการก็ทำหน้าที่แค่เป็นคนสั่ง ไม่มีความเข้าใจในปัญหาอย่างแท้จริง
  • เนื่องจากขาดศูนย์กลางในการบริหารภาวะวิกฤต จึงขาดการจัด Priority ของการแก้ปัญหา เช่น ในช่วงแรกต้องรีบจัดการระบบ Telecom ในพื้นที่ เพราะนอกจากจะเป็นช่องทางให้ผู้ประสบภัยขอความช่วยเหลือ ยังเป็นช่องทางที่ทีมกู้ภัยใช้ในการทำงานด้วย
  • ในบางจุดต้องการไฟฟ้าเพื่อหล่อเลี้ยงระบบสื่อสาร ตัวระบบ-โครงข่ายระบบไฟฟ้า ให้สามารถหมุนไฟข้ามเขตได้ แต่ครั้งนี้โรงไฟฟ้าเกิดน้ำท่วมพร้อมกันหลายจุดทำให้บรหารจัดการ Operation นี้ไม่ได้ สันนิษฐานว่าผู้จัดการโรงไฟฟ้าย่อย อาจได้รับการฝึกซ้อมเรื่องแผนฉุกเฉินน้อยไป จึงไม่สามารถ Detect ปัญหาและบริหารจัดการได้ตั้งแต่ช่วงแรก
  • ระบบ telecom ต้องการไฟฟ้า และในหลายๆกรณีต้องใช้น้ำมันในการปั่นไฟ ต้องการการประสานงานหลายฝ่าย ทั้งบริษัท telecom การไฟฟ้า บริษัทน้ำมัน ทหาร (บก และ เรือ) ต้องมีเรือหรือพาหนะในการส่งน้ำมัน แต่ในสถานการณ์นี้มีแต่ช่างแต่ไม่มีเรือ หรือมีน้ำมันแต่ไม่มีเรือ ทำให้การบริหารจัดการเป็นไปด้วยความยากลำบากเพราะไม่มีเครือข่ายในการประสานงานอย่างชัดเจนแต่แรก

Jitasa.care

ถอดบทเรียนเพื่อเตรียมการณ์ให้พร้อมรับมือ หากเกิดวิกฤตอีกครั้ง

  • ควรมีการ Train หรือฝึกอบรมคนให้รู้จักใช้งาน Jitasa.care เมื่อเกิดวิกฤต จะได้มีการใช้แพลตฟอร์มให้เป็นประโยชน์สูงสุดได้ รวมถึง ควรมีการทำสื่อ คู่มือการอบรม การแยกบทบาทของอาสาแต่ละประเภท เพื่อให้เกิดความชัดเจนในการบริหารจัดการ
  • ในการจัดการศูนย์อพยพ กระจายสิ่งของบรรเทาทุกข์ การใช้รถเรือ/อากาศยาน ควรทราบสภาพหน้างาน และ ข้อจำกัดของรถ เรือ/อากาศยานแต่ละประเภท ตลอดจนการใช้โดรนก็ต้องรู้ข้อกฎหมาย และต้องแน่ใจว่ามีบุคลากรที่สามารถ operate และใช้โดรนได้อย่างมีประสิทธิภาพ
  • การจัดการกับวิกฤตระยะยาวในระยะยาว ควรจัดให้มีอุปกรณ์กรองน้ำฉุกเฉิน มีการสำรองอาหารฉุกเฉินพร้อมทานแบบร้อนๆ
  • ต้องวางแผนการจัดการศพ คนเสียชีวิต การชั้นสูตรศพ การออกมรณะบัตร แจ้งคนสูญหาย การฌาปนกิจ การรายงานยอด การรับสิทธิชดเชย การตามหาคนหาย/ญาติ ซึ่งต้องคำนึงถึงถึง PDPA และการที่มิจฉาชีพจะเข้ามาใช้ข้อมูลเอาไปทำให้เกิดความเสียหาย เช่น กรรโซกทรัพย์ หรือ ปลอมตัวตน
  • เตรียมการฟื้นฟู การล้าง การทำความสะอาด การจัดการกับโคลน การจัดการกับขยะ โดยในกรณีนี้ ภาครัฐอาจต้องเข้ามาช่วยจ้างแรงงาน และระดมอุปกรณ์จากทุกหน่วยงานมาทำงานด้วยกัน โดยต้องคำนึงถึงสิ่งแวดล้อมและสุขภาวะทั้งระยะยะสั้นและระยะยาวด้วย

บทความจาก ทีมงาน Jitasa.care

ชวนมาเรียนรู้จากทุกวิกฤตที่เกิดขึ้นจริง

‘Jitasa.care’ จัดการ Dynamics of data รองรับพลวัตข้อมูลมหาศาล ในทุกสถานการณ์วิกฤตได้ในแพลตฟอร์มเดียว

2 องศา : หายนะโลกมหันตภัยไทย สัญญาณวิกฤตจาก COP30

BRICS : ก้าวใหม่บนทางสองแพร่ง? ฝ่าวิกฤติภาษีทรัมป์