Astropolitics หรือ “อวกาศรัฐศาสตร์” เป็นแนวคิดที่เกิดขึ้นจากการขยายตัวของ “ภูมิรัฐศาสตร์” ไปสู่มิติใหม่ที่อยู่นอกเหนือจากแผ่นดิน และมหาสมุทร
นิยามของ “อวกาศรัฐศาสตร์” คือการศึกษาความสัมพันธ์เชิงอำนาจ การแข่งขัน และความมั่นคงที่เกิดขึ้นในพื้นที่อวกาศ
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในศตวรรษที่ 21 “อวกาศ” ไม่ได้เป็นเพียงพื้นที่สำหรับการสำรวจทางวิทยาศาสตร์อีกต่อไป แต่กลายเป็นเวทีแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจที่ต้องการสร้างอิทธิพลและผลประโยชน์ระดับโลก
ความหมายของ Astropolitics จึงครอบคลุมทั้งการกำหนด “นโยบายอวกาศ” การแข่งขันด้านเทคโนโลยี การสร้างพันธมิตรระหว่างประเทศ ตลอดจนการควบคุมทรัพยากรและเส้นทางการสื่อสารที่เชื่อมโยงผ่านดาวเทียมและ “ระบบอวกาศ”
Everett Carl Dolman นักวิชาการผู้บุกเบิกแนวคิดนี้ได้ชี้ว่า “อวกาศ” คือ “พื้นที่เชิงยุทธศาสตร์ใหม่” ที่จะกำหนดสมดุลอำนาจโลกในอนาคต
ความสำคัญของ Astropolitics ในปัจจุบัน สะท้อนให้เห็นผ่านการแข่งขันระหว่าง “สหรัฐอเมริกา” และ “จีน” ซึ่งกำลังสร้าง “ระบบอวกาศ” ของตนเอง เพื่อครอบงำทั้งด้านเศรษฐกิจ ความมั่นคง และการทหาร
“อวกาศ” จึงไม่ใช่พื้นที่ว่างเปล่า แต่เป็น “โครงสร้างพื้นฐานเชิงยุทธศาสตร์” ที่เชื่อมโยงกับการสื่อสาร การนำทาง และการควบคุมระบบอาวุธสมัยใหม่
สถานการณ์ปัจจุบันของ Astropolitics คือการกลับมาของ “การแข่งขันอวกาศ” ในรูปแบบใหม่ ต่างจาก “ยุคสงครามเย็น” ที่ “สหรัฐอเมริกา” และ “สหภาพโซเวียต” แข่งขันกันเพื่อพิสูจน์ศักยภาพทางวิทยาศาสตร์และอุดมการณ์
ทว่า ในปัจจุบัน การแข่งขันเน้นไปที่การครอบครองทรัพยากร เช่น แร่ธาตุบนดวงจันทร์และดาวเคราะห์น้อย การสร้างสถานีอวกาศถาวร และการพัฒนาเทคโนโลยีดาวเทียมที่สามารถควบคุมข้อมูลและการสื่อสารทั่วโลก
ตัวอย่างของ Astropolitics ที่เห็นได้ชัดคือโครงการ Artemis ของ NASA ที่มุ่งกลับไปสำรวจดวงจันทร์และสร้างฐานถาวรที่นั่น
ขณะที่ “จีน” ก็มีโครงการ Chang’e และสถานีอวกาศ Tiangong ที่พัฒนาอย่างต่อเนื่อง โดยที่ “รัสเซีย” เองยังคงรักษาบทบาทในฐานะผู้เล่นสำคัญในอวกาศและพันธมิตรคนสำคัญของ “จีน”
ส่วนเอกชนอย่าง SpaceX และ Blue Origin ก็เข้ามามีบทบาทในการผลักดันเศรษฐกิจอวกาศและสร้างความท้าทายใหม่ในภูมิรัฐศาสตร์

ดังนั้น ความสำคัญของ Astropolitics ในฐานะเกมการแข่งขันใหม่ระหว่างประเทศต่างๆ ในศตวรรษที่ 21 คือการที่อวกาศกลายเป็น “สนามประลองเชิงยุทธศาสตร์” ที่จะกำหนดว่าใครจะเป็นผู้นำโลกในอนาคต
ไม่ว่าจะเป็น การครอบครองเส้นทางการสื่อสารผ่านดาวเทียม การเข้าถึงทรัพยากรอวกาศ และการสร้างพันธมิตรด้านอวกาศจะเป็นตัวชี้วัดอำนาจของรัฐในระดับโลก
ดังจะเห็นภาพรวมของสงครามแย่งชิงพื้นที่และทรัพยากรทางอวกาศสะท้อนผ่านการประกาศ “นโยบายอวกาศ” ของหลายประเทศ
เช่น สหรัฐฯ ที่ออกกฎหมายอนุญาตให้บริษัทเอกชนสามารถครอบครองทรัพยากรจากดวงจันทร์และดาวเคราะห์น้อยได้
ขณะที่จีนเองก็ไม่ยอมน้อยหน้า จากการลงทุนมหาศาลในโครงการสำรวจอวกาศ และสหภาพยุโรปที่พยายามสร้างความร่วมมือด้านอวกาศกับชาติพันธมิตรเพื่อไม่ให้ตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของมหาอำนาจทั้งสอง
ท่ามกลางการมีอยู่ขององค์กรอวกาศต่างๆ ที่สำคัญในโลก ไม่ว่าจะเป็น NASA ของสหรัฐฯ CNSA ของจีน Roscosmos ของรัสเซีย ESA ของยุโรป JAXA ของญี่ปุ่น และ ISRO ของอินเดีย ซึ่งแต่ละองค์กรต่างมีบทบาททั้งในด้านการสำรวจ วิจัย และการสร้างพันธมิตรทางยุทธศาสตร์
สะท้อนให้เห็นว่า “อวกาศ” ไม่ใช่พื้นที่ของนักวิทยาศาสตร์เท่านั้น แต่เป็นพื้นที่ของนักการเมืองและนักยุทธศาสตร์ด้วย
ผลกระทบของ Astropolitics
ผลกระทบของ Astropolitics มีทั้งด้านบวกและด้านลบ
ด้านบวก คือการพัฒนาเทคโนโลยีที่ช่วยยกระดับเศรษฐกิจโลกและสร้างโอกาสใหม่ในการสำรวจทรัพยากร
ด้านลบ คือความเสี่ยงของการเกิดความขัดแย้ง การทหารในอวกาศ และการผูกขาดทรัพยากรโดยมหาอำนาจ ซึ่งอาจนำไปสู่ความไม่เท่าเทียมและความตึงเครียดระหว่างประเทศ
สำหรับประเทศไทย แม้จะยังไม่ได้เป็นผู้เล่นหลักใน Astropolitics แต่ก็มีบทบาทในฐานะประเทศที่กำลังพัฒนาโครงการดาวเทียมและระบบสื่อสารอวกาศ เพราะการเข้าร่วมภาคีอวกาศระดับภูมิภาคและการลงทุนในเทคโนโลยีอวกาศ จะช่วยให้ไทยไม่ตกขบวนในยุคที่อวกาศกลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานสำคัญของโลก
อนาคตของ Astropolitics จึงเป็นการขยายตัวของ “ภูมิรัฐศาสตร์” ไปสู่พื้นที่ไร้พรมแดน การแข่งขันจะเข้มข้นขึ้นเมื่อทรัพยากรอวกาศถูกค้นพบมากขึ้น และเมื่อเทคโนโลยีการเดินทางอวกาศพัฒนาไปถึงระดับที่สามารถสร้าง “เศรษฐกิจอวกาศ” ได้จริง
หากโลกไม่สามารถสร้างกลไกความร่วมมือที่มีประสิทธิภาพ อวกาศอาจกลายเป็นสมรภูมิใหม่ของความขัดแย้ง แต่หากสามารถสร้างความร่วมมือได้ อวกาศก็จะเป็นพื้นที่แห่งโอกาสและการพัฒนาที่ไร้ขีดจำกัด
การวิเคราะห์ Astropolitics ผ่านกรอบทฤษฎีการเมืองระหว่างประเทศ สามารถช่วยให้เกิดความเข้าใจในพลวัตเชิงอำนาจและความสัมพันธ์ระหว่างรัฐในมิติอวกาศได้อย่างลึกซึ้งยิ่งขึ้น
มิติการพิจารณา
มิติแรกที่นำมาพิจารณาคือทฤษฎี Realism (อำนาจและความมั่นคง)
Realism อธิบายการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจ เช่น สหรัฐฯ และจีน ที่มุ่งครอบครองทรัพยากรอวกาศและสร้างความเหนือกว่าทางเทคโนโลยี
เนื่องเพราะในปัจจุบัน “อวกาศ” ถูกมองว่าเป็น “พื้นที่เชิงยุทธศาสตร์ใหม่” ที่เชื่อมโยงกับความมั่นคงทางทหารและเศรษฐกิจโลก เช่น การสร้างสถานีอวกาศถาวร การพัฒนาเทคโนโลยีดาวเทียม และการเข้าถึงทรัพยากรบนดวงจันทร์และดาวเคราะห์น้อยคือการสร้างอำนาจเชิงโครงสร้าง
ภายใต้กรอบ Realism อวกาศถูกมองว่าเป็น “พื้นที่เชิงยุทธศาสตร์ใหม่” ที่มหาอำนาจต้องแข่งขันเพื่อครอบครองและรักษาความได้เปรียบ
Realism เน้นว่า รัฐเป็นผู้เล่นหลักที่ขับเคลื่อนด้วยผลประโยชน์แห่งชาติและความมั่นคง
ดังนั้น การลงทุนในโครงการอวกาศ เช่น Artemis ของสหรัฐฯ หรือ Chang’e ของจีน จึงสะท้อนถึงการแสวงหาความเหนือกว่าทางยุทธศาสตร์ การสร้างสถานีอวกาศถาวรและการพัฒนาเทคโนโลยีดาวเทียมที่สามารถควบคุมการสื่อสารและระบบอาวุธสมัยใหม่
นั่นคือ การสร้าง “อำนาจเชิงโครงสร้าง” ที่จะกำหนดสมดุลอำนาจโลกในอนาคต
หากเปรียบเทียบกับ “สงครามเย็น” การแข่งขันอวกาศในปัจจุบันก็คือ การกลับมาของ Space Race แต่มีเป้าหมายที่เป็นรูปธรรมมากกว่า คือการครอบครองทรัพยากรและโครงสร้างพื้นฐานที่เชื่อมโยงกับเศรษฐกิจโลก
กรณีศึกษา: Realism กับการแข่งขันระหว่างสหรัฐฯ และจีน
ภายใต้กรอบ Realism การแข่งขันด้านอวกาศระหว่างสหรัฐฯ และจีนสะท้อนการแสวงหาความได้เปรียบเชิงยุทธศาสตร์ที่มีผลต่อความมั่นคงและอำนาจโลก
สหรัฐฯ ใช้โครงการ Artemis เป็นเครื่องมือในการสร้างพันธมิตรและรักษาความเป็นผู้นำ โดยเชิญประเทศต่างๆ เข้าร่วม Artemis Accords เพื่อกำหนดกฎเกณฑ์การสำรวจและใช้ทรัพยากรบนดวงจันทร์ ซึ่งเป็นการสร้าง “ระเบียบอวกาศ” ที่สหรัฐฯ มีบทบาทนำ
ขณะที่จีนพัฒนาโครงการ Chang’e และสถานีอวกาศ Tiangong เพื่อสร้างระบบอวกาศที่เป็นอิสระจากสหรัฐฯ และพันธมิตร การแข่งขันนี้สะท้อนลักษณะ Realism อย่างชัดเจน คือการแสวงหาความมั่นคงและการครอบครองทรัพยากรเพื่อรักษาอำนาจในระบบโลก
หากเปรียบเทียบกับสงครามเย็น หรือการแข่งขันระหว่าง “สหรัฐฯ” และ “สหภาพโซเวียต” ในยุคนั้น เสมือนเป็นการต่อสู้เชิงสัญลักษณ์เพื่อพิสูจน์ความเหนือกว่าทางอุดมการณ์
ทว่า ในปัจจุบัน การแข่งขันระหว่าง “สหรัฐฯ” กับ “จีน” เป็นการต่อสู้เชิงโครงสร้างที่มีผลโดยตรงต่อเศรษฐกิจและความมั่นคงโลก เช่น การครอบครองทรัพยากรบนดวงจันทร์ที่สามารถใช้ผลิตเชื้อเพลิงฟิวชั่น หรือการควบคุมระบบดาวเทียมที่เชื่อมโยงกับการสื่อสารและการทหาร
มิติที่ 2 Liberalism (สถาบันและความร่วมมือ)
Liberalism อธิบายความพยายามสร้างสถาบันและกฎระเบียบระหว่างประเทศ เช่น Outer Space Treaty และ Artemis Accords แนวคิดนี้เชื่อว่า การสร้างพันธมิตรและความร่วมมือ สามารถลดความเสี่ยงของความขัดแย้ง และสร้างผลประโยชน์ร่วมในระดับโลก
แม้จะมีข้อจำกัดและการต่อต้านจากบางประเทศ แต่กรอบ Liberalism ชี้ให้เห็นว่า ความร่วมมือในอวกาศยังคงเป็นไปได้และจำเป็นต่อการพัฒนาร่วมกันของมนุษยชาติ
ในทางตรงกันข้าม Liberalism มองว่าอวกาศสามารถเป็นพื้นที่แห่งความร่วมมือระหว่างประเทศได้ โดยเน้นการสร้างสถาบันและกฎระเบียบระหว่างประเทศเพื่อป้องกันความขัดแย้ง
แม้จะมีข้อจำกัด แต่ก็สะท้อนแนวคิดแบบ Liberal ที่เชื่อว่าการสร้างสถาบันและความร่วมมือสามารถลดความเสี่ยงของสงครามได้
กรณีศึกษา: Liberalism กับ Artemis Accords และ Outer Space Treaty
ภายใต้กรอบ Liberalism “อวกาศ” ถูกมองว่าเป็นพื้นที่ที่สามารถสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศได้ โดยมีสถาบันและกฎระเบียบระหว่างประเทศเป็นเครื่องมือสำคัญในการลดความขัดแย้งและส่งเสริมการพัฒนาร่วมกัน
ตัวอย่างที่ชัดเจนคือ Outer Space Treaty ปี 1967 ซึ่งถือเป็นรากฐานของกฎหมายอวกาศระหว่างประเทศ สนธิสัญญานี้กำหนดให้อวกาศเป็น “สมบัติร่วมของมนุษยชาติ” ห้ามการวางอาวุธทำลายล้างในอวกาศ และห้ามการอ้างสิทธิ์อธิปไตยเหนือดวงจันทร์หรือดาวเคราะห์ใดๆ
ในศตวรรษที่ 21 สหรัฐฯ ได้ผลักดัน Artemis Accords ซึ่งเป็นกรอบความร่วมมือใหม่ที่เชิญพันธมิตรเข้าร่วมโครงการสำรวจดวงจันทร์และอวกาศ โดยมีเป้าหมายเพื่อสร้างมาตรฐานร่วมกันในการใช้ทรัพยากรอวกาศ การแบ่งปันข้อมูล และการรักษาความปลอดภัย
การเข้าร่วม Artemis Accords ของประเทศต่างๆ เช่น ญี่ปุ่น อิตาลี และสหราชอาณาจักร สะท้อนแนวคิด Liberalism ที่เชื่อว่าการสร้างพันธมิตรและสถาบันความร่วมมือสามารถสร้างผลประโยชน์ร่วมและลดความเสี่ยงของความขัดแย้ง
อย่างไรก็ตาม กรอบ Liberalism ก็เผชิญข้อท้าทาย เนื่องจากจีนและรัสเซียไม่ได้เข้าร่วม Artemis Accords และพยายามสร้างโครงการอวกาศของตนเอง เช่น Tiangong และ International Lunar Research Station (ILRS)
ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าความร่วมมือในอวกาศยังคงมีข้อจำกัดและถูกท้าทายโดยการแข่งขันเชิง Realism
มิติที่ 3 Constructivism (วาทกรรมและอัตลักษณ์)
Constructivism อธิบายการสร้างความหมายและเอกลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับโครงการอวกาศ เช่น Artemis ที่เน้น “อนาคตของมนุษยชาติ” และ Tiangong ที่เน้น “ความเป็นมหาอำนาจอิสระของจีน”
วาทกรรมเหล่านี้สะท้อนการสร้างความชอบธรรมและภาพลักษณ์ทางการเมืองที่มีผลต่อการรับรู้ของประชาคมโลก
“อวกาศ” จึงไม่ใช่เพียงพื้นที่เชิงวัตถุ แต่เป็นพื้นที่เชิงสัญลักษณ์ที่สะท้อนความทะเยอทะยานและอัตลักษณ์ของรัฐมหาอำนาจ
Constructivism เสนอว่า ความหมายและการตีความเกี่ยวกับอวกาศไม่ได้ถูกกำหนดโดยโครงสร้างเชิงวัตถุเท่านั้น แต่ยังขึ้นอยู่กับ “แนวคิด อัตลักษณ์ และวาทกรรม” ที่รัฐและสังคมสร้างขึ้น
ตัวอย่างเช่น ในสงครามเย็น การแข่งขันอวกาศถูกตีความว่าเป็นการต่อสู้เชิงอุดมการณ์ระหว่างประชาธิปไตยกับคอมมิวนิสต์
แต่ในปัจจุบันอวกาศถูกตีความว่าเป็น “พื้นที่เศรษฐกิจใหม่” หรือ “สมรภูมิแห่งอนาคต” ซึ่งสะท้อนการเปลี่ยนแปลงของวาทกรรมและอัตลักษณ์ทางการเมือง
การที่จีนเน้นการสร้างสถานีอวกาศ Tiangong ได้สะท้อนอัตลักษณ์ของจีนในฐานะมหาอำนาจที่ต้องการแสดงความเป็นผู้นำทางเทคโนโลยีและอารยธรรม
ขณะที่สหรัฐฯ ใช้โครงการ Artemis เป็นการสร้างวาทกรรมเรื่อง “การกลับไปดวงจันทร์เพื่อกำหนดอนาคตของมนุษยชาติ”
กรณีศึกษา: Constructivism กับวาทกรรมของ Artemis และ Tiangong
Constructivism เน้นการตีความและการสร้างความหมายทางสังคมและการเมือง ในกรณีของโครงการ Artemis
สหรัฐฯ ใช้วาทกรรมว่า “การกลับไปดวงจันทร์เพื่ออนาคตของมนุษยชาติ” เป็นการสะท้อนภาพลักษณ์ของสหรัฐฯ ในฐานะผู้นำที่ขับเคลื่อนความก้าวหน้าของมนุษยชาติ ไม่ใช่เพียงเพื่อผลประโยชน์แห่งชาติเท่านั้น แต่เพื่อสร้างความชอบธรรมทางศีลธรรมและอัตลักษณ์ในฐานะผู้ปกป้องและผู้บุกเบิก
ในทางตรงกันข้าม จีนใช้โครงการ Tiangong และ Chang’e เพื่อสร้างวาทกรรมว่า “จีนคือมหาอำนาจทางเทคโนโลยีและอารยธรรมที่สามารถยืนหยัดได้ด้วยตนเอง”
การสร้างสถานีอวกาศ Tiangong จึงไม่ใช่เพียงการพัฒนาทางเทคโนโลยี แต่เป็นการสร้างเอกลักษณ์ของจีน ในฐานะประเทศที่มีศักยภาพเทียบเท่าหรือเหนือกว่าสหรัฐฯ และสามารถกำหนดระเบียบโลกใหม่ได้
การตีความผ่าน Constructivism ทำให้เราเห็นว่าโครงการอวกาศไม่ได้เป็นเพียงการลงทุนเชิงวัตถุ แต่เป็นการสร้างความหมายและอัตลักษณ์ที่สะท้อนความทะเยอทะยานทางการเมืองและวัฒนธรรมของแต่ละประเทศ
หากในยุคสงครามเย็นการแข่งขันอวกาศถูกตีความว่าเป็นการต่อสู้เชิงอุดมการณ์ ปัจจุบันการแข่งขันถูกตีความว่าเป็นการสร้าง “อนาคตของมนุษยชาติ” และ “ความชอบธรรมของมหาอำนาจ”
Astropolitics กับ “สงครามเย็น”
ปัจจุบันทั้ง 3 กรอบทฤษฎีมีบทบาทผสมผสานกัน ทว่า ในยุคสงครามเย็น แนวคิด Realism ครอบงำการตีความการแข่งขันอวกาศ Realism อธิบายการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ Liberalism อธิบายความพยายามสร้างความร่วมมือ และ Constructivism อธิบายการเปลี่ยนแปลงของวาทกรรมและอัตลักษณ์ที่เชื่อมโยงกับอวกาศ
ความแตกต่างสำคัญคือ ในสงครามเย็นการแข่งขันอวกาศเป็นเรื่องของ 2 มหาอำนาจ
แต่ในศตวรรษที่ 21 มีผู้เล่นหลายฝ่าย ทั้งรัฐและเอกชน ทำให้เกิด “การตีความอวกาศ” ในหลายมิติ ทั้งด้านเศรษฐกิจ ความมั่นคง และสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม
การวิเคราะห์เชิงทฤษฎีดังกล่าว จะช่วยให้เราเข้าใจ ว่า Astropolitics ไม่ได้เป็นเพียงการแย่งชิงทรัพยากร แต่เป็นการสร้างความหมายใหม่ของอวกาศในฐานะพื้นที่เชิงยุทธศาสตร์ เศรษฐกิจ และอัตลักษณ์ทางการเมือง
หากในยุคสงครามเย็น ชัยชนะเชิงสัญลักษณ์คือการส่งมนุษย์ไปดวงจันทร์
ในศตวรรษที่ 21 ชัยชนะเชิงยุทธศาสตร์ก็คือการครอบครองทรัพยากรอวกาศ การควบคุมโครงสร้างพื้นฐานด้านการสื่อสาร และการสร้างวาทกรรมที่กำหนดอนาคตของมนุษยชาตินั่นเองครับ














