ถึงช่วงเทศกาลกินเจ..ละเว้นการเบียดเบียนชีวิตสัตว์ หันมาพิสมัยพืชผักผลไม้ ทีไร เรื่องราวข่าวผักแพง.. ผลไม้แพง มักจะถูกจุดให้ประดังประเดเข้ามากระแทกกระทั้นโสตประสาท พร้อมๆ กับคำแนะนำในการเลือกกิน เลือกซื้อ ผัก ผลไม้
กินเจปีนี้ก็เช่นกัน หนังม้วนเดิมๆ ไม่วายถูกวนกลับมาฉายซ้ำๆ อีกเป็นครั้งที่นับไม่ถ้วน…โดยเฉพาะอย่างยิ่งเคล็ดไม่ลับว่าด้วยการกินเจอย่างชาญฉลาด ได้พร้อมสรรพทั้งบุญและสุขภาพในคราวเดียวกัน
รู้รักสุขภาพต้องรู้จักกินผักถูกกาละเทศะ
ผักที่เราบริโภคอยู่ทุกวันนี้ สามารถแบ่งออกได้หลายประเภทด้วยหลักเกณฑ์และจุดประสงค์ในการแบ่งที่แตกต่างกันออกไป โดยหลักการแบ่งบางเรื่อง หากรู้ไว้ ไม่ใช่แค่ได้ผักดีมาบริโภค แต่จะได้สุขภาพดีมาเป็นของแถมด้วย
« จำแนกตามฤดูปลูกที่เหมาะสม เพื่อประโยชน์ในการหลีกเลี่ยงยาฆ่าแมลงที่ปนเปื้อนอยู่ในผัก
ผักที่เจริญเติบโตได้ดีในฤดูหนาว (ระหว่างเดือนตุลาคม ถึงเดือนมกราคม) สามารถเจริญเติบโต ได้ดีระหว่างอุณหภูมิ 18-28 องศาเซลเซียส ได้แก่ กระหล่ำดอก กะหล่ำปลี กระเทียม แครอท บรอคโคลี ผักกาดเขียวปลี ผักกาดหัว ผักกาดหอม มันฝรั่ง และหอมหัวใหญ่
ผักที่เจริญเติบได้ดีในฤดูร้อน (ระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ ถึงเดือนพฤษภาคม) สามารถเจริญเติบโตได้ดีในสภาวะร้อนจัดและแห้งแล้ง ซึ่งมีอุณหภูมิอยู่ระหว่าง 25 -35 องศาเซลเซียส ได้แก่ กระเจี๊ยบเขียวข้าวโพดหวาน กวางตุ้ง บวบ ผักกาดหอม ชะอม ผักบุ้ง ดอกแค ผักตระกูลแตงทุกชนิด
ผักที่เจริญเติบโตได้ดีในฤดูฝน (ระหว่างเดือนมิถุนายน ถึงเดือนกันยายน) สามารถทนฝน ซึ่งมีอุณหภูมิอยู่ระหว่าง 25 – 35 องศาเซลเซียส ได้แก่ คะน้า กวางตุ้ง แตงกวา บวบ ผักกาดหอม ชะอม ผักบุ้ง ตำลึง หน่อไม้ ถั่วฝักยาว มะระ ต้นหอม ผักชี
« จำแนกตามคุณภาพของผัก เพื่อประโยชน์ในการบริโภคผักปลอดภัยจากสารพิษปนเปื้อน และแบ่งระดับราคาของผัก
ผักธรรมดา คือ ผักที่ปลูกในระบบทั่วไป มีการใช้ยาฆ่าแมลงเพื่อกำจัดศัตรูพืช ซึ่งวางจำหน่ายทั่วไปตามท้องตลาด
ผักปลอดสารพิษ ผักสดอนามัย หรือผักกางมุ้ง คือ ผักที่มีกระบวนการการผลิตที่มีการใช้สารเคมีสังเคราะห์ เช่น ธาตุอาหารต่างๆ ใช้ปุ๋ยเคมีเพื่อเร่งการเจริญเติบโต รวมถึงการใช้ปุ๋ยอินทรีย์ต่าง ๆ ไม่ได้หมายความไม่ใช้สารเคมีหรือเคมีสังเคราะห์เลย เพียงแต่เคมีสังเคราะห์ดังกล่าวจะไม่เป็นอันตรายต่อผู้ใช้, ผู้บริโภค และสิ่งแวดล้อม เมื่อถึงเวลาเก็บเกี่ยว เคมีสังเคราะห์พวกนี้จะไม่ตกค้างอยู่ เพราะเคมีสังเคราะห์เหล่านี้เป็นกลุ่มของปุ๋ยเคมี จุลธาตุต่างๆ ซึ่งมีอยู่ในใบพืชอยู่แล้ว
ผักอินทรีย์ หรือผักออแกนิกส์ คือ ผักที่ปลูกโดยวิธีเกษตรอินทรีย์ ซึ่งเป็นระบบการผลิตที่รักษาสมดุลของธรรมชาติ และความหลากหลายทางชีวภาพ หลีกเลี่ยงการใช้สารสังเคราะห์ไม่ว่าจะเป็นปุ๋ยเคมี สารเคมีกำจัดศัตรูพืชและฮอร์โมนต่างๆ ตลอดจนไม่ใช้พืชหรือสัตว์ที่เกิดจากการตัดต่อทางพันธุกรรม (จีเอ็มโอ) เน้นใช้ภูมิปัญญาชาวบ้าน ใช้ปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยพืชสด ผลผลิตที่ได้จึงไม่มีสารพิษตกค้างปลอดภัยต่อผู้ผลิตและผู้บริโภคไม่ทำลายสภาพแวดล้อม
ผักไฮโดรโพรนิกส์ คือ ผักที่ปลูกโดยไม่ใช้ดิน แต่ใช้น้ำ โดยใส่สารอาหารไว้ในน้ำ ซึ่งถือเป็นสารเคมีที่ผลิตขึ้นด้วยกรรมวิธีทางวิทยาศาสตร์ และมนุษย์เป็นผู้กำหนดการให้สารอาหารต่อพืช ผักไฮโดรโพรนิกส์จึงไม่ใช่ผักอินทรีย์ (Organic) หรือแม้กระทั่งผักไร้สารเคมี (non-chemical) อย่างที่คนส่วนใหญ่เข้าใจ
กรณีว่าด้วยผักไฮโดรโพรนิกส์นี้ ดร.ชัยอาทิตย์ อิ่นคำ แห่งสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ได้แสดงทัศนะทางวิชาการไว้ในบทความเรื่อง ”ไนเตรทสะสมในผักไฮโดรโพรนิกส์” โดยระบุว่าผักปลอดดิน ที่ปลูกด้วยกระบวนการไฮโดรโพรนิกส์ ไม่จัดเป็นผักอินทรีย์ และยังคงมีสารไนเตรทปนเปื้อนอยู่ ทั้งนี้ปริมาณการปนเปื้อนสารไนเตรทในผักไฮโดรโพรนิกส์ ขึ้นอยู่กับจรรยาบรรณของเกษตรกรผู้ปลูกว่าจะมีระบบจัดการให้ลดการสะสมไนเตรทในผักเพื่อความปลอดภัยสูงสุดของผู้บริโภคอย่างไร
« จำแนกตามสีของผัก เพื่อให้ทราบถึงสารสำคัญในผัก ที่ให้ประโยชน์ในด้านการป้องกันโรค อาการเจ็บป่วยแก่ร่างกาย ซึ่งตามงานวิจัยของ มาร์ ฟาร์กัวสัน ผู้สนใจทางเคมีวิทยาของพืชได้แยกประโยชน์ของสารสีในผักและผลไม้ไว้ดังนี้
สีชมพูจนถึงสีแดง มีสารสำคัญ คือ ไลโคปีน เป็นเม็ดสีที่ให้สารสีแดงในผัก อย่าง มะเขือเทศ เป็นแหล่งรวมของสารต้านอนุมูลอิสระหรือแอนตี้อ๊อกซิเดนท์ สามารถป้องกันการเกิดโรคมะเร็งหลายชนิด โดยมะเขือเทศที่สุกแล้วจะให้ไลโคปีนสูงกว่ามะเขือเทศดิบ
สีส้ม มีสารสำคัญ คือ เบต้า-แคโรทีน อยู่ในผักอย่าง แครอท ซึ่งมีศักยภาพในการต้านอนุมูลอิสระอันเป็นตัวการก่อให้เกิดโรคมะเร็ง
สีเขียว มีสารสำคัญ คือ คลอโรฟิลล์ เป็นสารที่ให้สีเขียวในผักต่างๆ เช่น ตำลึง คะน้า บลอคโคลี่ ชะพลู ใบบัวบก เป็นต้น ผักยิ่งมีสีเขียวมากก็จะมีคลอโรฟิลล์มาก โดยนักวิทยาศาสตร์พบว่า เมื่อคลอโรฟิลล์ ถูกย่อยแล้ว จะมีพลังในการป้องกันมะเร็งมากขึ้น
สีน้ำเงินและสีม่วง มีสารสำคัญ คือ สารแอนโทไซยานิน เป็นสารที่อยู่ในผักสีม่วง เช่น ดอกอัญชันมะเขือม่วง นักวิทยาศาสตร์พบว่าคุณสมบัติของแอนโทไซยานิน ช่วยยับยั้งการเกิดโรคมะเร็งได้และยังออกฤทธิ์ในการขยายเส้นเลือด ช่วยลดความเสี่ยงการเป็นโรคหัวใจและโรคอัมพาตได้อีกด้วย
สีขาว มีสารสำคัญ คือ อัลลิซิน เป็นสารที่อยู่ในผักที่มีสีขาว เช่น ดอกกะหล่ำ กระเทียม หัวไชเท้าซึ่งช่วยป้องกันโรคความดันโลหิตสูง ลดคลอเลสเตอรอล และป้องกันโรคหลอดเลือดหัวใจตีบ
กินผักอย่างฉลาด-ปลอดภัยต้องพิถีพิถัน
ใครอยากได้ผักสะอาดปลอดภัยมาบริโภคตลอดเทศกาลกินเจปีนี้ เรามีเทคนิคการเลือกซื้อ จากเอกสารให้ความรู้ประชาชน เรื่อง “การเลือกซื้อและล้างผักสด ผลไม้ ให้สะอาด ปลอดภัย” ของกรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข มาฝาก
- ผักสดที่สะอาด ต้องไม่มีคราบดินหรือคราบขาว ซึ่งเป็นคราบของสารพิษกำจัดศัตรูพืช หรือมีเชื้อราตามใบ ซอกใบ ขณะที่ก้านผัก ต้องไม่มีสีขาวหรือมีกลิ่นฉุนผิดปกติ
- เลือกซื้อผักสดที่มีรูพรุนเป็นรอยกัดแทะของหนอนแมลงอยู่บ้างเพราะเมื่อหนอนยังกัดเจาะผักได้ แสดงว่าผักนั้นมีสารพิษกำจัดศัตรูพืชในปริมาณที่ไม่เป็นอันตรายมาก ไม่ควรเลือกซื้อผักที่มีแต่ใบสวยงาม
- เลือกซื้อผักสดอนามัยหรือผักกางมุ้ง ตามโครงการพิเศษของกรมวิชาการเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ หรือจากแหล่งเพาะปลูกที่เชื่อถือได้ ซึ่งสามารถสังเกตที่ตรารับรองคุณภาพของผัก ที่มอบให้โดยหน่วยงานที่น่าเชื่อถือ เช่น ตรารับรองคุณภาพระบบตรวจสอบสารพิษ จากกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข หรือสัญลักษณ์รับรองสินค้าเกษตรและอาหารจากกรมวิชาการเกษตร (เป็นเครื่องหมายรูปตัว Q)
- เลือกกินผักตามฤดูกาลเนื่องจากผักที่ปลูกได้ตามฤดูกาลจะมีโอกาสเจริญเติบโตได้ดีกว่านอกฤดูกาล ส่งผลให้เกษตรกรลดการใช้สารเคมี และปุ๋ยเคมีลง และควรเลือกกินผักพื้นบ้านตามฤดูกาล ที่สามารถปลูกและเจริญเติบโตได้ง่าย เช่น ผักแว่น ผักหวาน ผักติ้ว ผักกระโดน ใบย่านาง ใบเหลียง ใบยอ ผักกระถิน ยอดแค ย่อมจะช่วยให้ลดการบริโภคผักที่ปนเปื้อนสารเคมีได้อีกทางหนึ่ง
- ไม่กินผักชนิดใดชนิดหนึ่งเป็นประจำ ควรกินผักให้หลากหลายชนิด จากหลายแหล่งปลูก สับเปลี่ยนหมุนเวียนกันไป เพื่อได้รับประโยชน์ทางด้านโภชนาการครบถ้วน และหลีกเลี่ยงการรับพิษจากสารเคมีที่อยู่ในผักซึ่งจะไปสะสมอยู่ในร่างกาย
ปิดท้ายด้วย สารพัดวิธีล้างผัก ให้สะอาด ปลอดภัย
- ปอกเปลือกหรือลอกเปลือกชั้นนอกของผักสดออก ถ้าเป็นต้นหรือเป็นหัวให้แกะเป็นกลีบหรือแกะใบออกจากต้นทิ้ง แล้วนำไปแช่น้ำ 10-15 นาที จากนั้นจึงล้างด้วยน้ำไหลผ่าน 2 นาที ซึ่งจากการศึกษาของกรมวิชาการเกษตร การลอกเปลือกทิ้งสามารถลดสารเคมีที่เกาะติดตามผิวผักผลไม้ได้มากที่สุดถึง 92%
- ล้างผักสดด้วยน้ำสะอาดหลายๆ ครั้ง และคลี่ใบถู หรือล้างด้วยการใช้น้ำไหลผ่านผักสดนานอย่างน้อย 2 นาที หรือใช้สารละลายอื่นๆในการล้างดังนี้
- ล้างโดยใช้น้ำเกลือ (เกลือ 2 ช้อนโต๊ะพูนต่อน้ำ 4 ลิตร)
- ล้างโดยใช้น้ำปูนคลอรีนที่มีความเข้มข้น 50 พีพีเอ็ม (โดยผสมผงปูนคลอรีน 1/2 ช้อนชา ในน้ำ 1 แก้ว คนให้เข้ากัน ทิ้งไว้ให้ตกตะกอน รินเฉพาะส่วนที่เป็นน้ำใสแล้วผสมน้ำสะอาดลงไป 20 ลิตร)
- ล้างโดยใช้น้ำส้มสายชู (น้ำส้มสายชู ½ ถ้วยต่อน้ำ 4 ลิตร)
- ล้างโดยใช้น้ำโซดา (โซเดียมไบ-คาร์บอเนต 1 ช้อนโต๊ะต่อน้ำ 4 ลิตร)
- ล้างโดยใช้น้ำยาล้างผัก (ตามวิธีที่ผู้ผลิตแนะนำ)
- สำหรับผักที่มีลักษณะเป็นหัว ผล ยังสามารถล้างได้ด้วยการใช้น้ำผสมด่างทับทิม (ประมาณ 10-20 เกล็ด) + น้ำส้มสายชู (1 ช้อนโต๊ะ) + หยดสารไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ 20 หยด แช่นาน 5 นาที โดยใช้มือถูตามผิวของหัวหรือผลของผัก แล้วล้างด้วยน้ำสะอาดอีก 1-2 ครั้ง
โดยวิธีการล้างเหล่านี้ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุขยืนยันว่า สามารถลดสารเคมีกลุ่มที่ไม่ดูดซึม ได้แก่ เมทธิลพาราไธออน มาลาไธออน ได้ตั้งแต่ 6-92% ยิ่งถ้าใช้แปรงขนอ่อนถูตาม ผิว ซอก ของผักสด ยิ่งจะช่วยให้ผักสะอาดขึ้นด้วย
ท้ายสุด ผศ.เวณิกา เบ็ญจพงษ์ ผู้เชี่ยวชาญด้านพิษวิทยาทางอาหาร สถาบันโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล แนะนำว่าวิธีที่ดีสุดในการเลือกรับประทานผัก คือ กินผักให้หลากหลายชนิด ทั้ง ผักใบ ผักผล ผักหัว ฯลฯ ไม่กินผักชนิดเดียวกันหรือกินไม่กี่ชนิด เพราะการกินผักหรืออาหารที่หลากหลายชนิด จะทำให้ร่างกายได้รับสารอาหารแตกต่างกันไป










