บทเรียนเรื่องการ ‘รู้เท่าทันสื่อ’ ถูกหยิบยกมาปรับใช้อยู่บ่อยๆ ยิ่งในช่วงที่มีกระแสข่าวรุนแรง กระทบจิตใจของผู้คนทีไร องค์ความรู้นี้ก็มักจะนำมาปรับใช้อธิบายปรากฏการณ์การนำเสนอข่าวของสื่อ ขณะเดียวกัน ก็เพื่อฉุดรั้งความคิดและความรู้สึกร่วมของคนในสังคม ไม่ให้เชื่ออย่างสุดโต่งตามข้อมูลเรื่องใดเรื่องหนึ่งที่สื่อนำเสนอมากจนเกินไป จนส่งผลกระทบต่อการใช้ชีวิตและคนรอบข้าง
ยิ่งในยุคดิจิทัล ที่การนำเสนอข่าวของสื่อส่วนใหญ่อาศัยช่องทางเผยแพร่ทางโซเชียลมีเดียด้วยแล้ว กระแสข่าวก็ยิ่งไปเร็ว ‘ยิ่งกว่าไฟลามทุ่ง’ บทเรียนเรื่องการ ‘รู้เท่าทันสื่อ’ จึงทวีความสำคัญไม่น้อยสำหรับคนในยุคนี้ ในฐานะเกราะป้องกันตนเองและคนรอบข้าง
สร้างภูมิคุ้มกันจากสื่อไม่สร้างสรรค์ ด้วยวิชา ‘รู้เท่าทันสื่อ’ ฉบับประชาชน
Media Literacy หรือ การรู้เท่าทันสื่อ เป็นวิชาว่าด้วยทักษะของบุคคลทั่วไปในการตรวจสอบ คิด วิเคราะห์ แยกแยะ ต่อข้อมูลที่ท่วมท้นบนโลกอินเทอร์เน็ต รวมทั้งเข้าใจวัฒนธรรมใหม่ที่มาพร้อมกับการสื่อสารไร้พรมแดน และไม่ใช่แค่เฉพาะรู้เท่าทันในฐานะผู้รับข่าวสาร แต่ในฐานะผู้ผลิตและส่งต่อด้วย
นอกจากนั้น ในมุมของคนทั่วไป การรู้เท่าทันสื่อยังครอบคลุมถึงการมีสติ ไม่หลงเชื่อเนื้อหาที่ได้อ่าน ได้ยิน ได้ฟัง และสามารถคิดวิเคราะห์ ตั้งข้อสงสัย และรู้จักตั้งคำถามว่า สิ่งนั้นจริงหรือไม่จริง ใครเป็นคนให้ข้อมูล เขาต้องการสื่ออะไร หรือมีจุดมุ่งหมายแอบแฝงหรือไม่
โดยองค์ประกอบที่จะทำให้ทุกคนสามารถรู้เท่าทันสื่อได้ง่ายๆ คือ
- เปิดรับสื่อ ประสาทสัมผัสทั้ง 5 ที่ใช้ในการเปิดรับสื่อ เมื่อเปิดรับแล้วสมองจะสั่งการให้คิดและปรุงแต่งให้เกิดอารมณ์ต่างๆ ตามมา ดังนั้น การที่ผู้รับรู้จะรู้เท่าทันสื่อในขั้นนี้ ต้องรู้ถึงอารมณ์ตนเอง เพื่อแยกความคิดและอารมณ์ออกจากกันให้ได้ ถ้าทำได้ ความคิดจะตกผลึกและทำให้รู้ความจริงได้ว่า อะไรเป็นสิ่งที่สื่อสร้างขึ้น นั่นเอง
- วิเคราะห์สื่อ การแยกแยะองค์ประกอบในการนำเสนอข่าวของสื่อว่ามีวัตถุประสงค์อะไร
- เข้าใจสื่อ เป็นการตีความสื่อหลังจากเปิดรับสื่อไปแล้วเพื่อทำความเข้าใจในสิ่งที่สื่อนำเสนอ ซึ่งแน่นอนว่าผู้รับสารแต่ละคนก็มีความเข้าใจสื่อได้ไม่เหมือนกัน ย่อมมีความเป็นไปได้สูงที่จะตีความไปคนละแบบ ขึ้นอยู่กับประสบการณ์ พื้นฐานการศึกษา คุณสมบัติในการเรียนรู้ ตลอดจนการรับรู้ข้อมูลของแต่ละบุคคลที่ไม่เท่ากันมาก่อน
- ประเมินคุณค่าสื่อ หลังจากวิเคราะห์และทำความเข้าใจสื่อแล้ว ควรประเมินค่าสิ่งที่สื่อนำเสนอด้วยว่ามีคุณภาพและมีคุณค่า (Value) มากน้อยเพียงใด ไม่ว่าจะเป็นด้านเนื้อหา วิธีนำเสนอ หรือเทคนิคที่ใช้ เป็นต้น
- ปรับใช้สื่อที่รับรู้ให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อตนเองและคนรอบข้าง เพื่อป้องกันตนเองและคนรอบข้างจากการเสพสื่อ หลายคนมักหลีกเลี่ยงหรือคัดกรองสื่อก่อนที่จะเสพ ทว่า สัจธรรมที่เกิดขึ้นจริง คือ ทุกคนไม่สามารถหลีกหนีไปจากโลกของสื่อได้ ดังนั้น เมื่อใดก็ตามที่ต้องรับรู้ข่าวสาร คาถาที่จะทำให้รอดพ้นจากการเป็นเหยื่อของสื่อเลือกข้างหรือสื่อยัดเยียด นั่นคือ สติที่จะช่วยวิเคราะห์และนำสารที่ได้ไปใช้เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดกับตัวเอง และก่อนที่จะนำสารนั้นไปส่งต่อก็ต้องพิจารณาว่า ข่าวนั้นเป็นความจริงที่เชื่อถือได้หรือไม่ ยิ่งในยุคของโซเชียลเน็ตเวิร์ค การส่งสารนั้นง่ายเพียงปลายนิ้วคลิกเท่านั้น ทุกคนจึงยิ่งต้องเพิ่มความระมัดระวัง คิดก่อนส่ง คิดก่อนแชร์ ให้มากขึ้นเป็นทวีคูณ
เปิดตัว Media Literacy วิชาว่าด้วยการ ‘รู้เท่าทันสื่อ’ สร้าง Netizen รุ่นใหม่ คุณภาพคับแก้ว
ที่ผ่านมา การรู้เท่าทันสื่อยังมีการให้ความสำคัญในแง่ ‘ทักษะใหม่ที่จำเป็นของคนในศตวรรษที่ 21’ ด้วย โดยหลายประเทศบรรจุวิชา Media Literacy หรือ วิชาการรู้เท่าทันสื่อ ไว้ในหลักสูตรการเรียนการสอนตั้งแต่ชั้นประถมศึกษาไปถึงระดับอุดมศึกษาในมหาวิทยาลัย เพื่อติดอาวุธให้กับผู้เรียนในการตั้งรับกับกระแสข่าวปลอม หรือ fake news อย่างรู้เท่าทัน
และล่าสุด เว็บไซต์ Common Sense Education ซึ่งเป็นเครือข่ายที่พูดเรื่องการรู้เท่าทันสื่อโดยเฉพาะ ได้เผยแพร่หลักสูตรออนไลน์ หรือ EDUCATOR TOOLKIT : News & Media Literacy ลงในเว็บไซต์ www.commonsense.org/
โดยแบ่งออกเป็นหลักสูตรออนไลน์สำหรับนักเรียนในแต่ละระดับชั้น ประกอบด้วย
- เครื่องมือที่ใช้ในการเรียนการสอนโดยแบ่งตามหัวข้อ
- กิจกรรมและการบ้านสำหรับนักเรียน
- วิดีโอและเกมส่งเสริมการเรียนรู้ในเรื่องการรู้เท่าทันสื่อ
- สื่อการเรียนการสอนเพิ่มเติมสำหรับผู้ปกครอง
- สื่อการเรียนการสอนที่มีให้เลือกในหลายรูปแบบ ทั้งแบบ low-tech และ high-tech
โดยในบทความของเว็บไซต์ The Potential.org เรื่อง “MEDIA LITERACY: หยุดแชร์ข่าวปลอม ด้วยวิชา ‘เท่าทันสื่อ’ ได้ให้ข้อมูลจาก เอริน วิลคีย์ โอห์ (Erin Wilkey Oh) ผู้อยู่เบื้องหลังเว็บไซต์ Common Sense Education เครือข่ายที่พูดเรื่องการเท่าทันสื่อโดยเฉพาะ โดยเอรินได้ให้เคล็ดลับการสอนในวิชารู้เท่าทันสื่อ ซึ่งเคล็ดลับนี้เป็นประสบการณ์ตรงจากการได้รับเชิญไปเป็นวิทยากรในห้องเรียนของเธอ ด้วยการตั้งคำถาม ดังนี้
- ใครเป็นคนเขียนบทความนี้? คำถามนี้จะช่วยให้นักเรียนหยุดคิดว่า บทความนี้ถูกเขียนขึ้นด้วย ‘บุคคล’ หนึ่ง ซึ่งหมายความว่ามันอาจเป็นทัศนคติส่วนตัว อันมาจากเหตุผล บริบท และภูมิหลังที่แตกต่างกัน
- ทำไมข้อความหรือบทความนี้จึงถูกส่งมา ทำไมเขาถึงเขียนมันขึ้น? คำถามนี้เปิดโอกาสให้เด็กๆ พิจารณาจุดประสงค์ของผู้เขียน ว่าเขียนขึ้นเพื่อ ให้ข้อมูล, สร้างความบันเทิง, โน้มน้าวให้เชื่อ หรือทั้งหมด? จากนั้นอาจถามต่อว่า บทความนี้ทำให้เด็กๆ หรือผู้อ่านรู้สึกอย่างไร เพื่อเปิดโอกาสให้พวกเขาตีความความตั้งใจของผู้เขียน
- บทความนี้เผยแพร่ที่ไหน? พื้นที่ที่ปล่อยย่อมสร้างบอกความน่าเชื่อถือในตัวเอง เช่น เผยแพร่ในเว็บไซต์ข่าวที่น่าเชื่อถือ, ถูกส่งกันต่อๆ มาในอีเมล, แชร์ต่อกันผ่านเฟซบุ๊ค ซึ่งทั้งหมดนี้สืบสาวกลับไปยังพื้นที่เผยแพร่ตั้งต้นได้หรือไม่
- ผู้เขียนใช้เทคนิคอะไรมาดึงความสนใจของผู้อ่าน? ในรูปแบบคลิปวิดีโอ, แอพพลิเคชั่น หรือแพลตฟอร์มอื่นในรูปแบบออนไลน์
- บทความนั้นสอดแทรกมุมมองอะไรเอาไว้บ้าง? เพราะทุกบทความย่อมมี ‘ข้อความระหว่างบรรทัด’ หรือทัศนคติบางอย่างที่ผู้เขียนต้องการจะโน้มน้าวให้ผู้อ่านเชื่อ แม้ว่าในบทความนั้นจะไม่ได้แสดงน้ำเสียงของผู้เขียน แต่ก็เป็นสิ่งหนึ่งที่ผู้อ่านต้องพึงรู้ว่ามันมีอยู่
แม้ในตอนนี้วิชารู้เท่าทันสื่อยังไม่ได้ถูกบรรจุไว้ในรายวิชาหลัก ทว่า ก็มีแนวโน้มที่จะทวีความสำคัญมากขึ้นเรื่อยๆ สำหรับแวดวงการศึกษาทั่วโลก ยิ่งในการดำรงชีวิตในยุคที่ข่าวสารถูกเผยแพร่มามาแบบรวดเร็วติดจรวดผ่านสื่อออนไลน์ หาก ว่าที่พลเมืองเน็ตทุกคน หรือ netizen ทุกคน มีเกราะป้องกันที่ดีพอในการเสพสื่อ ทุกคนย่อมสัมผัสได้ถึงชีวิตอันสงบสุขได้ไม่ยากเลย
อ้างอิง : บทความเรื่อง “MEDIA LITERACY: หยุดแชร์ข่าวปลอม ด้วยวิชา ‘เท่าทันสื่อ’ เว็บไซต์ https://thepotential.org/ (https://thepotential.org/2018/11/19/media-literacy/)
สื่อเผยแพร่เรื่อง “รู้เท่าทันสื่อ” ห้องสร้างปัญญา ศูนย์เรียนรู้สุขภาวะ สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) หรือดาวน์โหลดได้ที่ resource.thaihealth.or.th (file:///C:/Users/salika/Downloads/sook_library19_ruuethaathansuue_final.pdf)
https://www.commonsense.org/education/toolkit/news-and-media-literacy
อัปเดต ทักษะการศึกษาที่จำเป็นในทศวรรษที่ 21 กันต่อ
‘การศึกษา’ ในยุคเศรษฐกิจดิจิทัล ที่มุ่งผลิตบุคลากรป้อน ‘10 S-curve’ ดีต่อประเทศจริงหรือ?
อยากเป็นคนคุณภาพของศตวรรษที่ 21 ต้องปรับตัวด้วย ทักษะที่จำเป็นในศตวรรษที่ 21
Blended Learning ชั่วโมงนี้ดีที่สุด เหมาะสุดสำหรับผู้เรียนและผู้สอนในยุคดิจิทัล










