มีไม่กี่ประเทศในโลกนี้ที่เป็นผู้เพาะปลูกและส่งออกข้าวรายใหญ่ และมีอีกหลายประเทศในโลกนี้ที่แม้จะมีอัตราการบริโภคข้าวสูงมาก แต่ต้องนำเข้าข้าวจำนวนมหาศาล เนื่องจากผลผลิตภายในประเทศไม่เพียงพอกับความต้องการ เช่นเดียวกับ ‘ฟิลิปปินส์’ ที่ครองสถิติประเทศผู้นำข้าวรายใหญ่ที่สุดในโลกเมื่อปี 2019 ด้วยจำนวนมากถึง 3 ล้านเมตริกตันเพิ่มขึ้น 58% จากปีก่อนหน้า และทำลายสถิติด้วยยอดนำเข้าข้าวมากกว่า 275% ในปี 2017 มากกว่าประเทศจีนที่มีประชากรกว่า 1,400 ล้านคน ที่นำเข้าข้าวในปีเดียวกัน 2.5 ล้านเมตริกตัน
ดีมานด์ดังกล่าวนอกจากจะสวนทางกับซัพพลายที่มีอยู่อย่างจำกัดแล้ว ยังเป็นหนังคนละม้วนกับอาชีพ ‘ชาวนา’ ในแดนตากาล็อกที่สุ่มเสี่ยงจะสูญพันธ์เข้าไปทุกที จากค่านิยมของคนยุคใหม่ที่บ่ายหน้าหางานทำในเมืองหรือไม่ก็โบยบินไปเป็นแรงงานในต่างแดน ที่เงินดีและรายได้งามกว่าการทำงานแบบหลังสู้ฟ้าหน้าสู้ดิน

มหาวิทยาลัยฟิลิปปินส์ (University of the Philippines) โดย Los Baños Researcher ได้ศึกษาวิจัยในหัวข้อเรื่อง “เกษตรกรชาวนาผู้สูงอายุชาวฟิลิปปินส์และแรงบันดาลใจต่อลูกๆ (Aging Filipino Rice Farmers and Their Aspiration for Their Children)” โดยได้สุ่มสำรวจครัวเรือนเกษตรกรชาวนาจำนวน 923 ราย จาก 13 หมู่บ้าน ในพื้นที่ 3 จังหวัดของเกาะใหญ่ 3 แห่งของฟิลิปปินส์ ได้แก่ จังหวัด Isabela ในเขตเกาะลูซอน จังหวัด Iloilo ในเขต เกาะวิสายาส์ และจังหวัด Agusan del Norte ในเขตเกาะมินดาเนา ด้วยวิธีการสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่ม เพื่อให้เข้าใจชีวิตและสถานการณ์ที่ชาวนาฟิลิปปินส์ต้องเผชิญอย่างแท้จริง โดยพบประเด็นที่น่าสนใจ ดังนี้
เกษตรกรชาวนาฟิลิปปินส์ที่ได้ทำการสำรวจส่วนใหญ่เป็นเพศชายคิดเป็น 70% และ 30% เป็นเพศหญิง ส่วนใหญ่มีสถานะแต่งงานแล้วและมีสมาชิกเฉลี่ยครัวเรือนละ 5 คน รวมทั้งโดยเฉลี่ยแต่ละครัวเรือน จะมีลูกประมาณ 4 คน นอกจากนี้ ประมาณ 77% ของผู้ตอบแบบสำรวจประกอบอาชีพทำนาเป็นอาชีพหลัก และ 33% เป็นอาชีพรอง

อายุเฉลี่ยของเกษตรกรชาวนาฟิลิปปินส์ที่ทำการสำรวจอยู่ที่ 53 ปี โดยประมาณ 50% ของผู้ตอบแบบสำรวจมีอายุระหว่าง 41 – 60 ปี ในขณะที่ 28% มีอายุมากกว่า 60 ปี และมีเพียง 18% ที่มีอายุ ต่ำกว่า 40 ปี โดยส่วนใหญ่จบการศึกษาระดับประถมศึกษา และโดยเฉลี่ยแล้วใช้เวลาเพียง 8 ปีในโรงเรียนหรือเทียบเท่า กับระดับมัธยมศึกษาปีที่ 2 ก่อนที่จะเลิกเรียน
ผลสำรวจที่่น่าตกใจและส่งสัญญาณร้ายต่ออาชีพชาวนาในฟิลิปปินส์ก็คือ ชาวนาฟิลิปปินส์ 65% ไม่ต้องการให้ลูกทำนา ในขณะที่ 35% หรือเพียงแค่ 1 ใน 3 ของทั้งหมด ต้องการให้ลูกสืบทอดอาชีพชาวนา โดยเกษตรกรชาวนาจากทั้ง 3 พื้นที่ ส่วนใหญ่ไม่ต้องการให้ลูกประกอบอาชีพชาวนา (จังหวัด Iloilo 73% จังหวัด Isabela 72% และ จังหวัด Agusan del Norte 53%) แต่ต้องการให้ลูกหางานในมืองหรือการออกไปทำงานในต่างประเทศ
เหตุผลหลักที่เกษตรกรชาวนาต้องการให้ลูกสืบทอดอาชีพชาวนาพบว่าประมาณครึ่งหนึ่งของผู้ตอบแบบสำรวจ หรือ 45.8% ต้องการให้ลูกอย่างน้อยคนใดคนหนึ่งดูแลบริหารจัดการพื้นที่นาที่มีอยู่และสืบสานประเพณีทำนา เหตุผลรองลงมาได้แก่ เป็นตัวเลือกเดียวสำหรับการทำมาหากิน (21.4%) เป็นแหล่งรายได้ของครอบครัวหรือรายได้เสริม (21.3%) และการทำนาช่วยให้มั่นใจว่ามีอาหารเพียงพอ (18.8%)

สำหรับเหตุผลหลักที่เกษตรกรชาวนาไม่ต้องการให้ลูกสืบทอดอาชีพชาวนาพบว่า 72.7% เชื่อว่า ลูกจะไม่มีอนาคตที่ดีเมื่อทำอาชีพชาวนาเหมือนอย่างตนเอง เหตุผลรองลงมาได้แก่ เป็นงานที่ใช้แรงงานค่อนข้างหนัก ต้องการให้ลูกได้รับการศึกษาอย่างน้อยในระดับวิทยาลัยเพื่อจะได้มีงานที่มั่นคงและรายได้ที่ดีกว่า (32.02%) และ ลูกไม่สนใจที่จะทำาชีพทำนา (20.6%)
ชีวิตที่ตกอยู่ในวังวนของความจน การเปลี่ยนอาชีพจึงเป็นทางออก
ชาวนาฟิลิปปินส์ส่วนใหญ่มีความเชื่อว่าการทำงานนอกภาคการเกษตรในเขตเมืองหรือต่างประเทศเป็นงานที่ดีกว่า เนื่องจากสถานะทางสังคมและรายได้ที่สูงกว่าการทำงานในภาคการเกษตร แต่นั่นแม้จะเป็นค่านิยมที่แพร่หลายในขณะนี้ แต่ก็ยังมีชาวนาฟิลิปปินส์อีกกลุ่มหนึ่งที่ยังต้องการให้ลูกเดินตามรอยเท้าสืบสานอาชีพชาวนาส่วนใหญ่จะเป็นเกษตรกรชาวนาที่สูงอายุมากๆ ที่ต้องการให้ลูกหลานหรือคนในครอบครัวเข้าช่วยบริหารจัดการหรือดูแลที่นาแทน หรือยังอยากให้ยึดอาชีพชาวนาเลี้ยงปากเลี้ยงท้องสืบต่อไปในภายภาคหน้า
นอกจากนี้ผลการศึกษายังพบว่า ชาวนาฟิลิปปินส์ยังคงวนเวียนอยู่กับวงจรแห่งความยากจน (Cycle of Poverty) เนื่องจากส่วนใหญ่มีทุนไม่เพียงพอที่จะทำนา ทำให้ชาวนาส่วนใหญ่ได้ชื่อว่าเป็นผู้ที่มีหนี้สินล้นพ้นตัว ซึ่งไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจนัก หากไม่ใช่นายทุนที่มีกำลังทรัพย์ในการทำนาเอง ค่าแรงของชาวนาหรือผู้ที่รับจ้างทำนารายวันในฟิลิปปินส์แตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค โดยมีอัตราการค่าแรงอยู่ระหว่าง 264.3-396.5 เปโซฟิลิปปินส์ต่อวัน (ราว 168-252 บาท) เท่านั้นเอง

อย่างไรก็ตาม ปัญหาเกษตรกรชาวนาที่เริ่มมีอายุมากขึ้นและเสี่ยงสูญหายไปจากสังคมในอนาคต ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในฟิลิปปินส์ แต่ในประเทศผู้ผลิตและส่งออกข้าวสำคัญในอาเซียนอื่นๆ เช่น ไทย และต่างก็ประสบปัญหาเช่นเดียวกัน แต่เนื่องจากฟิลิปปินส์เป็นประเทศที่ไม่สามารถผลิตข้าวได้เพียงพอกับความต้องการบริโภคภายในประเทศด้วยพื้นที่การเกษตรที่มีอย่างจำกัด เพราะประเทศส่วนใหญ่เป็นภูเขาและประกอบไปด้วยเกาะเล็กๆ กว่า 7,107 เกาะ อีกทั้งยังประสบปัญหาภัยพิบัติทางธรรมชาติอยู่เป็นประจำ ซึ่งเงื่อนไขทั้งหมดล้วนเป็นอุปสรรคที่ทำให้ฟิลิิปปินส์ต้องนำเข้าข้าวจากต่างประเทศเป็นจำนวนมากตามสถิติดังกล่าวข้างต้น
ดังนั้น หากประเทศนี้ยังต้องเผชิญกับปัญหาชาวนาสูงวัย ที่นับวันจะไร้เรี่ยวแรง และจำต้องเลิกราอาชีพนี้ไปในที่สุด แต่กลับไม่มีคนรุ่นใหม่เข้ามาสืบทอดอาชีพทำนา อาจก่อเกิดวิกฤติมากกว่าประเทศอื่นๆ และมีความเสี่ยงด้านความมั่นคงทางอาหาร ตลอดจนภาวะการขาดแคลนอาหารภายในประเทศในอนาคต
ทัั้งนี้ ปัจจุบันชาวนาฟิลิปปินส์มีอยู่ประมาณ 10 ล้านคน มีพื้นที่เพาะปลูกข้าวโดยรวมประมาณ 4.45 ล้านเฮกตาร์ คิดเป็นประมาณ 35% ของพื้นที่เพาะปลูกพืชเกษตรทั้งหมด โดยสามารถผลิตข้าวได้เพียงประมาณ 11-12 ล้านเมตริกตันต่อปีแต่มีอัตราการบริโภคข้าวมากถึงกว่า 14 ล้านเมตริกตันต่อปี ทำให้ฟิลิปปินส์จำเป็นต้องพึ่งพาการนำเข้าข้าวปีละ 2–3 ล้านเมตริกตัน

นอกจากนี้ ยังคาดว่าในอนาคตการผลิตข้าวในฟิลิปปินส์จะเติบโตอย่างจำกัด เนื่องจากการทำนาในฟิลิปปินส์ ประสบปัญหาหลายด้านทั้งการขาดแคลนการวิจัยและพัฒนาที่ยั่งยืน เทคโนโลยีการผลิตที่ล้าสมัย ผลผลิตต่อไร่ต่ำ อีกทั้งต้นทุนการผลิตข้าวค่อนข้างสูง โดยข้อมูลจากกระทรวงเกษตรฟิลิปปินส์ (Department of Agriculture: DA) ระบุว่า ฟิลิปปินส์มีต้นทุนการผลิตข้าวอยู่ที่ 12.72 เปโซฟิลิปปินส์ต่อกิโลกรัม เมื่อเทียบกับประเทศผู้ผลิตข้าวหลัก เช่น ไทยมีต้นทุนอยู่ที่ 8.86 เปโซฟิลิปปินส์ต่อกิโลกรัม และเวียดนาม มีต้นทุนอยู่ที่ 6.22 เปโซฟิลิปปินส์ต่อกิโลกรัม เป็นต้น จะเห็นว่าทั้งไทยและเวียดนามมีต้นทุนการผลิตข้าวที่ต่ำกว่าฟิลิปปินส์มาก
ด้านประเทศผู้ส่งออกข้าวรายใหญ่ที่สุดของโลก 10 อันดับแรก ในปี 2018/2019 ได้แก่ อินเดีย ไทย เวียดนาม ปากีสถาน สหรัฐอเมริกา เมียนมา จีน กัมพูชา บราซิล และอุรุกวัย
ขณะที่ประเทศผู้ผลิตข้าวขาวหรือข้าวที่สีออกจากโรงสีรายใหญ่ที่สุดของโลก 10 อันดับแรก ในปี 2018/2019 ได้แก่ จีน อินเดีย อินโดนีเซีย บังคลาเทศ เวียดนาม ไทย เมียนมา ฟิลิปปินส์ ญี่ปุ่น และบราซิล ส่วนประเทศที่มีอัตราการบริโภคข้าวขาวมากที่สุดในโลก 10 อันดับแรก ในปี 2019/2020 ได้แก่ จีน อินเดีย อินโดนีเซีย บัังคลาเทศ เวียดนาม ฟิลิปปินส์ ไทย เมียนมา ญี่ปุ่น และบราซิล โดยทั่วโลกมีอัตราการบริโภครวมกันมากถึง 143 ล้านเมตริกตัน

จากปัญหาต่างๆ ดังที่รุมเร้าดังกล่าว เป็นเหตุให้ฟิลิปปินส์ไม่สามารถที่จะเพิ่มผลผลิตข้าวให้เพียงพอต่อความต้องการได้ กอปรกับผลการสำรวจที่ชี้ให้เห็นว่าอาชีพชาวนาเป็นงานที่หนักและมีรายได้ค่อนข้างต่ำ ทำให้คนรุ่นใหม่มองข้าม ไม่ต้องการจะเข้ามาสานต่ออาชีพชาวนาของบรรพบุรุษ ยิ่งรายได้ต่อเดือนน้อยนิดเพียง 1,667 เปโซฟิลิปปินส์ (ราว 1,060บาท) ยิ่งไม่มีแรงจูงใจใดๆ ที่จะทำให้คนรุ่นใหม่อยากที่จะทำอาชีพนี้ ผลสำรวจนี้ยังสะท้อนให้เห็นอีกว่า ในอนาคตมีแนวโน้มที่อาชีพการทำนาในฟิลิปปินส์ จะคงเหลือแต่ผู้สูงอายุ และนั่นหมายความว่าเมื่อชาวนาผู้ชราภาพเหล่านี้สิ้นอายุขัยลง ในขณะที่ไร้คนรุ่นใหม่เข้ามาเติมเต็ม เพราะต่างย้ายเข้าไปหางานทำในเมือง หรือต่างประเทศมากขึ้น อาชีพชาวนาในฟิลิปปินส์จะกลายเป็นอาชีพที่หาคนทำได้ยาก จนอาจนำไปสู่การสูญพันธุ์ในที่สุด

ทั้งนี้ สัดส่วนของแรงงานภาคการเกษตรในฟิลิปปินส์มีแนวโน้มลดลงตั้งแต่ ปี 2011 ในขณะที่แรงงานในภาคอุตสาหกรรมและบริการมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง มีรายงานจากสำนักงานสถิติแห่งชาติฟิลิปปินส์ระบุว่า มีแรงงานฟิลิปปินส์ในต่างแดน (Overseas Contract Workers: OCWs)ประมาณ 2.2 ล้านคนทั่วโลก ส่วนใหญ่มีอายุ 30-34 ปี รองลงมาคือกลุ่มอายุ 25-29 ปี คิดเป็นสัดส่วน 22.6% และ 20.7% ของ OCWs ทั้งหมด ตามลำดับ ประเทศที่แรงงานฟิลิปปินส์นิยมไปทำงาน 5 อันดับแรก ได้แก่ ซาอุดิอาระเบีย สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ ฮ่องกง และไต้หวัน โดยในช่วงเดือนเมษายน-กันยาน 2019 ชาวฟิลิปปินส์ที่แสวงหาโอกาสในดินแดนอื่นนี้ โอนเงินกลับประเทศราว 211.9 พันล้านเปโซฟิลิปปินส์ (ราว 134.8 พันล้านบาท)

ไทยจะช่วงชิงโอกาสและต้องปรับตัวอย่างไรในสถานการณ์นี้
เนื่องจากวิกฤติอาชีพชาวนาที่มีแนวโน้มลดจำนวนลงเรื่อยๆ ในฟิลิปปินส์ อาจสร้างโอกาสในการส่งออกข้าวไทยมายังฟิลิปปินส์ในอนาคตได้เพิ่มมากขึ้นเป็นลำดับ อย่างไรก็ดี สำนักงานส่งเสริมการค้าในต่างประเทศ ณ กรุงมะนิลา กรมส่งเสริมการค้าระหว่างประเทศ กระทรวงพาณิชย์ เผยถึงสถานการณ์ในประเทศไทยซึ่งเป็นประเทศผู้ผลิตข้าวหลักป้อนตลาดโลกว่า ก็ประสบปัญหาในลักษณะเดียวกัน โดยปัจจุบันชาวนาไทยก็มีจำนวนลดน้อยลง ดังนั้น ประเทศไทยเองก็จำเป็นจะต้องหามาตรการที่มีประสิทธิภาพในการสร้างความมั่นคงของอาชีพชาวนา ให้บรรดากระดูกสันหลังของชาติสามารถเลี้ยงตัวเองและครอบครัวได้ ไม่ใช่ใช้ชีวิตแบบชักหน้าไม่ถึงหลัง หรือตำข้าวสารกรอกหม้อไปวันๆ โดยหนทางที่พึงทำคือการสนับสนุนจากภาครัฐและภาคเอกชนที่เกี่ยวข้องในการพัฒนาการปลูกข้าวให้มีต้นทุนต่ำลง การเพิ่มผลผลิตต่อไร่ ตลอดจนการส่งเสริมการแปรรูปเพื่อเพิ่มมูลค่า เพื่อให้ข้าวไทยได้รับการพัฒนาอย่างยั่งยืนต่อไป

ที่สำคัญและจำเป็นอย่างเร่งด่วนคือการพัฒนาปรับปรุงพันธุ์ข้าว เพื่อเพิ่มโอกาสและศักยภาพในการแข่งขันในตลาดต่างประเทศ โดยเฉพาะในตลาดข้าวฟิลิปปินส์ซึ่งปัจจุบันพบว่าข้าวขาวนุ่มที่เป็นที่นิยมในตลาดฟิลิปปินส์ แต่ไทยกลับยังไม่มีผลผลิตข้าวดังกล่าวในเชิงพาณิชย์ รวมถึงควรมุ่งเน้นไปที่กลุ่มข้าวคุณภาพดีและข้าวเพื่อสุขภาพของไทย อาทิ ข้าวไรซ์เบอร์รี่ ข้าวหอมมะลิแดง ข้าวอินทรีย์ และข้าวกล้อง เป็นต้น เนื่องจากในปัจจุบันกลุ่มคนรุ่นใหม่ที่มีกำลังซื้อในฟิลิปปินส์หันมาสนใจสุขภาพเพิ่มมากขึ้น หากเราสามารถเร่งปลูกพันธุ์ข้าวพื้นนุ่มเพื่อป้อนตลาดฟิลิปปินส์ได้ ก็จะช่วยเพิ่มโอกาสในการส่งออกข้าวได้ในลำดับถัดไป
ที่มา :
- อาชีพชาวนาเสี่ยงสูญพันธุ์ในฟิลิปปินส์
- PH is world’s biggest rice importer for 2019
- Trends in agricultural wage reates 2015-2017
- Total Number of OFWs Estimated at 2.2 Million












