การพึ่งตนเอง คือความจำเป็นในอนาคต แต่จะทำอย่างไรเมื่อ ‘ต้นทุน’ สูงยิ่งขึ้น

ทีมเศรษฐกิจใหม่ที่เข้ามารับงานในช่วงที่เศรษฐกิจของประเทศไทยกำลังทรุดตัว จึงมีคำถามและประเด็นที่ท้าทายอย่างมากว่า จะเอาอยู่ไหม?

ทั้งการแก้ปัญหาการว่างงานและการพลิกฟื้นเศรษฐกิจ สิ่งที่ประชาชนคาดหวังคือ จะกลับไปสู่จุดเดิมได้หรือไม่ หรือหากจะก้าวไปสู่ความรุ่งเรืองใหม่จะทำได้อย่างไร
นั่นคือภารกิจของทีมเศรษฐกิจใหม่ชุดนี้ ซึ่งก็ยังไม่ได้ให้คำสัมภาษณ์ใดๆ ลองดูความเป็นไปได้ที่จะออกจากเขาวงกตครั้งนี้

เศรษฐกิจพึ่งตนเอง
ถาม: ทีมเศรษฐกิจชุดนี้มาจากนักการธนาคารและนักบริหารบรรษัทยักษ์ใหญ่ มีความเป็นไปได้มากน้อยแค่ไหนที่จะแก้ปัญหาการจ้างงานและการส่งออก
ตอบ: คือพอเห็นเค้าโครงงานว่า ทางทีมนี้จะขยายเพดานเงินกู้จากร้อยละ 60 ของจีดีพี คือมากกว่าร้อยละ 60 อาจเป็น 70 ก็ได้ เพราะเงินส่วนอื่นๆ นั้นไม่มีแล้ว นอกจากเงินกู้ หากเราสังเกตว่าแต่ละรัฐก็จะมีความวิตกกังวลในเรื่องการระบาดของไวรัสโคโรน่าระลอกสอง ความกังวลนี้เป็นเสมือนใบเบิกทางของการได้อธิปไตยของธนาคารกลาง (ชาติ) ที่จะประกาศศักราชใหม่ในการฉกฉวยโอกาสเพิ่มเพดานเงินกู้ท่ามกลางความเสี่ยงมหาศาล และทำให้รัฐสามารถที่จะแทรกแซงในระดับสูงเป็นพิเศษได้ ทั้งในด้านเศรษฐกิจและตลาดการเงิน แต่เรื่องอื่นๆ ยังไม่เห็นว่าจะจัดการอย่างไร
ถาม: ศักราชใหม่ของธนาคารกลาง (ชาติ) ในด้านการกู้เงินจะเป็นอย่างไร
ตอบ: คือระดับการกู้ยืมของรัฐบาลในปัจจุบันและศักยภาพที่ดูเหมือนจะไร้ขีดจำกัดในด้านการกู้ยืมจะมีมากขึ้น อย่าง IMF คาดการณ์ว่า ประเทศร่ำรวยจะกู้เงิน 17% ของจีดีพีที่รวมกันในปีนี้ เพื่อเป็นเงินทุนในการใช้จ่าย 4.2 ล้านล้านดอลลาร์ และยังมีการลดภาษีที่ออกแบบมาเพื่อสนับสนุนเศรษฐกิจอีก
สำหรับประเทศร่ำรวยจะไม่หยุดเพียงแค่นั้น สภาคองเกรสในสหรัฐกำลังหารือเกี่ยวกับแพ็กเกจการใช้จ่ายอื่นๆ ขณะที่สหภาพยุโรปเพิ่งเห็นด้วยกับมาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจใหม่ที่ได้รับการสนับสนุนผ่านการกู้ยืม โดยทั้งสหรัฐ ยูโรโซน สหราชอาณาจักร และญี่ปุ่น ธนาคารกลางได้สร้างเงินสำรองใหม่ประมาณ 3.7 ล้านล้านดอลลาร์ ในปี 2020 ซึ่งเงินกู้ส่วนใหญ่ถูกนำไปใช้เพื่อซื้อหนี้ของรัฐบาล
หมายความว่า ธนาคารกลางกำลังกระตุ้นการระดมทุนโดยปริยาย เป็นผลให้อัตราดอกเบี้ยระยะยาวยังคงอยู่ในระดับต่ำ ขณะเดียวกัน บทบาทที่เพิ่มขึ้นของรัฐในฐานะหัวหน้าผู้ดูแลระบบทุนเพื่อหลีกเลี่ยงวิกฤตการณ์ด้านเครดิต เฟด จึงร่วมกับกระทรวงการคลัง บุกตลาดการเงินซื้อพันธบัตร AT&T, Apple หรือแม้แต่ Coca-Cola และให้กู้ยืมโดยตรง ตั้งแต่ตัวแทนจำหน่ายตราสารหนี้ไปจนถึงโรงพยาบาลที่ไม่แสวงหาผลกำไร
เฟดและกระทรวงการคลังสนับสนุน 11% ของหนี้ธุรกิจทั้งหมดในสหรัฐ และขณะนี้ทั่วโลก รัฐบาล และธนาคารกลางกำลังดำเนินการตามความเหมาะสมกับอัตราเงินเฟ้อต่ำ ทำให้ไม่มีแรงกดดันต่อราคาที่สูงขึ้น หมายความว่า ไม่จำเป็นต้องชะลอการเติบโตด้านงบดุลของธนาคารกลางทันที หรือเพิ่มอัตราดอกเบี้ยระยะสั้นจากจุดต่ำสุดใกล้ศูนย์

ดังนั้น อัตราเงินเฟ้อที่ต่ำจึงเป็นเหตุผลหลักที่ไม่ต้องกังวลเกี่ยวกับหนี้สาธารณะ เนื่องจากนโยบายการเงินแบบอ่อนตัวในขณะนี้มีมูลค่าเพียงเล็กน้อยจนดูเหมือนว่าเป็นเงินได้ฟรี

บทบาทที่เพิ่มขึ้นของธนาคารกลางในตลาดการเงินสะท้อนให้เห็นถึงความซบเซาของธนาคารในฐานะตัวกลางและไม่ชอบความเสี่ยง หากเป็นเมื่อก่อน ตอนที่ธนาคารพาณิชย์ปกครองประเทศ
ธนาคารกลางจะทำหน้าที่เป็นผู้ให้กู้คนสุดท้าย แต่ปัจจุบันธนาคารกลางต้องรับมือกับปัญหาในตลาดหุ้นมากขึ้นเรื่อยๆ โดยทำหน้าที่เป็น “ผู้สร้างตลาดสุดท้าย” จึงคาดว่าทีมนักการธนาคารจะเพิ่มเพดานเงินกู้โดยไม่จำเป็นที่จะต้องใช้แนวทางการเงินแบบเคร่งครัดอีกต่อไป

วิกฤตเศรษฐกิจ

ถาม: ไม่กลัวว่าจะมีอัตราเงินเฟ้อหรือ หากกู้มาใช้มากยิ่งขึ้น โดยไม่เพิ่มอัตราการเติบโตด้านการผลิต
ตอบ: คือถ้าดูแนวโน้มอัตราดอกเบี้ยไม่น่าจะมีปัญหา แต่ในความเป็นจริง อย่าเชื่อว่าบทบาทของรัฐจะสามารถทำให้เศรษฐกิจกลับคืนสู่สภาวะปกติเพราะเมื่อการแพร่ระบาดสิ้นสุดลงและการว่างงานอาจลดลงด้วย แต่รัฐบาลและธนาคารชาติก็สามารถลดการใช้จ่ายและการให้ความช่วยเหลือได้ เช่นกัน
แต่เศรษฐกิจยุคใหม่สะท้อนให้เห็นถึงจุดสูงสุดของแนวโน้มในระยะยาว ก่อนเกิดโรคระบาด อัตราเงินเฟ้อและอัตราดอกเบี้ยก็ลดลง แม้ว่างานจะเฟื่องฟูก็ตาม
วันนี้ตลาดตราสารหนี้ยังไม่แสดงสัญญาณให้น่ากังวลเกี่ยวกับเงินเฟ้อในระยะยาว หากเป็นเช่นนั้น ความขาดแคลนและการพิมพ์เงินอาจกลายเป็นเครื่องมือหรือนโยบายมาตรฐานในอีกหลายทศวรรษข้างหน้า รัฐก็จะดูแลครอบคลุมเศรษฐกิจกว้างขึ้นและลึกขึ้นอย่างต่อเนื่องเพราะจะสร้างโอกาสบางอย่างได้

อัตราดอกเบี้ยที่ต่ำนี้ทำให้เงินกู้ของรัฐบาลถูกสำหรับการนำไปสร้างโครงสร้างพื้นฐานใหม่ ตั้งแต่ห้องปฏิบัติการวิจัยไปจนถึงพลังงานแสงอาทิตย์ ซึ่งจะช่วยกระตุ้นการเติบโตทางเศรษฐกิจและต่อสู้กับภัยคุกคามได้ เช่น การระบาด การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ

เมื่อเข้าสู่สังคมสูงวัยมากขึ้น ค่าใช้จ่ายด้านการดูแลสุขภาพและเงินบำนาญที่เพิ่มขึ้นเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ หากเกิดการขาดดุล การช่วยกระตุ้นเศรษฐกิจที่จำเป็นก็จะมีเหตุผลมากขึ้นในการนำงบมาใช้
อย่างไรก็ตาม ยุคใหม่ยังมีความเสี่ยงอย่างร้ายแรง หากอัตราเงินเฟ้อพุ่งสูงขึ้นอย่างไม่คาดคิด ซึ่งการก่อหนี้ทั้งหมดก็จะยังหมุนต่อไป เนื่องจากธนาคารชาติต้องขึ้นอัตราดอกเบี้ย และในทางกลับกัน ผู้กู้ก็จะต้องจ่ายดอกเบี้ยจำนวนมากจากเงินสำรองใหม่ที่พวกเขาสร้างขึ้นเพื่อซื้อพันธบัตร
แม้ว่าอัตราเงินเฟ้อจะยังคงอยู่ในระดับต่ำ การมอบอำนาจให้ธนาคารกลางอิสระซึ่งมีเครื่องมือง่ายๆเพียงอย่างเดียวคืออัตราดอกเบี้ยเพื่อจัดการวัฏจักรเศรษฐกิจ
อย่างไรก็ตาม อัตราดอกเบี้ยที่ใกล้เคียงกับศูนย์จนดูเหมือนไม่มีอำนาจและบริหารธนาคารกลางจนกลายเป็นเหมือนคนรับใช้มากขึ้น เพราะทำงานเป็นแขนที่บริหารหนี้ของรัฐบาลโดยเฉพาะ
ทั้งที่ความเป็นจริงนั้น หน้าที่ธนาคารชาติมีส่วนในการสนับสนุนความสามารถในการผลิตให้มากขึ้นได้ ตามระยะเวลาที่กำหนด หรืออาจมีแนวทางที่จะนำทุนในชาติมาลงทุนภายในประเทศ ไม่เคลื่อนย้ายทุนออกนอกประเทศ

วิกฤตเศรษฐกิจ

ถาม: ปัญหาเงินกู้นั้นจะเอามาทำอะไร ที่เห็นก็นำมาช่วยการท่องเที่ยว แต่ดูแล้วก็ยังไม่เข้าเป้านัก ตอนนี้หมดเงินแล้วจะทำอย่างไรต่อไป
ตอบ: เป็นคำถามที่ดี จะเห็นว่าคำตอบก็คือ กู้ขยายเพดาน แต่ต้องตอบโจทย์ให้ชัดกว่านี้ หลังจากที่หัวหน้าทีมเศรษฐกิจเคยเชิญเจ้าสัวมาปรึกษาหารืออย่างกว้างขวาง ก็ไม่ได้แสดงแนวทางหรือวิธีการแก้ปัญหาอะไร แต่คิดว่าหลายๆ คนก็ยังช็อคอยู่ แม้แต่ทีมเศรษฐกิจใหม่ตอนนี้ยังคิดว่า วิธีการที่เป็นไปได้และดีที่สุดตอนนี้คือ ลดความไม่เป็นอิสระจากประเทศคู่ค้าหลักของเรา อย่างจีน อาเซียน สหรัฐ ญี่ปุ่น และหันมาพึ่งตนเองให้มากที่สุดในด้านเทคโนโลยี โครงสร้างพื้นฐาน การดูแลสุขภาพประชากร และส่วนของอุปสงค์ เราอาจจะต้องหาประเทศที่จะช่วยให้เรารับมือกับการฟื้นตัวจาก COVID-19 ซึ่งแน่นอนว่าไม่ใช่ตะวันตก เพราะตอนนี้อยู่บนพื้นฐานความไม่ไว้วางใจกัน เราจึงจำเป็นที่จะต้องร่วมมือกันมากขึ้นกับประเทศที่เรามีบริบทของนโยบายเหมือนกัน บรรยากาศการลงทุนเหมือนกัน ในขณะเดียวกัน ปริมาณการซื้อขายด้วยเงินสกุลท้องถิ่นก็ควรที่จะเพิ่มขึ้น โดยเฉพาะกับรัฐที่อยู่บนพื้นฐานของการส่งออกไฮโดรคาร์บอน
การทำธุรกรรมด้วยสกุลเงินประจำชาติของตนจะประสบความสำเร็จได้โดย บริษัทที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนาดิจิทัลและการขนส่งทางรถไฟ จำนวนบริษัทดังกล่าวควรเพิ่มขึ้นและลดความไม่เป็นอิสระจากทั้งจีนและสหรัฐลง นั่นเป็นวิธีการหนึ่งที่จะช่วยให้เกิดการใช้จ่ายเงินอย่างมีอนาคต โดยตอนนี้ แต่ละประเทศต้องการลดผลกระทบจากไวรัสและลดการขยายตัวด้านการส่งออก จึงต้องเตรียมพร้อมด้านสุขภาพ ความปลอดภัย
นอกจากนี้ อุตสาหกรรมด้านพลังงาน (ที่สะอาดหากทำได้) กับอุตสาหกรรมการผลิตอาหารและเทคโนโลยีขั้นสูง แม้ว่าจะมีแนวโน้มการเพิ่มขึ้นของต้นทุนสำหรับการผลิตในท้องถิ่น แต่ความต้องการลดการพึ่งพาห่วงโซ่อุปทานก็มีสูง และดูเหมือนว่าจะมีนัยสำคัญน้อยกว่าความจำเป็นด้านนโยบายที่อยากเป็นอิสระและมุ่งการพึ่งพาตนเอง

ราคาสินค้าที่มีแนวโน้มว่าจะสูงขึ้นควบคู่กับอัตราเงินเฟ้อ เนื่องจากตลาดเสรีได้ล้มตายไปกับความกลัวโรคระบาด จึงเพิ่มความเสี่ยงเรื่องการเติบโตด้านจีดีพีว่าอาจจะชะลอตัว ส่งผลให้เศรษฐกิจประเทศกลายเป็นซอมบี้มากยิ่งขึ้น

เมื่อมาตรการกระตุ้นเศรษฐกิจสิ้นสุดลง ตลาดและการจ้างงานจะได้รับผลกระทบอย่างหนัก เพราะการใช้จ่ายของภาครัฐ – การให้กู้ยืม ทั้งทางตรงและทางอ้อม การซื้อหนี้และการอุดหนุนสูงขึ้นจนน่าเป็นห่วงจีดีพี (คาดว่าประมาณ 30-50%)
ในขณะที่การระบาดใหญ่ของ COVID-19 ส่งผลกระทบอย่างรุนแรงต่อชีวิตและเศรษฐกิจ การตอบสนองของเราต่อวิกฤตนี้ก็ยิ่งมีความเสี่ยง ที่ดีที่สุดคือ เราต้องระงับระบบเศรษฐกิจแบบตลาดที่เลวร้ายที่สุด ซึ่งถูกแทนที่ด้วย ‘ทุนนิยมที่แทรกแซงโดยรัฐ’ อย่างมาก เพราะตัวแบบนี้จะไม่มีทางชนะ เนื่องจากตลาดที่เกิดขึ้นไม่สามารถกำหนดราคาที่เหมาะสมเพื่อกระจายผลประโยชน์ได้ ทั้งเพื่อการสร้างสรรค์นวัตกรรมและการมีประชาธิปไตย (ความพอใจที่จะจ่ายเงินสักบาทเพื่อประโยชน์สูงสุดของตนเอง)
ดังนั้นแนวคิดที่ว่า ประเทศของฉันเป็นอันดับแรก และระบบทุนนิยมโดยรัฐ ทำให้เกิดอุปสรรคอย่างมากต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจ การจ้างงาน และตลาด เพื่อต่อสู้กับการแพร่ระบาดและความเสี่ยงของเศรษฐกิจในอนาคต เราไม่จำเป็นต้องมีแนวทางในระดับท้องถิ่น แต่อาจเป็นแนวทางระดับโลกหรือภูมิภาคแทน ซึ่งก็ต้องใช้การประสานงานของคณะกรรมการระหว่างประเทศคู่ค้า

วิกฤตเศรษฐกิจ

ถาม: เท่าที่จับความหมาย ‘การพึ่งตนเอง’ ทำให้มีต้นทุนหรือรายจ่ายที่สูงขึ้นแม้ว่าจะลดความเสี่ยงแต่ก็ไม่สามารถทำให้เติบโตแบบเดิมได้
ตอบ: ใช่ แต่ไม่รู้ว่าคนอื่นๆ คิดแบบนี้หรือไม่ เท่าที่ดูรัฐก็ยังไม่ได้มีแผนงานเรื่องนี้ ความคิดเรื่อง การพึ่งตนเองเพื่อความเจริญรุ่งเรืองใหม่ น่าจะยังไม่ตกผลึก แต่คิดว่าตอนนี้จะต้องเร่งการผลิตผลิตภัณฑ์ทางการแพทย์เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการแพร่ระบาดหากเกิดระลอกสอง

นอกจากนี้ การผลิตพลังงาน การผลิตอาหารและเทคโนโลยีขั้นสูงในรูปแบบความร่วมมือ ควรกำหนดนโยบายทางการทูตเพื่อลดความไม่เป็นอิสระลงมากกว่าที่เป็นอยู่

แน่นอนว่า ภาคการผลิตจะมีต้นทุนสูงขึ้น โดยเฉพาะการผลิตในท้องถิ่น แต่จะมีนัยสำคัญน้อยกว่าความจำเป็นทางการเมือง ทั้งความเป็นอิสระและการพึ่งพาตนเอง
ณ ตอนนี้ พูดง่ายๆ คือราคาจะสูงขึ้นเกือบทุกอย่าง แนวโน้มการพึ่งตนเองนี้จะมีราคาแพงมากสำหรับผู้บริโภคและในตลาดแรงงานก็เช่นกัน

วิกฤตเศรษฐกิจ

ถาม: ถ้าอย่างนั้นก็มีแนวโน้มที่จะเกิดปัญหามากมายกับสถานประกอบการ
ตอบ: ใช่ อัตราหนี้สินจะเพิ่มมากยิ่งขึ้นเพราะการระบาดของไวรัสเร่งตลาดเสรีให้ใกล้ตายไปทุกที ในฐานะกลไกทางเศรษฐกิจ ความปรารถนาที่จะช่วยทุกคนให้รอดพ้นจากวิกฤตจะเพิ่มความเสี่ยงต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจ เนื่องจากเศรษฐกิจของประเทศต่างๆ ก็มีภาระหนี้สิน ซึ่งเราสูญเสียสภาพแวดล้อมเหล่านี้ไป ตอนนี้ธนาคารกลางของประเทศต่างๆ จึงได้เปิดตัวอัตราการรีไฟแนนซ์เป็นศูนย์หรือติดลบทุกที่ที่มีการค้ำประกันของรัฐสำหรับการช่วยเหลือภาคธุรกิจต่อไป
ถึงตอนนี้เราไม่สามารถจุดไฟป่าทำไร่เลื่อนลอยแล้วทิ้งแผ่นดินสะอาดและมีความอุดมสมบูรณ์ไปกับผู้ประกอบการรายใหม่ที่จะเริ่มต้นดำเนินการในช่วงเศรษฐกิจใหม่ แต่เราต้องเตรียมตัวเผชิญกับผลผลิตที่ลดลงอย่างต่อเนื่องและการเติบโตของจีดีพีที่ลดลงอย่างแท้จริง พร้อมกับภาระหนี้จำนวนมหาศาล
ถาม: ทางรัฐบาลเข้าใจเรื่องนี้แค่ไหน เห็นบอกว่าเศรษฐกิจจะกลับมาภายในอีก 3 ปี
ตอบ: นั่นเป็นคำตอบที่ยังไม่รู้ชะตากรรมของตนเองอย่างแน่นอน แต่หากดูแนวโน้มที่วิเคราะห์มานี้ เราต้องเปลี่ยนวิธีการจัดการใหม่ด้วย DNA ใหม่เท่านั้น เศรษฐกิจจึงจะกลับมา

 

 

เรื่อง : รศ.ดร.ชินสัคค สุวรรณอัจฉริย