ชี้ปม Trade & Tech War ‘จีน-อเมริกา’ ฟาดฟันกันตั้งแต่เมื่อไหร่ เพื่ออะไร

แม้ผ่านการเลือกตั้งประธานาธิบดีสหรัฐอเมริกามาแล้วระยะหนึ่ง แต่ก็ยังไม่มีใครละสายตาหรือนิ่งนอนใจเกี่ยวกับการเมืองในอเมริกาได้ ส่วนหนึ่งเพราะ โดนัลด์ ทรัมป์ ยังอยู่ในตำแหน่งประธานาธิบดี (แม้จะใกล้หมดวาระ) แต่เรื่องพลิกผันหรือพลิกโผอาจเกิดขึ้นเมื่อไรก็ได้

สงครามการค้าจีน-สหรัฐ สงครามตัวแทน?
เวทีสาธารณะ “สงครามการค้าจีน-สหรัฐ สงครามตัวแทน? : ผลกระทบต่อไทยและโลก” เป็นส่วนหนึ่งของการอบรมหลักสูตร “มองจีนยุคใหม่ ความท้าทายที่สื่อไทยควรรู้” ปีที่ 3 โดยสมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสถานเอกอัครราชทูตจีนประจำประเทศไทย

สงครามการค้าจีน-สหรัฐ สงครามตัวแทน? : ผลกระทบต่อไทยและโลก

ยิ่งได้ไปรับฟัง “สงครามการค้าจีน-สหรัฐ สงครามตัวแทน? : ผลกระทบต่อไทยและโลก” เวทีสาธารณะที่ สมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย จัดขึ้นในวันพุธที่ 11 พฤศจิกายน 2563 ณ ห้องอินฟินีตี้ โรงแรมพูลแมน คิง เพาเวอร์ ทำให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างสองมหาอำนาจในมุมที่ต่างออกไป ทั้งในยามช่วยเหลือเกื้อกูลกันและโมงยามแห่งความขัดแย้งรุนแรง จากวิทยากรที่มาร่วมพูดคุยบนเวที ประกอบด้วย 
  • ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร ผู้อำนวยการศูนย์จีนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
  • ดร.ประพีร์ อภิชาติสกล อุปนายกสมาคมอเมริกาศึกษาในประเทศไทย และอาจารย์ภาควิชารัฐศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
  • ผศ.ดร.หลี่ เหริน เหลียง (Li Ren Liang) คณะพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
  • ดร.ณัฏฐา โกมลวาทิน รับหน้าที่เป็นผู้ดำเนินรายการ

‘นโยบายประเทศ’ ขึ้นอยู่กับประธานาธิบดี
ดร.ประพีร์ อภิชาติสกล กล่าวถึงสหรัฐอเมริกาและจีนว่า มีความสัมพันธ์ในลักษณะที่เป็น คู่ค้า-คู่แข่ง มีความร่วมมือและความขัดแย้ง สลับกันไปมา กอปรกับมีอุดมการณ์และการปกครองที่แตกต่าง ส่งผลให้ทั้งสองประเทศไม่ไว้วางใจซึ่งกันและกัน นโยบายที่อเมริกามีต่อจีนจึงหยุดชะงักในบางครั้ง แต่บางครั้งก็ให้ความร่วมมือเป็นปกติ
ดร.ประพีร์ อภิชาติสกล อุปนายกสมาคมอเมริกาศึกษาในประเทศไทย และอาจารย์ภาควิชารัฐศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
ดร.ประพีร์ อภิชาติสกล อุปนายกสมาคมอเมริกาศึกษาในประเทศไทย และอาจารย์ภาควิชารัฐศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ
จีนปกครองแบบคอมมิวนิสต์นับตั้งแต่ปี 1949 อเมริกาจึงมองจีนเป็นภัยคุกคาม และนำนโยบายหลักในช่วงสงครามเย็นมาเป็นนโยบายสกัดกั้นจีนมาจนถึงทุกวันนี้ แต่ใช้วิธีการที่แตกต่างกันในแต่ละยุค เช่น ทำสงครามผ่านการใช้พันธมิตรอย่างเกาหลี ญี่ปุ่น
สรุปความสัมพันธ์ระหว่างสองชาติแบบเข้าใจง่ายผ่าน ‘ประธานาธิบดี’ แต่ละยุค
ยุคประธานาธิบดี ริชาร์ด นิกสัน ความสัมพันธ์ระหว่างจีน-อเมริกา แน่นแฟ้นขึ้นมาก และเป็นช่วงที่เกิดแผนการเซี่ยงไฮ้ ให้การยอมรับว่า จีนมีเพียงจีนเดียว 
ต่อมา เมื่อประธานาธิบดี โรนัลด์ เรแกน บินไปเยือนไต้หวัน ทำให้จีนเริ่มไม่พอใจ
ช่วงวิกฤตเทียนอันเหมิน จีนและอเมริกาไม่สนใจเรื่องสิทธิมนุษยชน แต่ จอร์จ ดับเบิลยู. บุช ยกประเด็นเรื่องสิทธิมนุษยชนขึ้นมา และให้ประเทศพันธมิตรร่วมกดดันจีน รวมถึงใช้อิทธิพลของตัวเองยกเลิกการให้ทุนแก่จีนผ่าน World Bank เพื่อสกัดกั้นการเติบโตของจีน
มาถึงยุคของ บิล คลินตัน มองว่า จีนเป็นหุ้นส่วนที่สร้างสรรค์ เป็นมิตร ไม่ได้มองว่าจีนเป็นภัยคุกคาม จึงเป็นยุคที่ทั้งสองประเทศมีความสัมพันธ์แนบแน่น
จนมาถึงยุค บารัก โอบาม่า สังกัดอยู่ในพรรคเดโมแครตที่มีนโยบายเฉพาะตัว ขณะเดียวกัน จีนก็มีศักยภาพทางเศรษฐกิจมากขึ้น ประเด็นทางการค้า TPP/CPTPP ที่อเมริกาดำเนินตามนโยบายจึงถูกมองว่า เข้ามาคานอำนาจกับจีน
ยุค โดนัลด์ ทรัมป์ ไม่ว่าจีนจะใช้นโยบาย BRI เส้นทางสายไหมใหม่ หรือเศรษฐกิจดิจิทัล โดยมี Alibaba เข้ามาทำตลาดและเติบโตอย่างก้าวกระโดด จนรายได้แซงหน้า e-Commerce สัญชาติอเมริกัน
การที่จีนพลิกโฉมประเทศด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรมอย่างรวดเร็ว อเมริกาไม่ได้มองว่า จีนต้องการขยายอิทธิพลทางด้านเศรษฐกิจเพียงอย่างเดียว แต่มองว่า จีนเข้ามาขยายอิทธิพลทั้งในด้านการเมืองและความมั่นคงของชาติ
ยิ่งจีนมีความก้าวหน้าทางเศรษฐกิจแซงอเมริกา ทรัมป์จึงทำสงครามการค้าและใช้กำแพงภาษี รวมถึงการใช้นโยบาย Indo-pacific กีดกันไม่ให้จีนเข้ามาร่วมวง นอกจากนี้ ทรัมป์ยังทิ้งปมทะเลจีนใต้และคาบสมุทรเกาหลีไว้อีกด้วย
ในฐานะประธานาธิบดีคนต่อไป ดร.ประพีร์บอกว่า โจ ไบเดน อาจทำงานยากขึ้นด้วยเหตุผล 3 ข้อ
  • 1. คะแนนของทรัมป์และไบเดนสูสีกันมาก
  • 2. สภาล่างเป็นของเดโมแครต แต่สภาสูงยังไม่ชัดเจน
  • 3. ทรัมป์ยังดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีจนถึงวันที่ 20 มกราคม 2021 แม้ผลการเลือกตั้งจะออกมาว่า ไบเดนชนะ แต่ทรัมป์ก็ประกาศชัดว่า ยังไม่ยอมแพ้!

จีนในอดีต อเมริกาในวันนี้
ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร เล่าว่า จีนเข้าร่วม WTO ในปี 2001 ทำให้จีนได้ใกล้ชิดกับสหรัฐอเมริกา แต่ในช่วงนั้นคนจีนจนมาก อเมริกาจึงใช้ประโยชน์จากแรงงานราคาถูกของจีน ส่งสินค้าไปให้คนจีนผลิตแบบ OEM
ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร ผู้อำนวยการศูนย์จีนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
ดร.อาร์ม ตั้งนิรันดร ผู้อำนวยการศูนย์จีนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
บิล คลินตัน เผยเหตุผล 3 ข้อที่ต้องช่วยจีนว่า
  • 1. เราต้องช่วยคนที่ด้อยกว่าเรา ซึ่งตอนนั้นจีนเป็นประเทศที่มีคนจนเยอะที่สุดในโลก และหากช่วยจีนในด้านการค้าก็เท่ากับว่า ได้ช่วยคนจีนไปด้วย
  • 2. มีตำราบอกว่า “ประเทศใดมีชนชั้นกลางมากก็จะมีแรงกดดันให้เกิดความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง” อเมริกาจึงเลือกกดดันจีนผ่านระบบเศรษฐกิจ
  • 3. ตำราทางเศรษฐศาสตร์บอกว่า “เศรษฐกิจและการเมืองต้องไปด้วยกัน” และหากถึงที่สุดแล้ว จีนไม่เปลี่ยนอะไรก็จะเจ๊งไปเอง
20 ปีผ่านไป สิ่งที่เปลี่ยนแปลงคือ
  • 1. จีนรวยขึ้น
  • 2. จีนไม่เหมือนเรา
  • 3. จีนไม่เจ๊ง
ซึ่งตอนนี้ TPP ของจีนโตขึ้น และคู่ค้าที่ใหญ่ที่สุดของอเมริกาก็คือ จีน 
ทฤษฎีทางเศรษฐศาสตร์บอกว่า การค้าเป็นเรื่องที่ดี แต่ทำไมทั้งสองประเทศจึงไม่ติดต่อการค้าให้ดี?
ดร.อาร์มแยกประเด็นว่า ประการแรก มาจากปัจจัยภายในของสหรัฐอเมริกา ที่เปลี่ยนประเทศสู่โลกาภิวัตน์มาแล้ว 20 ปี ส่งผลให้มีผู้ที่ได้ประโยชน์คือ คนจนในจีน, คนรวยในอเมริกา (ประเทศพัฒนาแล้ว) เนื่องจากจีนมีต้นทุนราคาถูกและได้ออร์เดอร์จากตลาดโลก หุ้นในอเมริกาจึงขึ้นเยอะ นักลงทุนได้กำไร 

ชนชั้นกลางในอเมริกาไม่ได้รับประโยชน์จากโลกาภิวัตน์ ดูได้จากรายได้ที่ไม่ได้เพิ่มขึ้นนานราว 20 ปี ไบเดน ในฐานะผู้สมัครชิงตำแหน่งประธานาธิบดีจึงบอกว่า จะฉีก TPP ทิ้ง แต่ทรัมป์บอกว่า ต้องเจรจาใหม่ จึงเกิดภาวะ ‘หาแพะ’ ผ่านการหาเสียงของทรัมป์

ประเด็นที่สอง Trade war ยังไม่น่ากลัวเท่า Tech war เพราะนอกจากจีนไม่เจ๊งแล้ว ยังพาตัวเองออกจากสถานะแรงงานผู้รับจ้างผลิต มีรายได้น้อยนิด มายกระดับการพัฒนาด้านเทคโนโลยีเพื่อเพิ่มมูลค่าและรายได้แบบก้าวกระโดด (ดังที่แบรนด์ Apple มีกำไรจากการผูกขาดเทคโนโลยี ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดมูลค่าเพิ่ม)
ประเด็นสุดท้ายคือ ความมั่นคง เพราะเทคโนโลยีที่พูดถึงคือ เครือข่ายอินเทอร์เน็ต อุปกรณ์เชื่อมต่อ (เช่น สมาร์ทโฟน) การสื่อสาร การส่งต่อและเข้าถึงข้อมูล การวิเคราะห์คาดการณ์ ฯลฯ ซึ่งต่างก็มีมิติที่เชื่อมโยงและส่งผลต่อความมั่นคงได้ทั้งสิ้น

ต่อจากนี้ จีนจะวางตัวอย่างไรในสงครามการค้า 
ผศ.ดร.หลี่ เหรินเหลียง กล่าวถึงแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับปัจจุบัน ฉบับที่ 13 (ปี 2016-2020) พร้อมกับเผยว่า จีนเรียนรู้เก่ง สามารถผลิตสินค้าและเทคโนโลยีได้ทันตามเป้าหมาย จีนจึงมีความมั่นใจและเชื่อมั่นในตัวเอง ถึงแม้ว่าเส้นทางการพัฒนาประเทศจะไม่ต่างจากประเทศกำลังพัฒนาอื่นๆ
ผศ.ดร.หลี่ เหริน เหลียง (Li Ren Liang) คณะพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
ผศ.ดร.หลี่ เหรินเหลียง (Li Ren Liang) คณะพัฒนาสังคมและสิ่งแวดล้อม สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ (นิด้า)
หลังจากนี้ จีนจะเพิ่มบทบาทการค้าในระดับพหุภาคี นโยบายการต่างประเทศก็จะเน้นประเทศเพื่อนบ้าน เน้นความเป็น หุ้นส่วน (ไม่ใช่พันธมิตร) คือ มีประโยชน์ร่วมกัน ได้ประโยชน์ร่วมกัน
ในมุมของจีน สงครามการค้าไม่ได้เกิดจากระบบเศรษฐกิจ ผศ.ดร.หลี่อธิบายเพิ่มว่า จีนไม่เคยอยากเป็นผู้นำของโลก สิ่งที่ต้องการมีเพียงสันติภาพและเสถียรภาพภายในประเทศ ดังนั้น จึงไม่อยากมีสงครามการค้า เพราะมองว่าสงครามการค้าไม่ได้ทำให้อะไรดีขึ้น
แต่ไม่ว่าจะเป็นอย่างไรต่อไป จีนก็ต้องเตรียมมาตรการรับมือ นั่นคือ เน้นการบริโภคภายในประเทศ และคาดหวังให้ความร่วมมือ RCEP ประสบความสำเร็จ แม้ว่าจีนจะมีปัญหากับอินเดียอยู่ก็ตาม และหากอเมริกาจะเข้ามาร่วมใน RCEP ผ่านทาง CPTPP เพื่อสร้างระเบียบโลกใหม่ จีนก็จะไม่ใส่ใจ
ดร.ประพีร์เชื่อว่า สงครามการค้าจะดำเนินต่อไป แต่จะมีออกมาในรูปแบบหนึ่ง คือ มีความลุ่มลึกมากกว่าเดิม เนื่องจากสหรัฐกำหนดนโยบายเริ่มต้นเพื่อสกัดกั้นจีนก่อน แล้วค่อยมาสานสัมพันธ์ในภายหลัง
สงครามการค้าในอนาคตอาจไม่ใช่การกีดกันภาษีศุลกากร เนื่องจากไบเดนพยายามเน้นนโยบาย “Buy America” เหมือนของทรัมป์ แต่เป็นการนำค่านิยมของสหรัฐมาผูกโยงกับเรื่องทำการค้ากับจีน และอาจส่งผบกระทบต่อไทย เราจึงต้องเตรียมความพร้อม ทั้งด้านสิทธิมนุษยชน ด้านสิ่งแวดล้อม และประเด็นที่เราถูกตัดสิทธิ์ GSP ไปด้วย

ไบเดนต้องใช้พันธมิตรหากจะหันมาขยายโอกาสทางธุรกิจในเอเชีย เพราะไบเดนต้องการให้ “America must lead again” เพื่อการวางระเบียบโลกใหม่และให้โลกเป็นไปอย่างที่ต้องการ
ทรัมป์ทำให้อเมริกาเกิดภาวะสุญญากาศกับอาเซียน พออเมริกาถอยห่างออกไป จีนยิ่งมีบทบาทในอาเซียนมากขึ้น อเมริกาจึงต้องกลับมาจัดการเรื่องนี้อีกครั้ง และจะไม่ทิ้งประเด็นที่เคยมองจีนเอาไว้ ทั้งเรื่องสิทธิมนุษยชน, ไต้หวัน, ฮ่องกง และการที่จีนมีดุลการค้าเหนืออเมริกา

ไบเดนมีเว็บไซต์ของทีมเปลี่ยนผ่าน Restore American Leadership โดยยกเรื่องสำคัญ 4 ข้อมาแก้ไขก่อน ได้แก่ 1. โควิด-19 2. วิกฤตเศรษฐกิจจากโควิด-19 3. ปัญหาโลกร้อน 4. ปัญหาการเหยียดสีผิว

 

อ.ประพีร์ วิเคราะห์แผนในระยะสั้นว่า ทีมไบเดนอาจไม่มีเวลาคิดเรื่องต่างประเทศ เพราะต้องจัดการปัญหาในประเทศของตัวเองให้เรียบร้อยก่อน จึงเป็นไปได้ว่า ความตึงเครียดเรื่องสงครามการค้าอาจเบาบางลง

อ.อาร์มวิเคราะห์แนวโน้มว่า Trade war จะกลายเป็น Tech war มากขึ้น ไบเดนจะต่อสู้เรื่องที่เป็นหัวใจของประเทศในระยะยาว เรื่องเศรษฐกิจก็จะเน้นรวมกลุ่มกับพันธมิตรมากขึ้น

ไทยกับการตั้งรับ
ดร.ประพีร์ เผยว่า ถ้าดูจากสถานการณ์ปัจจุบัน อเมริกาหลีกเลี่ยงการปะทะกับภายนอก ไปแก้ปัญหาภายในก่อน แต่ถ้ากลับมาปะทะอีก คนที่เดือดร้อนก็คือ พันธมิตร ซึ่งไทยก็ต้องเตรียมรับมือในระยะยาวด้วย
อ.อาร์ม บอกว่า เป็นเรื่องน่าตื่นเต้นในทางภูมิรัฐศาสตร์ เพราะหลังสงครามเย็นเป็นยุคที่สหรัฐอเมริกานำเดี่ยว และภาพขององค์กรระหว่างประเทศก็กำลังจะกลับมา
หากมองในมุมเศรษฐกิจ คือเกิดการเปลี่ยนแปลงในระดับห่วงโซ่อุปทานโลก เพราะสหรัฐอเมริกานำเงินไปลงทุนที่จีน คำถามสมัยก่อนคือ เราจะเอาตัวเองเข้าไปเป็นห่วงโซ่อุปทานโลกได้อย่างไร แต่ตอนนี้ทั้งสองประเทศพยายามแยกห่วงโซ่ออกจากกัน โดยเฉพาะด้านเทคโนโลยี เราจึงต้องวิเคราะห์ห่วงโซ่ในอุตสาหกรรมต่างๆ ให้ได้ว่า เข้ากับฝ่ายไหนแล้วได้ประโยชน์มากกว่า

โลกที่ถูกเขย่าเป็นโลกที่มีความผันผวนและมีความเสี่ยง แต่ใครเล่นเกมเป็นก็มีสิทธิ์คว้าชัยชนะ

คำแนะนำจาก ดร.ประพีร์ คือ เราต้องรักษาสมดุลแบบ Pro-active เอาไว้ และอยากให้มองว่าการมีสองมหาอำนาจเป็นข้อดี เพราะเราสามารถใช้ประโยชน์ในการต่อรองได้
ส่วนเรื่องที่โลกาภิวัตน์ถูกเขย่า ภูมิภาคนิยมก็ถูกเขย่า เป็นเพราะ Brexit ถูกเขย่า เราจึงต้องผนวกรวมกันในเชิงยุทธศาสตร์เพื่อต่อรองกับมหาอำนาจ เดินเกม และสื่อสารกัน เพื่อหาจุดยืนของกลุ่มประเทศอาเซียน

4 ปีที่ผ่านมา ดร.ประพีร์มองว่า ทรัมป์ไม่ได้จริงจังกับภูมิภาคอาเซียน ไทยและอาเซียนจึงเอนเอียงไปทางจีนโดยปริยาย

ระหว่างที่รอว่า สองขั้วการเมืองจะเดินหน้าต่อไปอย่างไร เราต้องเตรียมตัวรับมือด้านคุณภาพ มิตรภาพ ทรัพย์สินทางปัญญา รวมถึงสิ่งแวดล้อม และไทยเองก็ยังมีเวทีอาเซียนอยู่ ไม่จำเป็นต้องรอให้มหาอำนาจเข้ามากำหนดทิศทางของ AEC นอกจากนี้ ไทยยังเก่งเรื่องนโยบายการต่างประเทศนับตั้งแต่อดีต และสามารถดำเนินนโยบายแบบลู่ลมซึ่งจะทำให้เราผ่านจุดนี้ไปได้

ประเด็นอื่นๆ เกี่ยวกับสงครามการค้าที่คุณอาจสนใจ

รศ.วรศักดิ์ มหัทธโนบล เล่าประวัติศาสตร์จีนฉบับย่อ ต่อยอดความเข้าใจ ‘จีน’ ในมือ ‘สี จิ้นผิง’

RCEP ชัยชนะของ ‘จีน’ กับการแก้เกมของ ‘โจ ไบเดน’