ปี 2564 ที่มาถึงแล้วนี้ นอกเหนือจาก วิกฤตโควิดระลอกใหม่ ที่สร้างความกังวลให้ใครหลายคนแล้ว ปัจจัยลบ ที่อาจจะซ้ำเติมให้ชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนย่ำแย่ลงไปได้อีก นั่นคือ ภัยธรรมชาติ อันได้แก่ น้ำท่วม น้ำแล้ง ซึ่งจากการคาดการณ์ของหน่วยงานที่รับผิดชอบในด้านการบริหารจัดการน้ำ ปี 2564 จะเกิดปัญหา น้ำท่วม น้ำแล้ง ไม่ต่างกับช่วงฤดูแล้งของปี 2563 ที่ผ่านมา ดังนั้น ในปีนี้ จึงต้องมีการวาง โรดแม็ปจัดการน้ำ 2564 ที่ต้องรัดกุมอีกปีหนึ่ง

อัปเดต สถานการณ์น้ำเมืองไทย ปี 2564 ตัวชี้วัดโรดแม็ป แผนจัดการน้ำ 2564
จากการรายงานข่าวของ ไทยรัฐออนไลน์ เรื่อง “เปิดโรดแม็ปแก้วิกฤตน้ำประเทศไทย ปี 2564 จากเอลนีโญสู่ลานีญา” ได้เผยผลคาดการณ์ว่า ปี 2564 สภาพฝนของประเทศไทยขึ้นอยู่กับดัชนีของอุณหภูมิผิวน้ำทะเล 3 ตัว ประกอบด้วย
มหาสมุทรแปซิฟิกตะวันตกที่กำลังเกิดปรากฏการณ์ลานีญา ที่เข้ามาตั้งแต่เดือน ส.ค.2563 และจะเป็นลานีญาจนถึงเดือน เม.ย.2564
สมุทรศาสตร์บริเวณมหาสมุทรแปซิฟิกเหนือ ซึ่งมีผลต่อลม
สภาพของอุณหภูมิผิวน้ำทะเลในมหาสมุทรอินเดีย ที่ส่งผลต่อลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นลมแห่งฤดูฝน
โดย ลานีญา (La Niña) เป็นปรากฏการณ์ตรงกันข้ามกับเอลนีโญ (El Niño) มีลักษณะคล้ายคลึงกับการไหลเวียนของสภาพอากาศในสภาวะปกติ แต่มีความรุนแรงยิ่งกว่า เนื่องจากกระแสลมสินค้าที่พัดไปทางทิศตะวันออกมีกำลังแรงมากกว่าปกติ
และปรากฎการณ์ลานีญาในครั้งนี้จะมีผลต่อสภาวะอากาศในช่วงครึ่งแรกของปี 2564 เป็นอย่างมาก และ อุณหภูมิผิวน้ำทะเลทั้ง 3 ตัว คล้ายกับปี 2539 ทำให้ฝนที่จะเกิดขึ้นในปี 2564 จะมีแนวโน้มคล้ายกับปี 2539 เพราะมีอุณหภูมิน้ำทะเลคล้ายกัน นั่นก็คือ จะมีน้ำมาก และจะมีภาวะฝนตกหนัก แต่ไม่ทุกพื้นที่

นี่เป็นที่มาของบทสรุปที่ ดร.สุทัศน์ วีสกุล ผอ.สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ (สสน.) เผยคำจำกัดความว่าสภาพน้ำของประเทศไทย ปี 2564 จะเป็นแบบ “ท่วมกระจุกแล้งกระจาย” ว่า
“ประเทศไทยเข้าสู่ปรากฎการณ์ลานีญาตั้งแต่ เดือน ส.ค. 2563 ส่งผลให้ภาคใต้ของไทยมีฝนตกหนักและเกิดน้ำท่วม ขณะที่ภาคอื่นไม่มีฝนเกิดขึ้นแล้ว และกว่าที่ฝนจะตกอีกรอบ ต้องรอจนถึง เม.ย.2564”
“โดยสถานการณ์ฝนปี 2564 ในภาพรวมทั้งปีจะมีปริมาณฝนมากกว่าปกติ ร้อยละ 9–10 ยกเว้นบริเวณภาคเหนือตอนบน ภาคตะวันออกและภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ที่มีปริมาณฝนน้อยกว่าปกติบางแห่ง แต่ฝนจะดีกว่าปี 2562 –2563 ที่มีปริมาณฝนน้อยกว่าค่าปกติ”
“สำหรับปริมาณฝนรายเดือนปี 2564 จะสลับกันมากบ้างน้อยบ้าง ทั้งนี้ ในภาคเหนือ ฝนจะตกมากที่ จ.เชียงราย น่าน ภาคตะวันออก ที่ จ.จันทบุรี ตราด ภาคตะวันตก ฝนจะมากตลอดแนว ทำให้เขื่อนศรีนครินทร์กับเขื่อนวชิราลงกรณ น้ำมากขึ้นกว่าปีที่ผ่านมา ภาคตะวัน-ออกเฉียงเหนือตอนล่าง ที่ จ.ร้อยเอ็ด กาฬสินธุ์ หนองคาย ส่วนภาคตะวันออกเฉียงเหนือตอนบนฝนน้อย ภาคใต้ ที่ จ.ภูเก็ต”
“จริงอยู่แม้ในปี 2564 จะมีฝนมากกว่าปกติ แต่น้ำในเขื่อนไม่ได้มีมากไปด้วย เนื่องจากปี 2562–2563 มีฝนน้อยกว่าค่าปกติมาต่อเนื่อง 2 ปี ติดต่อกัน โดยเฉพาะในภาคเหนือ ซึ่งเป็นต้นทุนของลุ่มน้ำเจ้าพระยา น้ำไหลลงเขื่อนในภาคเหนือจึงลดน้อยลง แทบจะใกล้เคียงกับปีที่ผ่านมา ซึ่งได้เกิดภัยแล้งรุนแรงในหลายพื้นที่ โดยมีเขื่อน 9 แห่งจาก 35 แห่ง สถานการณ์น้ำยังคงอยู่ในเกณฑ์น้อย”
“สรุปแล้ว ปี 2564 เดือน เม.ย. เราต้องเตรียมเก็บน้ำไว้ให้มากที่สุด ถือเป็นโอกาสตอนฝนเริ่มตก ถ้าฝนเดือน เม.ย.2564 เหมือนกับ เม.ย.2539 ที่ฝนตกถึง 136 มิลลิเมตร ถือว่ามาก จะได้เก็บเอาไว้ใช้ในช่วงต้นฤดูฝนและฝนทิ้งช่วง” ดร.สุทัศน์กล่าว
พร้อมย้ำว่านี่คือความท้าทายในการแสดงฝีมือการบริหารจัดการน้ำของประเทศไทยอีกครั้งหนึ่ง
ระดมสมอง หาทางออกให้ วิกฤตน้ำ ประเทศไทย 2564
นอกเหนือจากการอัปเดตเพื่อให้รู้สถานการณ์วิกฤตน้ำ ประเทศไทย 2564 และ โรดแม็ปจัดการน้ำ 2564 แล้ว เพื่อหาทางออกให้กับปัญหานี้จากหลายฝ่ายที่เกี่ยวข้อง ทั้ง ภาครัฐ ภาคเอกชน นักวิชาการ ชุมชน และเยาวชนคนรุ่นใหม่ เมื่อปลายปี 2563 เอสซีจี จึงได้ร่วมกันระดมความคิดเห็น ในงาน SD Symposium 2020 “Circular Economy: Actions for Sustainable Future” ขึ้น
เพื่อหาทางออกแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อม รวมถึงปัญหาวิกฤตน้ำประเทศไทย ด้วยหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) พร้อมเสนอทางรอดและข้อสรุป ตลอดจนแนวทางให้เกิดการขยายผลนำไปปฏิบัติจริง โดยเชื่อว่า การบริหารจัดการน้ำด้วย “ระบบน้ำหมุนเวียน” จะช่วยแก้ปัญหาวิกฤตน้ำได้อย่างยั่งยืน

เริ่มจาก ดร.รอยล จิตรดอน ประธานกรรมการบริหาร สถาบันสารสนเทศทรัพยากรน้ำ ที่กล่าวว่า
“ปัญหาหนึ่งของไทยคือ ยังมองภาพการบริหารแบบรวมศูนย์ ทำให้ขาดเรื่องการบริหารขนาดเล็ก หรือ การบริหารนอกเขตชลประทาน ทั้งที่มีโครงสร้างอ่างน้ำและเขื่อนขนาดใหญ่ถึง 35 แห่ง รวมทั้งอ่างน้ำขนาดเล็กอีกนับพันแห่งที่ถ่ายโอนให้ท้องถิ่น แต่ขาดการเตรียมความพร้อมของท้องถิ่น”
“ต้องยอมรับว่าสถานการณ์น้ำเข้าสู่ภาวะวิกฤตแล้ว แต่เรายังไม่มีการปรับโครงสร้าง ไม่ได้ปรับการบริหารจัดการ แล้วเราจะเดินกันอย่างไร ซึ่งสิ่งสำคัญที่เราพบ คือ การแก้ปัญหาต้องอาศัยความร่วมมือ และหลักปรัชญาที่ในหลวงรัชกาลที่ 9 พระราชทานไว้ให้ นั่นคือ เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา และการบริหารความเสี่ยงไม่ได้บริหารที่กำไรสูงสุด ต้องกระจายความเสี่ยงออกไป”
“แทนที่จะทำนาอย่างเดียว ต้องปรับเปลี่ยนมาผสมผสาน และต้องรู้จักนำสิ่งที่มีในชุมชนมาสานต่อด้วยความรู้ใหม่ ๆ รวมทั้งใช้เทคโนโลยีเข้ามาเสริมด้วย”

ด้าน กลินท์ สารสิน ประธานกรรมการหอการค้าไทยและสภาหอการค้าแห่งประเทศไทย ได้เสนอทางออกของวิกฤตน้ำ 2564 ว่า
“ข้อเสนอทางรอดแก้วิกฤตน้ำของภาคเอกชนมองทั้ง 3 ด้าน หลักการคือ เก็บน้ำให้ได้มากที่สุด ใช้น้ำให้คุ้มค่าที่สุด รวมถึงจัดการระบบระบายน้ำให้มีประสิทธิภาพสูงสุด ซึ่งสอดคล้องกับหลักเศรษฐกิจหมุนเวียน เป็นการใช้ทรัพยากรน้ำให้คุ้มค่าที่สุด” “และในครั้งนี้ ภาคเอกชนมีบทบาทสำคัญในการแก้ปัญหา อาจเป็นลักษณะของการแมชชิ่ง โมเดล ช่วยกันสนับสนุนชุมชนก็ได้ ขุดดินแลกน้ำ การระบายน้ำเพื่อแก้น้ำท่วม เพราะมีการขวางทางน้ำหลายจุดในประเทศไทย และที่สำคัญคือการใช้น้ำให้คุ้ม เอาน้ำเสียกลับมาเป็นน้ำดีแล้วใช้น้ำซ้ำให้เกิดประโยชน์สูงสุด”
และเพื่อให้เกิดประสิทธิภาพในการเก็บน้ำให้ได้มากที่สุด กลินท์ มองว่าต้องวางเป้าหมายเก็บน้ำจาก 10% ต่อปี เพิ่มเป็น 20% ต่อปี ด้วยแนวทางที่เกรินมาข้างต้น ดังนี้
ร่วมพัฒนาแหล่งน้ำทั้งของรัฐและเอกชน เช่น ขุดลอกแม่น้ำลำคลองที่ตื้นเขิน โครงการขุดดินแลกน้ำ
เปิดให้หน่วยงานที่สนใจเข้ามาขุดดินในคลองที่ตื้นเขินนำไปใช้
มีมาตรการจูงใจให้เอกชนขุดบ่อ สร้างแหล่งเก็บน้ำในพื้นที่ตนเอง
รณรงค์ทำฝายเพื่อชะลอน้ำ
รณรงค์ปลูกป่าทุกปี ในระยะยาวมีเป้าหมายจะเพิ่มป่า 5 ล้านไร่ ใน 10 ปี
ใช้น้ำให้คุ้มค่า โดยเฉพาะน้ำในภาคเกษตรให้ประหยัดที่สุด ใช้น้ำรีไซเคิลในโรงงานให้มากที่สุด ใช้น้ำรีไซเคิลในชุมชนเพิ่มขึ้น และนำน้ำเสียจากโรงแรมมาใช้ประโยชน์ด้านอื่น
เร่งระบายน้ำเพื่อแก้น้ำท่วม เช่น ไม่สร้างสิ่งก่อสร้าง ขวางทางระบายน้ำ วางระบบเร่งระบายน้ำในจุดที่เคยน้ำท่วม และร่วมกับภาครัฐขุดลอกคลองที่ตื้นเขิน รวมทั้งรณรงค์ลดการทิ้งขยะในแหล่งน้ำสาธารณะ
ทางรอดภาคเกษตร ปรับนวัตกรรมและเทคโนโลยีใช้กับการผลิตเสริม
ประพัฒน์ ปัญญาชาติรักษ์ ประธานสภาเกษตรกรแห่งชาติ ให้ข้อเท็จจริงเรื่องการใช้น้ำภาคเกษตร ว่า
“การใช้น้ำภาคเกษตรในแต่ละสาขาเป็นการใช้ในปริมาณที่แตกต่างกัน โดยกลุ่มที่ใช้น้ำมากที่สุดและมีคนเกี่ยวข้องจำนวนมาก คือ สาขาทำนา รองลงมาเป็นสาขาทำไร่ สาขาทำสวน และสาขาปศุสัตว์ ตามลำดับ”

“อย่างไรก็ตาม หากเกษตรกรมีการบริหารจัดการที่ดี ปรับการผลิตปลูกพืชหรือเลี้ยงสัตว์ให้เหมาะสมกับสภาพพื้นที่จริง ภัยแล้งจะไม่เป็นปัญหาใหญ่ของภาคการเกษตร โดยภาครัฐต้องทบทวนเรื่องส่งเสริมการปลูกพืชใหม่ เพราะปัจจุบันพืชเศรษฐกิจเดิมไม่รุ่งเรืองอีกต่อไป ไม่เช่นนั้นจะต้องเยียวยาเกษตรกรทุกปี และหากสามารถทำให้เกษตรกรมีความรู้นำไปปรับตัวสร้างเศรษฐกิจผสมผสาน มีการหมุนเวียนใช้ทรัพยากรก็จะสามารถอยู่รอดได้”
“ต่อไป แม่น้ำจะเป็นทรัพย์สินเปิดเข้าถึงได้เสรี แต่เป็นการใช้ร่วมกัน ถ้าขาดแคลนจะได้รับผลกระทบทุกคน สิ่งที่น่าห่วงสำหรับภาคเกษตรคือ การปรับตัวของเกษตรกร ต้องปรับการผลิตให้ตอบสนองทั่วโลกที่ต้องการอาหารปลอดภัยและมีคุณภาพมากขึ้น นอกจากนี้ ยังต้องปรับสู่การทำฟาร์มที่ทันสมัย นำเทคโนโลยีมาใช้ เพื่อลดต้นทุนในระยะยาว สุดท้ายที่เกษตรกรต้องปรับตัวคือ ต้องหมั่นหาความรู้แล้วนำมาปรับกระบวนการผลิตในฟาร์ม”

ส่วน พิชาญ ทิพวงษ์ ผู้นำชุมชนต้นแบบการจัดการน้ำหมุนเวียน ชุมชนป่าภูถ้ำภูกระแต จ.ขอนแก่น กล่าวถึงแนวทางการจัดการน้ำใช้ในชุมชนว่า
“ชุมชนของเรามีการใช้น้ำซ้ำแบบไม่ตั้งใจ โดยเกิดจากการเรียนรู้ วิเคราะห์ พัฒนาแหล่งน้ำของตัวเอง จนนำมาสู่ระบบจัดการน้ำหมุนเวียน ใช้ระดับความสูงต่ำของพื้นที่เป็นตัวกำหนด ทำให้เกิดเรียนรู้และวางแผนจัดการโดยอัตโนมัติ”
“โดยมี 2 ข้อเสนอที่ต้องเปลี่ยนแปลงในการนำชุมชนไปสู่ความสำเร็จและพึ่งตนเองได้ ด้วยความเชื่อว่าชุมชนทำได้ ที่ผ่านมามักมีการปิดกั้นไม่ให้ชุมชนเรียนรู้และพัฒนาเพื่อพึ่งตนเองได้ ถือเป็นจุดอ่อนทำให้ชุมชนอ่อนแอ ส่วนอีกข้อคือ เปลี่ยนข้างล่าง ทำให้ชุมชนมั่นใจว่าสามารถทำได้เอง ไม่ต้องรอให้รัฐลงไปจัดการทั้งหมด”

“การจัดการน้ำนั้น เป็นเรื่องจัดการคน พัฒนาศักยภาพให้คนพึ่งตนเองได้ หากมีความรู้และเข้าใจตัวเองก็จะสามารถต่อยอดไปเรื่องอื่นได้ ทั้งเรื่องจัดการน้ำ การจัดการที่ดิน จัดการการผลิต นำไปสู่เรื่องการตลาดโดยอัตโนมัติ ดังนั้น ผมมองว่าความแห้งแล้งไม่ได้ทำให้คนยากจน แต่ต้องมีความรู้ที่จะอยู่กับความแห้งแล้ง รู้จักจัดการน้ำ รู้จักบริหารจัดการการผลิตของตัวเอง เมื่อไม่มีน้ำก็ปรับตัวไปปลูกผักที่ใช้น้ำน้อยแทนอาจสร้างรายได้ที่ดีกว่าการปลูกข้าว” ผู้นำชมชนต้นแบบการบริหารจัดการน้ำด้วยพลังคนในชุมชนกล่าวในที่สุด










