ในยุคที่มนุษย์รู้จักหวงแหนและใส่ใจในสิ่งแวดล้อมมากขึ้น ทำให้“เศรษฐกิจหมุนเวียน” หรือ Circular Economy กำลังเนื้อหอม เป็นที่จับตาและได้รับความนิยมอย่างสูง แต่แม้จะมีแนวโน้มที่เจิดจรัส แต่จะดีกว่าไหมถ้ามีแนวทางเด็ดๆ เพิ่มเติมที่จะทำให้ระบบเศรษฐกิจนี้เติบโตได้อย่างเร้าใจในปีฉลูนี้
“เศรษฐกิจหมุนเวียน” หรือ Circular Economy หมายถึง ระบบเศรษฐกิจที่มีการวางแผนและออกแบบกระบวนการผลิตในอุตสาหกรรมต่างๆ เพื่อคืนสภาพหรือให้ชีวิตใหม่แก่วัสดุต่างๆ ในวงจรชีวิตผลิตภัณฑ์ แทนที่จะทิ้งเป็นขยะเมื่อสิ้นสุดการบริโภค ด้วยการนำวัสดุที่เป็นองค์ประกอบของผลิตภัณฑ์เหล่านั้นกลับมาสร้างคุณค่าใหม่ เกิดการหมุนเวียนเป็นวงจรต่อเนื่อง ให้นานที่สุดเท่าที่จะนานได้ โดยไม่มีของเสียปล่อยสู่สิ่งแวดล้อม ขณะเดียวกันยังมุ่งเน้นการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสร้างความสมดุลในการนำทรัพยากรธรรมชาติกลับมาใช้งานใหม่อย่างคุ้มค่าที่สุดด้วย
โดยเน้นเรื่องการใช้ทรัพยากรอย่างคุ้มค่าใน 3 เรื่องหลัก ได้แก่ การใช้งานผลิตภัณฑ์แบบครบวงจร (Reuse, Refurbish, Sharing) การแปรสภาพเพื่อกลับมาใช้ใหม่ (Recycle, Upcycle) และการออกแบบผลิตภัณฑ์ และกระบวนการผลิตเพื่อให้เกิดของเสียน้อยที่สุด (Zero-Waste)
แม้แนวคิด “เศรษฐกิจหมุนเวียน” จะถูกพูดถึงเป็นครั้งแรกตั้งแต่ปี 1966 แต่กลับได้รับความสนใจและกล่าวถึงอย่างวงกว้างเมื่อไม่กี่ปีก่อนหน้านี้ โดยกำลังถูกผลักดันอย่างจริงจังทั้งจากภาครัฐและภาคธุรกิจทั่วโลกมากขึ้นเรื่อยๆ เป็นเหตุให้บริษัทชั้นนำระดับโลกหลายแห่งน้อมรับหลักการนี้มาใช้ในกระบวนการผลิต เช่น Adidas ผลิตรองเท้ารุ่นพิเศษทำจากขยะและตาข่ายจับปลาที่ถูกทิ้งและลอยเคว้งในทะเล ด้าน Nike กำหนดว่า 71% ของเสื้อผ้าและรองเท้าต้องทำมาจากวัสดุรีไซเคิล และเลือกวัตถุดิบคุณภาพสูงจากเศษวัสดุเหลือใช้ในโรงงาน ส่วน H&M ตั้งเป้าหมายให้ธุรกิจเป็นเศรษฐกิจหมุนเวียน 100% โดยนำเสื้อผ้าใช้แล้วกลับมาผลิตใหม่ ด้าน Michelin ได้ปรับเปลี่ยนโมเดลธุรกิจ ให้กับสายการบินได้เช่าใช้ยางสำหรับอากาศยานซึ่งเมื่อถึงกำหนด จะนำยางกลับมาซ่อมบำรุงและใช้งานใหม่ได้อีกครั้ง เพื่อให้ยางที่ผลิตออกมาหมุนเวียนในระบบ ยืดอายุการใช้งานยางให้ยาวนานออกไปได้มากที่สุด แทนที่จะผลิตใหม่อย่างต่อเนื่อง ขณะเดียวกันในส่วนของการผลิตยางรถยนต์ก็คาดว่าจะนำเข้าสู่กระบวนการรีไซเคิลได้ทั้งหมดในปี 2048 โดยจะผลิตด้วยวัตถุดิบชีวภาพและวัตถุดิบรีไซเคิลถึง 80% เลยทีเดียว
Circular Economy หนึ่งในองค์ประกอบของ BCG Model ซึ่งเป็นการบูรณาการการพัฒนาเศรษฐกิจ 3 มิติ ร่วมกับเศรษฐกิจชีวภาพ (Bioeconomy) และเศรษฐกิจสีเขียว (Green Economy) กำลังจะถูกนำมาแทนที่ระบบเศรษฐกิจแบบเดิมที่เป็นเศรษฐกิจแบบเส้นตรง (Linear Economy) ที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของการใช้ทรัพยากร–ผลิต–ทิ้ง (Take-Make-Dispose) ซึ่งเป็นระบบเศรษฐกิจที่ทำลายล้างโลกให้ล่มจม มาสุ่งสู่ระบบเศรษฐกิจหมุนเวียนที่มุ่งสู่กการเติบโตอย่างมีเสถียรภาพและยั่งยืน โดยต่อไปนี้คือ 7 เทรนด์ของเศรษฐกิจหมุนเวียนที่คาดว่าจะเติบโตอย่างเร้าใจในปี 2021 นี้
1.
หลายแบรนด์จะต้องใช้บรรจุภัณฑ์แบบนำกลับมาใช้ใหม่ได้
บริษัทจำนวนมากขึ้นเรื่อยๆ กำลังแสวงหาแนวคิดใหม่ในการออกแบบผลิตภัณฑ์เพื่อหลีกเลี่ยงการใช้บรรจุภัณฑ์ที่ใช้แล้วทิ้ง ยกตัวอย่างเช่น บริษัทสตาร์ทอัพอย่าง Blueland และ Everdrop จำหน่ายผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดในรูปแบบของแท็บเล็ตที่สามารถทิ้งลงในขวดที่ใช้ซ้ำได้ Bite จำหน่ายยาสีฟันอัดเม็ดขนาดจิ๋วในขวดแก้วเพื่อหลีกเลี่ยงหลอดพลาสติกมาตรฐานที่ใช้วัสดุสิ้นเปลืองกว่า (แต่ละปีมีหลอดยาสีฟันใช้แล้วถูกทิ้งนับพันล้านชิ้นทั่วโลก) Nestle เริ่มทดสอบสถานีเติมกาแฟและอาหารสัตว์เลี้ยงในร้านบางแห่งที่สวิตเซอร์แลนด์ การเริ่มต้นใช้งานชื่อ Algramo เปิดตัวสถานีเติมผงซักฟอกและอุปกรณ์ทำความสะอาดในเครื่องซักผ้า McDonald’s ในสหราชอาณาจักรกำลังทดสอบถ้วยกาแฟที่ใช้ซ้ำได้ซึ่งสามารถทิ้งลงในถังเพื่อนำกลับไปทำความสะอาด ส่วน Burger King ที่นิวยอร์ก พอร์ทแลนด์ และโอเรกอน สหรัฐอเมริกา กำลังทดสอบบรรจุภัณฑ์ Whopper แบบใช้ซ้ำได้
นอกจากนี้ แบรนด์อื่นๆ ก็กำลังบุกเบิกภาชนะที่ใช้ซ้ำได้สำหรับการซื้อกลับบ้านและการจัดส่งของชำ โดย Loop ซึ่งเป็นระบบที่ส่งมอบผลิตภัณฑ์กระแสหลัก เช่น ไอศกรีม Häagen-Dazs ในบรรจุภัณฑ์ที่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่ โดยนำไปทำความสะอาด เติมสินค้าใหม่ และส่งคืนให้กับผู้บริโภคในครั้งต่อไป กำลังเติบโตอย่างต่อเนื่อง ขณะที่ Dove เพิ่งเปิดตัวบรรจุภัณฑ์สแตนเลสสตีลสำหรับใส่ผลิตภัณฑ์ระงับกลิ่นกายแบบรีฟิล
“มันเป็นผลิตภัณฑ์ที่ออกแบบมาอย่างสวยงาม” Joe Iles หัวหน้าโครงการออกแบบสินค้าตามหลักเศรษฐกิจหมุนเวียนที่มูลนิธิ Ellen MacArthur ซึ่งเป็นองค์กรในสหราชอาณาจักร กล่าวถึงบรรจุภัณฑ์ใหม่ของ Dove “เป้าหมายของการออกแบบบรรจุภัณฑ์เพื่อการรีฟีลแบบนี้ คือ การทำให้คุณอยากจะเก็บบรรจุภัณฑ์ไว้อย่างหวงแหน หลังจากใช้งานหมดแล้ว ซึ่งเราจะเริ่มเห็นข้อเสนอแบบนี้มากขึ้นจากแบรนด์ต่างๆ โดยเฉพาะบรรดาสินค้าอุปโภคบริโภค ที่ทำให้บรรจุภัณฑ์เป็นที่น่าหวงแหน ไม่ใช่ใช้เสร็จแล้วรีบทิ้งลงถังขยะอย่างไม่ไยดี”
2.
บรรจุภัณฑ์พลาสติกจะต้องหดตัวหรือลดจำนวนลงเรื่อยๆ และง่ายต่อการรีไซเคิล
ในบางกรณี บริษัทต่างๆ กำลังกำจัดบรรจุภัณฑ์พิเศษหรือที่เกินความจำเป็นอย่างเต็มที่ ตัวอย่างเช่น Walmart ได้หยุดการห่อผลิตภัณฑ์แต่ละชนิดด้วยฟิล์มพลาสติกในร้านค้าที่แคนาดา แต่ก็มีบางบริษัทที่กำลังหาวิธีแก้ปัญหาที่สร้างสรรค์กว่านั้น เช่น Carlsberg เปลี่ยนการห่อหุ้มบรรจุภัณฑ์หกชิ้นแบบเดิมด้วยกาวชนิดใหม่ที่ยึดติดกระป๋องเข้าไว้ด้วยกัน ส่วน Apeel ใช้สารเคลือบที่ปลอดภัยและกินได้ เพื่อป้องกันผลไม้เน่าเสียโดยไม่ต้องห่อพลาสติก ทำให้ผลไม้นั้นสดใหม่ เก็บได้นานกว่าปกติ จึงกินได้หมดก่อนท่ี่จะเสื่อมสภาพ ซึ่งจะช่วยลดขยะอาหารได้โดยปริยาย
นอกจากนี้ ยังมีบริษัทที่เน้นการผลิตในท้องถิ่น เช่น Infarm ซึ่งปลูกผักใบเขียวและสมุนไพรภายในร้านเลย ทำให้สามารถหลีกเลี่ยงบรรจุภัณฑ์ที่ปกติจะใช้ในการขนส่งได้ ส่วนการออกแบบอื่นๆ ยังคงใช้พลาสติกอยู่ แต่ก็ทำให้บรรจุภัณฑ์นั้นรีไซเคิลได้ง่ายขึ้น เช่น Evian ผลิตขวดน้ำไร้ฉลากที่ทำจากวัสดุชิ้นเดียว (แน่นอนว่าตัวเลือกที่ดีกว่าสำหรับน้ำคือภาชนะที่ใช้ซ้ำได้) ซึ่งนวัตกรรมประเภทนี้จะเติบโตขึ้นอย่างต่อเนื่อง เมื่อปัญหาเกี่ยวกับพลาสติกส่งผลกระทบชัดเจนยิ่งขึ้น (ภายในปี 2040 จากรายงานล่าสุดของ The Pew Charitable Trusts และ SYSTEMIQ ระบุว่าปริมาณพลาสติกที่ไหลลงสู่มหาสมุทรอาจเพิ่มขึ้นเป็น 3 เท่า หากไม่มีการเปลี่ยนแปลงที่สำคัญในปัจจุบัน
3.
บริษัทต่างๆ จะต้องนำสินค้าที่ผู้บริโภคใช้เสร็จแล้วกลับมามากขึ้น
อีกหนึ่งแนวทางที่น่าสนใจและกระตุ้นให้เกิด Circular Economy ได้ดี คือ กรณีของ Levi’s ที่หากใครไม่ต้องการยีนส์ตัวเก่าอีกต่อไป บริษัทจะจ่ายเงินให้เพื่อซื้อคืนโดยจ่ายเป็นกิฟท์การ์ดมูลค่า 25 ดอลลาร์สหรัฐ เพื่อนำไปซื้อสินค้าใหม่ภายในร้าน Levi’s ที่สหรัฐอเมริกา และนำยีนส์เก่านั้นกลับไปขายในตลาดมือสองออนไลน์ แบรนด์อื่นๆ เช่น Patagonia ก็นำเสื้อผ้าเก่าๆ กลับมาซ่อมแซมและตกแต่งใหม่เพื่อชุบชีวิตที่สองให้กับเสื้อผ้า หรือสตาร์ทอัพอย่างแบรนด์รองเท้าผ้าใบ Thousand Fell จะนำรองเท้าเก่ากลับมารีไซเคิล 100% โดยจ่ายค่านำส่งให้กับลูกค้า (ซึ่งแตกต่างจากรองเท้าผ้าใบส่วนใหญ่ ที่รองเท้าได้รับการออกแบบตั้งแต่เริ่มต้นให้สามารถรีไซเคิลได้) ด้าน IKEA ซึ่งมีเป้าหมายที่จะเป็นบริษัท Circular Economy ภายในสิ้นทศวรรษนี้กำลังคิดหาวิธีการรับคืนผลิตภัณฑ์ในปริมาณมากและทดลองใช้รูปแบบธุรกิจอื่นๆ เช่น การเช่าเฟอร์นิเจอร์ ที่ทดลองให้บริการแล้วใน 30 ประเทศ เมื่อปี 2020 ที่ผ่านมา
“ผมแน่ใจว่าเราจะได้เห็นแบรนด์ที่เป็นที่ยอมรับมากขึ้นในเรื่อง Circular Economy และจะทำให้เกิดการเปลี่ยนวิธีคิดในการครอบครองสินค้าต่างๆ ของผู้บริโภค” Joe Iles กล่าว “คุณเป็นเจ้าของมันตลอดไปหรือคุณเป็นผู้ดูแลชั่วคราวแล้วสามารถส่งต่อให้คนอื่นได้?”
4.
บริษัทต่างๆ จะต้องทำให้เศรษฐกิจหมุนเวียน เป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์ด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
ในขณะที่ธุรกิจต่างๆ เปลี่ยนไปใช้พลังงานหมุนเวียนและดำเนินการตามขั้นตอนอื่นๆ เพื่อลดคาร์บอน ฟุตปริ้นท์ ก็ตระหนักมากขึ้นว่ารูปแบบเศรษฐกิจหมุนเวียนเป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหา Joe Iles บอกว่า “ประมาณ 45% ของการปล่อยก๊าซเรือนกระจกมาจากวิธีการผลิต การใช้ผลิตภัณฑ์ และวิธีการจัดการที่ดิน”
ขณะนี้มีหลายบริษัทที่ นำผลิตภัณฑ์ที่ใช้แล้วกลับมาตระเตรียมใหม่เพื่อจำหน่ายอีกครั้ง ทำให้สามารถหลีกเลี่ยงผลกระทบด้านสภาพอากาศต่างๆ ได้เกือบทั้งหมดท่ี่เกิดจากการผลิตผลิตภัณฑ์เดียวกันนั้นตั้งแต่เริ่มต้น
5.
นโยบายใหม่ของรัฐบาลทั่วโลก จะต้องสนับสนุนเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างจริงจัง
มีแนวโน้มว่ารัฐบาลในประเทศต่างๆ ทั่วโลก จะออกกฎหมายใหม่ที่สามารถสนับสนุนการเติบโตของเศรษฐกิจหมุนเวียนมากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งอาจรวมถึงการห้ามใช้พลาสติกแบบใช้ครั้งเดียวมากขึ้นตามตัวอย่างของประเทศต่างๆ เช่น แคนาดา ซึ่งจะมีการห้ามใช้ถุงพลาสติก หลอดฟางแหวนหกชิ้น ส้อมพลาสติกและสินค้าแบบใช้ครั้งเดียวอื่นๆ ภายในสิ้นปี 2021นี้ นอกจากนี้ยังอาจมีสิ่งจูงใจใหม่ๆ เพื่อส่งเสริมให้ผู้ประกอบการนำ Circular Economy มาใช้ อย่างแพร่หลาย เช่น การจัดเก็บภาษีที่ลดลงสำหรับผลิตภัณฑ์ใช้แล้วที่ได้รับการตกแต่งใหม่เพื่อขายต่อ เป็นต้น
6.
บริษัทต่างๆ จะต้องวัดความคืบหน้าในการดำเนินการด้านเศรษฐกิจหมุนเวียนอย่างเป็นรูปธรรม
“แบรนด์ต่างๆ ถูกควบคุมให้คำนึงถึงการวัดผลหรือตัวชี้วัดมากขึ้นเรื่อยๆ นอกเหนือจากรายได้และผลกำไรและมูลค่าของผู้ถือหุ้นเท่านั้น” Joe Iles กล่าว ความคืบหน้าเกี่ยวกับการดำเนินการด้านเศรษฐกิจหมุนเวียนมีแนวโน้มที่จะกลายเป็นหนึ่งในมาตรการเหล่านั้น สภาธุรกิจโลกเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนเพิ่งเปิดตัว Circular Transition Indicators (CTI) และมูลนิธิ Ellen MacArthur ก็มีเครื่องมือใหม่ที่เรียกว่า Circulytics ที่ช่วยให้บริษัทต่างๆสามารถวัดผลและสื่อสารผลงานที่เกิดจากเศรษฐกิจหมุนเวียนของบริษัทได้ ทำให้ Circular Economy ไม่ใช่เรื่องฉาบฉวย หรือเป็นการสร้างกระแสด้วยซีเอสอาร์ถ่ายภาพข่าวเท่านั้น
7.
ต้องมีนักออกแบบจำนวนมากขึ้น ที่จะมีบทบาทในการเปลี่ยนแปลงระบบเศรษฐกิจแบบเดิมสู่ระบบเศรษฐกิจแบบใหม่ที่พึงปรารถนา
“บรรดาผู้คนที่อยู่ในขั้นตอนการออกแบบผลิตภัณฑ์หรือบริการนับว่ามีบทบาทสำคัญเป็นอย่างมาก ต้องตัดสินใจที่จะใช้องค์ความรู้และทักษะทางวิชาชีพในทางที่เป็นประโยชน์และมีอิทธิพลต่อการเปลี่ยนแปลงระบบเศรษฐกิจจาก Linear Economy มาสู่ Circular Economy มากขึ้น” Joe Iles กล่าว “ในขณะเดียวกันเศรษฐกิจหมุนเวียนก็มีคุณค่ามหาศาลพอที่จะทำให้นักออกแบบตระหนักถึงบทบาทที่แท้จริงของพวกเขาว่าไม่ได้เป็นเพียงผู้สร้างสรรค์สิ่งต่างๆ ที่สุดท้ายแล้วจะลงเอยด้วยการถูกฝังกลบ ไม่ได้ออกแบบสิ่งที่ไม่จำเป็น หรือสิ่งที่เป็นเพียงเรื่องผิวเผินสำหรับผู้บริโภค แต่พวกเขาสามารถใช้ทักษะของพวกเขาได้อย่างเต็มศักยภาพ เพื่อรับมือกับความท้าทายระดับโลก และนั่นคือสิ่งที่น่าภาคภูมิใจเป็นอย่างยิ่ง”
ที่มา :
- 7 ways the circular economy will grow in 2021
- เศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy)
- สมุดปกขาว BCG in Action
