เรียนรู้วิชาชีวิต สร้าง ‘สวนผักคนเมือง’ เพิ่ม ความมั่นคงทางอาหาร ฝ่าวิกฤต

องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (FAO) ให้นิยาม ความมั่นคงทางอาหาร ว่าเป็น การที่ประชาชนมี “ปริมาณ” อาหารเพื่อการบริโภคที่เพียงพอ มีความ “หลากหลาย” ของประเภทอาหารที่ได้รับ และอาหารนั้น “มีคุณภาพ” ซึ่งหมายถึง มีคุณค่าทางโภชนาการและความสะอาดปลอดภัย รวมทั้งประชาชนสามารถ “เข้าถึง” อาหาร อันเกิดจากระบบการกระจายอย่างทั่วถึง แต่อย่างไรก็ดี การสร้าง ความมั่นคงทางอาหาร ไม่ใช่หน้าที่ของหน่วยงาน หรือใครคนใดคนหนึ่ง ทว่า ใครริเริ่มทำ ก็จะมีชัยไปก่อน เพราะมีความมั่นคงทางอาหารไว้ให้อุ่นใจนั่นเอง

ยิ่งที่ผ่านมาเกิดวิกฤตการแพร่ระบาดของโรคโควิด-19 ประเด็นเรื่อง ความมั่นคงทางอาหาร จึงเป็นอีกหนึ่งประเด็นที่ทั่วโลกให้ความสนใจ ในฐานะทางรอดของผู้คน เพราะตราบใดที่เราสามารถสร้าง ความมั่นคงทางอาหาร ได้ สังคมนั้นก็จะดำรงอยู่และฝ่าทุกวิกฤตไปได้ และวิกฤตโรคระบาดในครั้งนี้ก็เช่นกัน
ด้วยเหตุนี้ แนวคิดในการสร้างพื้นที่สีเขียวให้สังคมเมือง ด้วยการทำให้เกิด สวนผักคนเมือง ก็เป็นอีกหนึ่งกุศโลบายที่ช่วยสร้าง ความมั่นคงทางอาหาร เลี้ยงชีวิตคนเมืองยามวิกฤตได้อย่างยั่งยืน
ผักคนเมือง

วิกฤตโควิด-19 กระตุ้นให้รู้ ความมั่นคงทางอาหาร สำคัญแค่ไหน

ก่อนที่จะไปรู้เรื่องการเพิ่มพื้นที่สีเขียวให้กับเมือง ด้วย สวนผักคนเมือง อยากชวนมาอัปเดตสถานะความมั่นคงทางอาหารของโลกในตอนนี้ ที่ได้รับผลกระทบจากการระบาดของวิกฤตโควิด-19 อย่างหนักหน่วง
เพราะที่ผ่านมา กรอบการชี้วัด 4 ประเด็นหลักๆ ถูกสั่นคลอนเพราะ โควิด-19 ไปแล้ว นั่นคือ
  1. การมีแหล่งอาหารอยู่ (food available) ซึ่งโยงถึงเรื่องการมีความสามารถในการพึ่งตนเองได้ทางอาหารทั้งยามปกติและยามวิกฤติ
  2. การเข้าถึงอาหาร (food accessibility) ซึ่งโยงถึงเรื่องการกระจายอาหาร
  3. การมีอาหารให้บริโภคอย่างสม่ำเสมอ (food stability)
  4. การใช้ประโยชน์ในอาหาร (food utility) หรือ การได้บริโภคอาหารที่มีโภชนาการ เช่น สด ปลอดภัย มีคุณภาพที่ดี มีคุณประโยชน์ต่อร่างกาย สร้างเสริมสุขภาวะที่ดี และรู้แหล่งที่มา

ปลูกผักออแกนิก

แม้ว่าในวันนี้ สถานการณ์การแพร่ระบาดของโควิดระลอกใหม่เริ่มคลี่คลายลงบ้าง จนมีการคลายมาตรการล็อกดาวน์ ให้ตลาดสด สถานประกอบปลายประเภทกลับมาเปิดให้บริการได้ แต่ก็มีหลายภาคส่วนออกมาประเมินผลกระทบที่เกิดขึ้นจากการระบาดของโควิดระลอกใหม่ ซึ่งมีแนวโน้มว่าจะเกิดขึ้นได้ใน 3 ระยะ
ที่มีระดับความเลวร้าย ตั้งแต่การประกาศล็อคดาวน์ “ปิดประเทศ ปิดเมือง ปิดบ้าน” ผู้คนต้องเข้าคิวต่อแถวรับบริจาคอาหาร และถ้าไม่สามารถควบคุมการระบาดได้ จะทำให้เกิดปัญหาตลอดห่วงโซ่ของระบบอาหาร ตั้งแต่การผลิต โรงงานแปรรูปได้รับผลกระทบจากการระบาด การขาดแคลนแรงงาน หรือมาตรการกักกันโรคส่งผลกระทบต่อการทำงาน และการขนส่งและกระจายผลิตผล
มาจนถึงผลกระทบระยะยาวที่เกิดขึ้นจากสภาวะเศรษฐกิจตกต่ำทั้งในระดับประเทศและระดับโลก ผู้ที่จะได้รับผลกระทบมากที่สุด คือ คนยากจนและผู้มีรายได้น้อย โดยธนาคารโลกระบุว่า ประเทศไทยมีคนยากจนอยู่ประมาณ 9.85% ของประชากร หรือ ประมาณ 6.7 ล้านคน เมื่อปี 2561 โดยจะเพิ่มขึ้นเป็น 13-14 ล้านคน

ได้เวลาปรับตัวด้วยบทเรียนจากหลากประเทศทั่วโลก รับมือกับ ความ (ไม่) มั่นคงทางอาหาร อย่างไร

แต่ภาพแห่งความเลวร้ายที่กล่าวมา อาจไม่เกิดขึ้น ถ้าในวันนี้ ทุกฝ่ายจะร่วมมือกันลงมือทำ ตามแนวทางการสร้างความมั่นคงทางอาหารที่เหมาะสมกับบริบทของประเทศไทย ซึ่งหลายแนวทางปรับมาจากหลากหลายประเทศที่ประสบความสำเร็จจากการลงมือทำจริง
เราขอหยิบเอาข้อเสนอจาก ผศ.ดร. ปิยะพงษ์ บุษบงก์ สถาบันนโยบายสาธารณะ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ที่ได้สรุปบทเรียนบทเรียนจากหลายๆ ประเทศทั่วโลก เกี่ยวกับ “บทบาทเกษตรในเมืองในการรับมือวิกฤต” ในงานสมัชชาความมั่นคงทางอาหารประจำปี 2563 ที่ผ่านมาไว้อย่างน่าสนใจ

Quito Food Strategy

  • เมืองกี้โต้ ประเทศเอกาดอร์
ตั้งแต่ก่อนเกิดวิกฤตโควิด-19 เมืองแห่งนี้มี Quito Food Strategy ที่ได้กลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการเพิ่มความยืดหยุ่นให้กับเมือง และเพื่อจัดการกับผลกระทบของวิกฤต โควิด-19 ในระบบอาหารของเมือง
ภาคการปกครองของเมืองกี้โต้ ได้วางแผนระยะสั้น แผนที่ยั่งยืน และแผนการทำงานระยะยาว รวมถึงได้ให้ความสำคัญกับบทบาทเกษตรในเมืองที่สามารถทำได้ในการพัฒนาชุมชน และในการเสริมความเข้มแข็งของความสัมพันธ์ระหว่างสังคมและเศรษฐกิจ ผ่านการริเริ่มจากสิ่งใกล้ตัว เช่น สิ่งแวดล้อม การบริโภคอย่างยั่งยืนและมีความรับผิดชอบ องค์กรทางสังคม ความกลมเกลียวกัน และความสัมพันธ์ทางสังคม เพื่อสร้างความมั่นใจว่าการจัดส่งอาหารเข้าสู่เมืองจะดำเนินการได้ดี

การปลูกผักร่วมกัน โคลัมเบีย

  • เมืองเมเดลลิน ประเทศโคลัมเบีย 
เรื่องการผลิตอาหาร การปลูกผักแบบบ้านใครบ้านมัน หรือการสร้างพื้นที่อาหารในเมือง ไม่ได้เป็นไปเพื่อเรื่องของอาหารเพียงอย่างเดียว แต่จะต้องเชื่อมโยงกับชีวิตในมิติอื่นๆ และเชื่อมโยงเป็นส่วนหนึ่งของระบบเมือง
และการผลิตอาหารที่เกิดขึ้นในเมือง ยังต้องหาระบบเชื่อมโยงและกระจายอาหารให้ทั่วถึงกันเข้ามารองรับด้วย ทั้งในกรณีของสวนผักคนเมืองและบทเรียนของต่างประเทศมีความเหมือนกันคือ ต้องมีระบบเชื่อมโยงและกระจายอาหารทั้งห่วงโซ่ ทั้งจากการผลิตในเมือง ชานเมือง และชนบทเชื่อมโยงกัน
โดยต้นแบบที่ควรศึกษาและนำมาปรับเป็นแนวทางสร้างความมั่นคงทางอาหารมาจาก เมืองเมเดลลิน ประเทศโคลัมเบีย ที่มีโครงการผลิตอาหารของเมือง ด้วยการเนรมิตพื้นที่รกร้างว่างเปล่าให้เป็นแปลงผลิตอาหาร เหมือนที่เชียงใหม่ และหลายเมืองกำลังทำอยู่ มี municipal program of urban and peri-urban gardens ในช่วงกักตัว
พื้นที่สีเขียวแห่งนี้สามารถผลิตอาหารได้ 20 ตัน และยังทำหน้าที่เชื่อมโยงและกระจายอาหารให้กับคนเปราะบางในเมือง สร้าง food distribution channels สำหรับการกระจายอาหารได้มากกว่า 7 ตัน ภายในเมืองต่อวัน สร้าง digital platform สำหรับ Online Farmer’s Markets มากถึง  120 แห่ง ภายใน 3 วันแรก เข้าถึงคนมากกว่า 12,000 คน โดยกระจายอาหารได้ถึง 8.2 ตัน
Life Do Grow Farm
  • เมืองฟิลาเดลเฟียตอนเหนือ ประเทศสหรัฐอเมริกา
ใครจะนึกว่าในย่านที่เรียกว่ายากจนที่สุดในเมืองที่ยากจนที่สุดของสหรัฐอเมริกา อย่าง North Philadelphia หรือ ฟิลาเดลเฟียตอนเหนือ จะมีสวนผัก ขนาดประมาณ 2 เอเคอร์ งอกงามขึ้นบนพื้นที่ที่เคยรกร้าง
พื้นที่สวนผักชุมชนที่เรากำลังจะกล่าวถึงนี้ เรียกว่า Life Do Grow Farm เกิดขึ้นจากพลังของเยาวชนคนรุ่นใหม่วัย 20 กว่าๆ ที่มาร่วมตัวกัน ด้วยแรงใจไฟฝันเพื่อเปลี่ยนแปลงสังคมมากมาย
บนพื้นที่สีเขียวนี้เรียกได้ว่าเป็นมากกว่าพื้นที่อาหาร เพราะเป็นทั้งพื้นที่จัดแสดง หรือทำกิจกรรมทางศิลปะมากมาย อีกทั้งยังเป็นพื้นที่ที่ช่วยให้ผู้คนได้เรียนรู้และเติบโตไปด้วยกัน ผ่านการทำสวนปลูกผัก ผ่านการทำงานร่วมกัน โดยเฉพาะการทำงานร่วมกับผู้คนในชุมชนละแวกใกล้เคียง
อีกทั้งยังมีพื้นที่ในการเรียนรู้เรื่องการเมือง และมีพูดคุยเกี่ยวกับประเด็นต่างๆในสังคม ไม่ว่าจะเป็นเรื่องการศึกษา เรื่องความเท่าเทียมกันในการเข้าถึงอาหาร เรื่องสิทธิเสรีภาพ รวมถึงเรื่องของความเป็นอยู่ของคนผิวสีด้วย

ต่อยอดโครงการ สวนผักคนเมือง สู่ทางเลือก สร้างความมั่นคงทางอาหาร ของไทย

ส่วนในบริบทของประเทศไทย เราได้ยินกันมานานเรื่องของโครงการสวนผักคนเมือง ซึ่งก่อนที่จะเกิดวิกฤตโควิด-19 โครงการนี้อาจเป็นเพียงแค่การทำกิจกรรมของเหล่าคนเมืองที่ต้องการสร้างความมั่นคงทางอาหารส่วนตัว ทว่า เมื่อเกิดวิกฤตโควิด-19 ขึ้น ดูเหมือนว่า โครงการสวนผักคนเมือง ได้ถูกปลุกขึ้นมาให้มีชีวิตชีวาอีกครั้ง ในฐานะ ทางเลือกทางรอด ของการสร้างความมั่นคงทางอาหารให้กับสังคมไทย
ทพญ.จันทนา อึ้งชูศักดิ์
ทพญ.จันทนา อึ้งชูศักดิ์ ประธานกรรมการกำกับทิศทางแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ สสส.
ทพญ.จันทนา อึ้งชูศักดิ์ ประธานกรรมการกำกับทิศทางแผนอาหารเพื่อสุขภาวะ สสส. ได้กล่าวถึงโครงการสวนผักคนเมืองในฐานะตัวช่วยที่ทำให้คนเมืองไม่ขาดแคลนอาหารบริโภคในช่วงวิกฤตนี้ว่า

“วิกฤตการแพร่ระบาดของโควิด-19 เป็นเหมือนโอกาสภายใต้วิกฤต เมื่อการขนส่งอาหารไม่สะดวก ทำให้คนในเมืองเข้าไม่ถึงอาหาร สวนผักคนเมืองได้ใช้จังหวะนี้ในการเข้ามาช่วยเติมเต็มสังคม โดยรณรงค์ให้คนปลูกผักในบ้าน ทำให้เกิดการตื่นตัวเรื่องการบริโภคผักเพิ่มขึ้น ซึ่งนอกจากจะเป็นการเพิ่มแหล่งอาหารแล้ว ยังเป็นการใช้เวลาว่างให้เกิดประโยชน์ด้วย”

“เพราะถ้าพูดถึงการปลูกผักหรือพื้นที่เกษตรกรรมแล้ว เมื่อก่อนเรามักจะคิดถึงเฉพาะพื้นที่ในชนบท แต่ตอนนี้ทั่วโลกเริ่มเห็นความสำคัญแล้วว่าพื้นที่ในเมืองจำเป็นที่จะต้องเป็นส่วนหนึ่งในการร่วมผลิตอาหารด้วย ซึ่งในช่วงวิกฤตโควิด-19 ที่ผ่านมา ก็เป็นที่น่ายินดีว่าได้เกิดพื้นที่ตรงนี้เพิ่มขึ้นมาก”
“จนมาในปี 2564 องค์การสหประชาชาติ (UN) ได้ประกาศให้เป็นปีแห่งการรณรงค์บริโภคผักและผลไม้ ซึ่งถือเป็นโอกาสอันดีที่จะทำให้เกิดความร่วมมือจากทุกภาคส่วนในการขับเคลื่อนนโยบายกระตุ้นให้คนไทยหันมาให้ความสำคัญกับเรื่องนี้มากขึ้นด้วย”
วรางคนางค์ นิ้มหัตถา
วรางคนางค์ นิ้มหัตถา ประธานโครงการสวนผักคนเมือง มูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน (ประเทศไทย)
ด้าน วรางคนางค์ นิ้มหัตถา ประธานโครงการสวนผักคนเมือง มูลนิธิเกษตรกรรมยั่งยืน (ประเทศไทย) ได้ขยายความเพิ่มเติมในฐานะผู้ที่มีประสบการณ์ในเรื่อง การทำสวนผักคนเมือง มานานว่า
“จริงๆแล้ว การเกษตรในเมืองนั้นยังมีช่องว่างในเรื่อง เช่น การจัดสรรพื้นที่ชุมชนเมืองให้เพียงพอในการผลิตอาหารสำรองทั้งในภาวะปกติ และภาวะวิกฤต เรื่องความมั่นคงทางอาหารจึงเป็นโจทย์ใหญ่ที่ทุกคนต้องหันมาให้ความสนใจกันแล้ว”

“สิ่งสำคัญ คือ ทำให้เกิดพื้นที่เชื่อมโยงในการผลิตอาหารเพิ่มขึ้น เพราะการเกิดวิกฤตต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นน้ำท่วมใหญ่ หรือแม้กระทั่งวิกฤตการแพร่ระบาดของโควิด-19 นับเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ทำให้การเกษตรในเมืองเติบโตขึ้น คนเมืองหันมาสนใจเรื่องการพึ่งตนเองเรื่องอาหาร เกิดเครือข่ายการเกษตรมากขึ้น” 

“ไม่ว่าจะเป็นการทำเกษตรบนดาดฟ้า เกษตรตามระเบียง เกษตรยกพื้นเพื่อหนีน้ำ รวมถึงการใช้พื้นที่รกร้างมาทำการเกษตรเพื่อเพิ่มพื้นที่อาหาร อย่างการทำสวนผักชุมชน สวนผักในพื้นที่สาธารณะ”
โดยในโอกาสนี้ วรางคนางค์ หรือ พี่ปุ้ย ได้ให้คำแนะนำ สำหรับคนที่อยากริเริ่มสร้างความมั่นคงทางอาหาร ด้วยการสร้างสวนผักคนเมืองว่า
“หลักการพื้นฐาน ในการเริ่มสร้างพื้นที่ทางการเกษตร คือ สำรวจความชอบของตนเอง ดูว่าเราชอบรับประทานผักชนิดใด จากนั้นจึงดูความเหมาะสมของพื้นที่ ว่ามีแสงแดดเพียงพอหรือไม่ เรามีเวลาดูแลหรือเปล่า หากมีพื้นที่จำกัด อาจจะเลือกปลูกผักที่เรารับประทานเป็นประจำ อายุยืนปลูกและเติบโตได้ง่าย สามารถเก็บเกี่ยวได้ตลอด เช่น พริก กะเพรา โหระพา ต้นหอม โดยผักยืนต้นที่กำลังเป็นที่นิยมอยู่ตอนนี้ คือ ผักไชยา หรือคะน้าเม็กซิโก ซึ่งเป็นผักที่มีรสชาติเหมือนคะน้า ให้ผลผลิตสูง ทนแดด ทนฝน เติบโตได้ง่าย และใช้เวลาดูแลน้อย”

สวนผักในพื้นที่สาธารณะ

โดย 10 กฎธรรมชาติที่ผู้ปลูกผักต้องรู้ และนำไปปรับใช้และปฏิบัตินั่นคือ
  1. ต้องให้อินทรียวัตถุและธาตุอาหารพืชกระจายสม่ำเสมอในดิน
  2. ต้นพืชแต่ละสายพันธ์ต้องการปริมาณธาตุอาหารไม่เท่ากัน
  3. ควรปลูกพืชต้นเดียวต่อหลุม
  4. ต้องตัดแต่งกิ่งให้สมดุลกับระยะปลูก
  5. ต้นพืชจะถูกแมลงปีกแข็งกัดกินใบ ถ้าได้รับธาตุอาหารไม่เพียงพอ
  6. ต้นพืชจะถูกหนอนกัดกินใบ ถ้าได้รับธาตุอาหารมากเกินไป
  7. ต้นพืชจะถูกเพลี้ยดูดกินน้ำเลี้ยง ถ้ารากพืชได้รับอันตราย
  8. ต้นพืชจะมีโรคพืชเข้าทำลายใบ ถ้าได้รับธาตุอาหารไม่เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของยอดอ่อนหรือกำลังติดผล
  9. ต้นพืชจะเป็นโรคที่ราก ถ้าดินปลูกขาดอินทรียวัตถุ
  10. การใช้มูลสัตว์ หรือน้ำจากมูลสัตว์ สามารถป้องกันหนูและแมลงบางชนิดได้

ที่มา :


เรียนรู้หลากทางเลือกทางรอด ที่ทำให้ทุกคนฝ่าวิกฤตโรคระบาดครั้งนี้ไปด้วยกันได้

รู้ว่ายูยังเดินทางไม่ได้ แต่ทำความรู้จัก YouTrip เป๋าตังดิจิทัลสำหรับนักเดินทางก่อนได้

5 คำแนะนำสำหรับคนที่กังวลโรคโควิด จนลืมใส่ใจอาหารการกินและสุขภาพ

แนะวิธีเอาชีวิตรอดในยุค ‘COVID-19 มาราธอน’ พร้อมรู้ทัน ‘ปัญหาสุขภาพ’ ที่น่าห่วงจาก ThaiHealth WATCH 2021

Previous article“โจ ไบเดน” โลกสวย…ธุรกิจส่งออกต้องปรับตัว
Next articleสาลิกาคาบข่าว Vol.22
mm
เริ่มต้นขีดเขียนในฐานะ สื่อมวลชน กับงานผู้สื่อข่าวประจำกองประชาสัมพันธ์ สถาบันเทคโนโลยีราชมงคล ในปี 2546 ก่อนไปหาประสบการณ์ชีวิตที่เมลเบิร์น ออสเตรเลียมา 1 ปี และกลับมายึดอาชีพ “นักเขียน” จริงจัง กับการเป็น กองบรรณาธิการนิตยสารชีวจิต 3 ปี หลังจากนั้นคิดว่าน่าจะเปลี่ยนสายไปทำงานในบริษัท PR agancy ได้ 6 เดือน เมื่อรู้ว่าไม่ถูกจริต เลยออกมาเป็นนักเขียนฟรีแลนซ์ประจำกองบรรณาธิการนิตยสารฟีลกู้ดอย่าง Happy+ อยู่ 1 ปี สัมภาษณ์ทั้งดาราและคนบันดาลใจ ก่อนเข้าสู่ระบบงานประจำอีกครั้งกับนิตยสาร MBA กับการเป็นนักเขียนที่รับผิดชอบในเซคชั่นหลักสูตร MBA ของสถาบันการศึกษาทั่วประเทศ สั่งสมประสบการณ์อยู่ 3 ปี ก็ได้เวลา Upskill สู่งาน Online content writer ที่ใช้ความชอบและความหลงใหลในการถ่ายทอดเรื่องราวดีๆ ความรู้ใหม่ๆ ในยุค Education 4.0 อุตสาหกรรมทางการแพทย์ ไลฟ์สไตล์ของคนรุ่นใหม่ และการท่องเที่ยวเชิงสร้างสรรค์