เวียนมาบรรจบครบรอบปีแล้ว สำหรับวิกฤตโควิด-19 ที่เราชาวไทยต้องเผชิญพร้อมกับคนทั่วโลก แถมในตอนนี้วิกฤตนี้ดูจะยังไม่จบลงง่ายๆ ทำให้หลายฝ่ายไม่หยุดที่จะนำเสนอทางออกหลากหลายเพื่อสร้างภูมิคุ้มกัน ที่ไม่ได้หยุดอยู่แค่สุขภาพของทุกคนที่จะต่อสู้กับโรคระบาดนี้เท่านั้น แต่ในมุมของเศรษฐกิจ ยังมีคำแนะนำในเชิงของการเสริมสร้างความเข้มแข็งให้กับเศรษฐกิจทุกระดับ เพื่อต่อสู้กับวิกฤตเศรษฐกิจในครั้งนี้ด้วย โดยล่าสุด สำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (สนค.) ได้จัดทำรายงานการศึกษา เรื่อง “วิสาหกิจชุมชนกับการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากยุคโควิด-19” เพื่อชี้ให้เห็นถึงความสำคัญในการสร้างเสริมให้เศรษฐกิจในระดับฐานรากเข้มแข็ง ด้วยการใช้ วิสาหกิจชุมชน ทั่วไทย เป็นเครื่องมือในการขับเคลื่อน
โดยตั้งแต่เกิดการแพร่ระบาดของเชื้อไวรัสโควิด-19 กระทรวงพาณิชย์ และ สนค. ซึ่งเป็นหน่วยงานในสังกัด ได้เข้าไปมีบทบาทในการพัฒนา วิสาหกิจชุมชน ให้มีความเข้มแข็ง สามารถเข้าถึงตลาดทุกระดับได้เพิ่มขึ้น จนกระทั่งเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทยให้ฝ่าวิกฤตยุคโควิด-19 ไปให้ได้
และในวันนี้ สนค. ได้ถอดบทเรียนความสำเร็จในการพัฒนาวิสาหกิจชุมชนทั่วไทย เพื่อสร้างความเข้าใจในแนวทางการยกระดับ

รู้จัก วิสาหกิจชุมชน Community Enterprises ในมุมที่ไม่เคยรู้มาก่อน
รายงานฉบับนี้ เริ่มต้นตั้งแต่การอธิบายว่าวิสาหกิจในไทยประกอบด้วยอะไรบ้าง ซึ่งได้แบ่งตามจำนวนการจ้างงาน รายได้ มูลค่าสินทรัพย์ถาวร หรือทุนจดทะเบียนที่ชำระแล้ว
โดย วิสาหกิจ (Enterprise) หมายถึง กิจการผลิตสินค้า กิจการให้บริการ กิจการค้าส่ง กิจการค้าปลีก หรือกิจการอื่นตามที่กำหนดไว้ และสามารถกำหนดนิยามของวิสาหกิจแต่ละประเภท ดังนี้
วิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (Small and Medium Enterprise: SME) คือ วิสาหกิจที่มีจำนวนการจ้างงาน รายได้ มูลค่าสินทรัพย์ถาวร หรือทุนจดทะเบียนที่ชำระแล้ว ตามนิยาม ดังนี้
วิสาหกิจขนาดย่อม (Small Enterprise: SE) เป็นกิจการผลิตสินค้าที่มีจำนวนการจ้างงานไม่เกิน 50 คน หรือมีรายได้ต่อปีไม่เกิน 100 ล้านบาท หรือเป็นกิจการให้บริการ กิจการค้าส่ง หรือกิจการค้าปลีก ที่มีจำนวนการจ้างงานไม่เกิน 30 คน หรือมีรายได้ต่อปีไม่เกิน 50 ล้านบาท ซึ่งในกลุ่มนี้ได้รวมวิสาหกิจรายย่อย (Micro Enterprise) ไว้ด้วย โดยหากเป็นกิจการผลิตสินค้า ต้องมีการจ้างงานไม่เกิน 5 คน และมีรายได้ต่อปีไม่เกิน 1.8 ล้านบาท
วิสาหกิจขนาดกลาง (Medium Enterprise: ME) ได้แก่ กิจการผลิตสินค้าที่มีจำนวนการจ้างงานเกินกว่า 50 คนแต่ไม่เกิน 200 คน หรือมีรายได้ต่อปีเกินกว่า 100 ล้านบาท แต่ไม่เกิน 500 ล้านบาท หรือเป็นกิจการให้บริการ กิจการค้าส่ง หรือกิจการค้าปลีก ที่มีจำนวนการจ้างงานเกินกว่า 30 คน แต่ไม่เกิน 100 คน หรือมีรายได้ต่อปีเกินกว่า 50 ล้านบาท แต่ไม่เกิน 300 ล้านบาท

วิสาหกิจชุมชน (Community Enterprise)
หมายถึง กิจการของชุมชนเกี่ยวกับการผลิตสินค้า การให้บริการหรือการอื่น ๆ ที่ดำเนินการโดยคณะบุคคลที่มีความผูกพัน มีวิถีชีวิตร่วมกันและรวมตัวกันประกอบกิจการดังกล่าว ไม่ว่าจะเป็นนิติบุคคลในรูปแบบใดหรือไม่เป็นนิติบุคคล เพื่อสร้างรายได้และเพื่อการพึ่งพาตนเองของครอบครัว ชุมชนและระหว่างชุมชน (การจดทะเบียน จะต้องรวมกลุ่มในชุมชนไม่น้อยกว่า 7 คน ไม่อยู่ในครอบครัวเดียวกัน มีวิถีชีวิตร่วมกัน และไม่มีชื่อในทะเบียนบ้านเดียวกัน)
วิสาหกิจเพื่อสังคม (Social Enterprise)
หมายถึง บริษัท ห้างหุ้นส่วนนิติบุคคล หรือนิติบุคคลอื่น ที่ตั้งขึ้นตามกฎหมายไทย ซึ่งดำเนินกิจการเกี่ยวกับการผลิต การจำหน่ายสินค้า หรือการบริการ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อสังคมเป็นเป้าหมายหลักของกิจการ และได้รับการจดทะเบียนตามพระราชบัญญัติส่งเสริมวิสาหกิจเพื่อสังคม พ.ศ. 2562
อย่างไรก็ดี ในปัจจุบัน มีวิสาหกิจในประเทศไทย ซึ่งอ้างอิงตาม รายงานสถานการณ์ SME ประเทศไทย ปี 2562 โดย สำนักงานส่งเสริมวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (สสว.) พบว่า มีจำนวนวิสาหกิจทั่วประเทศ 3,119,738 ราย และทำให้เกิดการจ้างงานรวม 17,357,056 คน
ทั้งนี้ ถ้าจำแนกตามภาคธุรกิจ ภาคบริการมีการจ้างงานมากที่สุด 7,071,815 คน รองลงมาคือ ภาคการผลิต ภาคการค้า และภาคธุรกิจการเกษตร ตามลำดับ
ส่วนในประเด็น “วิสาหกิจกับการขับเคลื่อนเศรษฐกิจไทย” หากอ้างอิงตามสถิติล่าสุดในปี 2562 ที่วิกฤตโควิด-19 ยังไม่เกิดนั้น พบว่า วิสาหกิจไทย มีบทบาทสำคัญที่ช่วยขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศอย่างมาก
โดยภาคบริการและภาคการค้ามีบทบาทเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ในขณะที่ภาคอุตสาหกรรมมีสัดส่วนลดลง แสดงถึงระบบเศรษฐกิจของประเทศที่พึ่งพารายได้จากการส่งออกสินค้าลดลง ขณะเดียวกัน ภาคการท่องเที่ยวมีบทบาทสำคัญมากขึ้น และภาคค้าปลีกค้าส่งได้แรงสนับสนุนจากเทคโนโลยีออนไลน์และความเร็วของอินเทอร์เน็ต ทำให้ GDP ในภาคการค้าขยายตัวขึ้น
แต่ตัวเลขที่บ่งชี้ถึงการพัฒนาที่กล่าวมาทั้งหมด ต้องหยุดชะงักลงเพราะวิกฤตโควิดในช่วงปี 2563 ที่ผ่านมานี่เอง
ต้องไปดู วิสาหกิจไทยแต่ละภูมิภาค มีอะไรเด่นบ้าง เพื่อต่อยอด พลิกวิกฤตเป็นโอกาสให้ถูกทาง
เพื่อให้รู้ว่าวิสาหกิจชุมชนจะมีส่วนในการพัฒนาและฟื้นฟูเศรษฐกิจในประเทศ โดยเฉพาะเศรษฐกิจฐานรากได้อย่างไร รายงานฉบับนี้ของ สนค. ได้แสดงให้เห็นกิจการของวิสาหกิจชุมชนที่โดดเด่นเป็นรายภาคได้อย่างไร

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นภูมิภาคที่มีการจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชนมากที่สุด เนื่องจากเป็นแหล่งผลิตพืชเศรษฐกิจหลักของประเทศ ได้แก่ ข้าว อ้อยโรงงาน และมันสำปะหลัง และมีพื้นที่ใช้ประโยชน์ทางการเกษตรมากที่สุด ทำให้มีผลิตภัณฑ์ทางการเกษตรที่หลากหลาย เกิดการรวมกลุ่มของวิสาหกิจชุมชนหลายประเภท อาทิ โคเนื้อ ผลิตภัณฑ์ผ้าทอ/เสื้อผ้า ข้าว การแปรรูปผลิตภัณฑ์อาหาร เครื่องจักรสาน ปุ๋ยอินทรีย์ กระบือ
ภาคกลาง ตั้งกลุ่มการแปรรูป/ผลิตภัณฑ์อาหาร ข้าว และผลิตภัณฑ์สมุนไพร
ภาคใต้ ตั้งกลุ่มการแปรรูป/ผลิตภัณฑ์อาหาร โคเนื้อ และปลาน้ำจืด
ภาคเหนือ ตั้งกลุ่มการแปรรูป/ผลิตภัณฑ์อาหาร โคเนื้อ และข้าว
ภาคตะวันออก ตั้งกลุ่มการแปรรูป/ผลิตภัณฑ์อาหาร ผลิตภัณฑ์สมุนไพร และผลิตภัณฑ์ผ้าทอ/เสื้อผ้า
ภาคตะวันตก ตั้งกลุ่มการแปรรูป/ผลิตภัณฑ์อาหาร โคเนื้อ และผลิตภัณฑ์สมุนไพร
ดังนั้น หากจะสรุปว่า วิสาหกิจชุมชนทั่วไทย มีโครงสร้างประเภทกิจการเป็นอะไรบ้าง ก็จะพบว่าส่วนใหญ่เป็นกิจการที่ผลิตสินค้า โดยกลุ่มการผลิตพืช มีจำนวนมากที่สุด
รองลงมา ได้แก่ การผลิตปศุสัตว์ การแปรรูปและผลิตภัณฑ์อาหาร การผลิตปัจจัยการผลิต ผลิตภัณฑ์ผ้าทอ/เสื้อผ้า เครื่องจักสาน การผลิตประมง เครื่องดื่ม ผลิตภัณฑ์สมุนไพร เครื่องไม้/เฟอร์นิเจอร์ เป็นต้น
ต้องเติมเต็มส่วนที่ขาดให้เข้มแข็ง จึงจะดันวิสาหกิจไทยให้เป็นกลไกสำคัญ นำเศรษฐกิจฐานราก ฝ่าวิกฤตโควิดได้
เพราะศักยภาพวิสาหกิจชุมชนจะเกิดขึ้นต้องมีการรวมตัวกันเป็นกลุ่ม หรือ Cluster ซึ่งการรวมกลุ่มนี้ ต้องประกอบไปด้วยขั้นตอนหลักๆ คือ ความคิดริเริ่มในการทำธุรกิจร่วมกัน การวางแผนกำหนดเป้าหมาย กลยุทธ์ ร่วมกัน เพื่อเพิ่มผลิตภาพ หรือ Productivity โดยรวมของสินค้าและบริการนั้นๆ
โดย สนค. ได้วิเคราะห์และถอดบทเรียนออกมาเป็นคำแนะนำว่าจุดอ่อนสำคัญของ วิสาหกิจชุมชนไทย มีอยู่ 4 เรื่องใหญ่ คือ
ตลาด : วิสาหกิจชุมชนส่วนใหญ่มีการจำหน่ายสินค้าและบริการเฉพาะในพื้นที่ของตน ไม่มีการศึกษาพฤติกรรมผู้บริโภคและความต้องการของตลาด ทำให้ไม่สามารถขยายการค้าออกไปสู่ตลาดใหม่ ๆ ได้
ความยั่งยืนของกลุ่ม : วิสาหกิจชุมชนหลายกลุ่ม จดจัดตั้งเป็นการเฉพาะกิจ เป็นอาชีพเสริม ทำให้มีการรวมตัวกันระยะสั้น ๆ สุดท้ายเมื่อดำเนินกิจการไม่สำเร็จก็ล้มเลิกไป
องค์ความรู้ด้านการเงินและบัญชี : วิสาหกิจชุมชนหลายแห่งยังขาดองค์ความรู้ทางด้านการเงินและการบัญชี ทำให้ไม่สามารถบริหารค่าใช้จ่ายทั้งต้นทุนและกำไรได้
การบริหารจัดการข้อมูลของวิสาหกิจชุมชน : ยังไม่สะท้อนมูลค่าทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้นอย่างแท้จริง

จากนั้น ก็มาถึงการให้คำแนะนำในการพัฒนาศักยภาพของวิสาหกิจชุมชนไทยให้เข้มแข็งในยุคที่วิกฤตโควิด-19 ยังไม่คลี่คลายว่า
ร่วมผลักดันวิสาหกิจชุมชนให้มีบทบาทสำคัญในการพัฒนาเศรษฐกิจในพื้นที่ และควรพิจารณาปรับปรุงอำนาจหน้าที่หรือองค์ประกอบของกลไกที่เกี่ยวข้องให้สอดคล้องกับบริบททางเศรษฐกิจที่มุ่งไปสู่เศรษฐกิจที่ขับเคลื่อนด้วยนวัตกรรม
ขับเคลื่อนนโยบายเศรษฐกิจสร้างสรรค์ โดยส่งเสริมให้วิสาหกิจชุมชนนำภูมิปัญญาและวัฒนธรรมท้องถิ่นมาสร้างสรรค์ผลงานทั้งผลิตภัณฑ์สินค้า และบริการ ในทุกพื้นที่ทั้ง 77 จังหวัด และเชื่อมโยงกับการท่องเที่ยวทั้งการท่องเที่ยวเชิงเกษตร และการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรม
สนับสนุนนโยบาย “เกษตรผลิต พาณิชย์ตลาด” โดยทำหน้าที่เป็นตัวกลางเชื่อมโยงประสานระหว่างวิสาหกิจชุมชนและเครือข่ายวิสาหกิจชุมชนกลุ่มผลิตสินค้าเกษตร เพื่อรวบรวมผลผลิตทางการเกษตร เชื่อมโยงกับตลาดค้าส่งค้าปลีกที่มีศักยภาพตามหลักการเกษตรพันธสัญญา (Contract Farming) เพื่อสร้างความมั่นใจให้กับเกษตรกรว่ามีตลาดรองรับผลผลิตทางการเกษตรแน่นอน

จัดทำและเผยแพร่ข้อมูลด้านตลาดในสินค้าสำคัญ เพื่อเป็นข้อมูลให้กับผู้ผลิตในท้องถิ่นและชุมชนเห็นถึงโอกาสและศักยภาพของตลาด และเพื่อส่งเสริมให้สินค้าท้องถิ่นมีการยกระดับและพัฒนาสินค้าและบริการให้เป็นที่ยอมรับในระดับสากล
บูรณาการงานร่วมกับหน่วยงานระดับพื้นที่ของจังหวัดให้มากขึ้น โดยผ่านการประสานงานกับสำนักงานพาณิชย์จังหวัด เพื่อจัดหลักสูตรการพัฒนาฝึกอบรมและการให้ความรู้ด้านการตลาดหรือกิจกรรมที่เกี่ยวข้องให้กับกลุ่มวิสาหกิจชุมชนที่มีศักยภาพ รวมทั้งเน้นการทำงานบูรณาการกับสถาบันการศึกษาในพื้นที่ให้มากขึ้น เพื่อนำผลงานวิจัยและงานศึกษาต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องมาต่อยอดในเชิงพาณิชย์

แบ่งกลุ่มวิสาหกิจชุมชน เครือข่ายวิสาหกิจชุมชนเป็นกลุ่มช้างเผือก (กลุ่มที่มีศักยภาพพร้อมพัฒนาและยกระดับเป็นกลุ่มวิสาหกิจรูปแบบอื่น) และคัดเลือกเป็นกลุ่มเป้าหมาย ส่งมอบรายชื่อให้หน่วยงานเกี่ยวข้องดำเนินโครงการหรือกิจกรรมการพัฒนาศักยภาพตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ ในรูปแบบการบ่มเพาะ (Incubation) ตั้งแต่การพัฒนาคุณภาพกระบวนการผลิต การพัฒนาบรรจุภัณฑ์ การสร้างเรื่องราว การสร้างแบรนด์ การจัดทำระบบสต๊อกสินค้า การจัดทำบัญชี และการจัดจำหน่ายโดยเฉพาะรูปแบบการค้าออนไลน์ รวมถึงการทำการตลาด ซึ่งเป็นการพัฒนาที่ตอบสนองต่อพฤติกรรมตลาดและวิถีชีวิตยุคใหม่ เพื่อให้วิสาหกิจชุมชนกลุ่มช้างเผือกเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลง (Change Agent) ในการพัฒนาเศรษฐกิจในพื้นที่
ประชาสัมพันธ์ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับการดำเนินภารกิจที่สนับสนุนและส่งเสริมการดำเนินกิจการของวิสาหกิจชุมชน อาทิ การขอจดทะเบียนสิทธิบัตร เครื่องหมายการค้า หรือทรัพย์สินทางปัญญา พาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ การใช้สิทธิประโยชน์ภายใต้กรอบความตกลงทางการค้า (FTA) แต่ละฉบับ รวมถึงกรอบความตกลงล่าสุด RCEP กฎระเบียบการนำเข้า-ส่งออก และกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง การใช้ประโยชน์จากแหล่งข้อมูลด้านตลาดทั่วโลก และสถานการณ์ทางเศรฐกิจที่ส่งผลกระทบโดยตรงต่อเศรษฐกิจฐานราก
โอกาสการลงทุน “ยังมี” ท่ามกลางวิกฤตและหนี้สาธารณะที่พุ่งพรวด
ส่องแนวคิดใหม่ Social Enterprise ใช้เทคโนโลยีระดมทุน ยกระดับคุณภาพชีวิตคนไร้บ้านอย่างยั่งยืน










